Chính sách mô hình thư viện dùng chung tại dự thảo Nghị định trong đó quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông đang nhận được nhiều ý kiến góp ý từ chuyên gia, lãnh đạo cơ sở giáo dục phổ thông trên cả nước.
Cụ thể, chính sách này được triển khai theo hình thức Nhà nước đầu tư mua sắm sách giáo khoa (bao gồm sách in và sách chữ nổi Braille) để trang bị cho thư viện các cơ sở giáo dục; học sinh và giáo viên được mượn sách giáo khoa sử dụng trong năm học hoặc học kỳ và hoàn trả sau khi kết thúc thời gian sử dụng để tiếp tục quản lý, tái sử dụng. Danh mục sách giáo khoa được miễn phí sử dụng thuộc bộ sách giáo khoa do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo quyết định sử dụng thống nhất toàn quốc.
Học sinh tiểu học có những đặc thù riêng trong việc sử dụng sách giáo khoa
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Nhà giáo Ưu tú, Thạc sĩ Đào Thị Thuỷ – Hiệu trưởng Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm - Hà Nội cho biết, đối với học sinh tiểu học có những đặc thù riêng. Bởi thiết kế sách giáo khoa hiện nay tạo nhiều cơ hội để học sinh viết trực tiếp vào sách, do đó trong quá trình sử dụng rất dễ để lại “dấu vết” sử dụng, ý kiến cá nhân trên sách. Vì vậy, nếu không kiểm soát tốt thì việc sử dụng mô hình thư viện dùng chung sách giáo khoa sẽ khó đạt hiệu quả.
Đối với mô hình thư viện dùng chung trong bối cảnh ngân sách nhà nước chưa thể trang bị miễn phí cho mỗi học sinh một bộ sách giáo khoa mỗi năm học, đây được xem là một giải pháp hợp lý. Tuy nhiên, cô Thuỷ cho rằng, điều quan trọng là chất lượng đầu vào của sách và ý thức bảo quản trong quá trình sử dụng. Học sinh khi mượn sách phải có trách nhiệm giữ gìn, khi trả lại sách phải còn nguyên vẹn, không rách, không viết vào sách; nếu làm hỏng thì phải bồi hoàn. Qua đó, mô hình này cũng góp phần giáo dục ý thức giữ gìn tài sản chung và tinh thần trách nhiệm của mỗi học sinh khi sử dụng lại sách giáo khoa của người khác.
Từ thực tế hiện nay, cô Thuỷ cho rằng việc đầu tư một bộ sách giáo khoa với mức giá trên dưới 300.000 đồng/bộ không phải là gánh nặng đối với số đông phụ huynh, ngoại trừ một số bộ sách nước ngoài có giá cao; nhu cầu tham gia mô hình thư viện dùng chung sách giáo khoa có thể không nhiều, chủ yếu tập trung ở các khu vực vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn. Tại những khu vực này, nhiều trường học hiện nay cũng đang chủ động kết nối với các tổ chức, cá nhân để tiếp nhận nguồn sách giáo khoa ủng hộ cho học sinh.
Cô Thủy thông tin, hằng năm, nhà trường vẫn thực hiện việc thu lại sách giáo khoa từ những học sinh có nhu cầu ủng hộ để gửi tặng học sinh ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa và một phần bổ sung vào thư viện nhà trường. Tuy nhiên, để thực hiện việc này, nhà trường phải kiểm tra kỹ từng trang nhằm bảo đảm sách khi trao tặng hoặc đưa vào thư viện vẫn còn sử dụng tốt. Đây cũng là hoạt động đang được nhiều trường học tại khu vực thành phố Hà Nội triển khai.
Trong khi đó, Tiến sĩ Đặng Tự Ân - Giám đốc Quỹ hỗ trợ đổi mới Giáo dục phổ thông Việt Nam cho rằng, chính sách mô hình thư viện dùng chung với cách thức học sinh không phải mua sách giáo khoa mà được mượn miễn phí từ thư viện nhà trường mang lại nhiều ý nghĩa tích cực.
Trước hết, chính sách này góp phần giảm gánh nặng tài chính cho các gia đình, đặc biệt vào thời điểm đầu năm học. Điều này có ý nghĩa lớn đối với các hộ có thu nhập thấp. Đồng thời, giúp tăng cơ hội tiếp cận giáo dục một cách bình đẳng, đảm bảo mọi học sinh đều có đủ sách giáo khoa và tài liệu học tập, hạn chế tình trạng thiếu sách dẫn đến gián đoạn việc học. Bên cạnh đó, mô hình này còn mang giá trị giáo dục cao khi giúp học sinh hình thành ý thức giữ gìn sách, biết trân trọng tài sản chung - một phẩm chất quan trọng bên cạnh kiến thức học tập. Ngoài ra, việc tái sử dụng sách giáo khoa còn góp phần giảm nhu cầu in ấn, tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường và thúc đẩy tinh thần cộng đồng trong nhà trường.
Nhìn rộng hơn, đây là một bước cụ thể hóa chủ trương giáo dục miễn phí của Đảng và Nhà nước. Giáo dục miễn phí không chỉ giúp người học giảm chi phí mà còn thể hiện tính nhân văn sâu sắc: đảm bảo quyền được học tập cho mọi người, giảm bất bình đẳng xã hội, thu hẹp khoảng cách giàu – nghèo và tạo ra một “sân chơi công bằng”, nơi năng lực được đề cao hơn điều kiện kinh tế. Chính sách này cũng góp phần tạo cơ hội phát triển cá nhân, giúp người học theo đuổi ước mơ và đóng góp cho xã hội, đồng thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, hướng tới sự phát triển bền vững. Đây là minh chứng cho trách nhiệm và tầm nhìn dài hạn của Nhà nước khi đặt con người làm trung tâm của phát triển.
Đáng nói, mặc dù chính sách này mang tính nhân văn cao nhưng hiệu quả triển khai phụ thuộc rất lớn vào kế hoạch tổ chức và con người thực hiện.
Chính vì vậy, theo Tiến sĩ Đặng Tự Ân, để mô hình thư viện sách giáo khoa dùng chung phát huy hiệu quả, cần triển khai đồng bộ giữa nhà trường, học sinh và phụ huynh.
Trước hết, cần xây dựng văn bản hướng dẫn cụ thể, chi tiết về quy trình triển khai. Thực tế, nhiều trường đã có kinh nghiệm trong việc cho mượn và dùng chung sách giáo khoa trong nhiều năm qua. Những kinh nghiệm này cần được tổng hợp, chọn lọc và đưa vào hướng dẫn chính thức. Có thể triển khai thí điểm ở một số địa phương, một số năm học sau đó tổng kết, hoàn thiện và nhân rộng ra toàn quốc.
Thứ hai, cần chú trọng giáo dục ý thức giữ gìn sách cho học sinh, đặc biệt ngay từ đầu năm học. Cần có quy định rõ ràng như không viết, vẽ lên sách, không làm hỏng sách. Mỗi cuốn sách giáo khoa nên có thông tin tên người sử dụng, năm học và cam kết bảo quản. Đồng thời, phối hợp với phụ huynh để tổ chức các hoạt động như “ngày hội mượn – trả sách”, nâng cao ý thức cộng đồng.
Thứ ba, quy trình quản lý sách giáo khoa tại thư viện dùng chung cần minh bạch, từ khâu phân phát, thu hồi đến lưu trữ, nhằm tránh thất lạc và đảm bảo công bằng. Nhà trường cũng cần truyền thông để thay đổi tâm lý e ngại sử dụng sách cũ của một số phụ huynh. Với những gia đình có điều kiện, có thể khuyến khích tự mua sách giáo khoa, nhưng không nên bắt buộc tất cả học sinh phải dùng chung.
Thứ tư, cần có nguồn đầu tư ban đầu để đảm bảo đủ số lượng sách giáo khoa cho nhiều năm sử dụng, qua việc kết hợp nguồn xã hội hóa như quyên góp, tài trợ, … Đồng thời, cần kiểm tra, sửa chữa sách trước khi tái sử dụng để đảm bảo chất lượng học tập.
Chính sách khả thi hơn với học sinh từ cấp trung học cơ sở trở lên
Trong khi đó, Thạc sĩ Trần Thị Thanh Vân – Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Võ Như Hưng (Đà Nẵng) cho hay, việc triển khai mô hình thư viện dùng chung sách giáo khoa được đánh giá là chủ trương đúng đắn, góp phần thực hiện tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Chính sách này giúp giảm đáng kể gánh nặng chi phí cho phụ huynh.
Tuy nhiên, theo cô Vân, việc áp dụng một chính sách mới khó có thể hoàn thiện ngay từ đầu mà cần thời gian triển khai thực tế để nhận diện ưu điểm và những tồn tại, từ đó có giải pháp điều chỉnh phù hợp. Thực tế cho thấy, mô hình thư viện dùng chung đối với học sinh từ cấp trung học cơ sở trở lên có tính khả thi cao hơn do ý thức giữ gìn tài sản tốt hơn.
Đối với học sinh tiểu học, nếu áp dụng mô hình này, giáo viên chủ nhiệm và cán bộ thư viện sẽ đối mặt với khối lượng công việc lớn hơn. Vì vậy, cô Vân cho rằng, nếu triển khai từ năm học 2029–2030 thì ngay từ cuối năm học 2028–2029, nhà trường cần xây dựng kế hoạch cụ thể, thông tin đầy đủ tới phụ huynh, đồng thời yêu cầu cam kết về việc mượn, trả và bảo quản sách. Trường hợp làm mất hoặc hư hỏng, phụ huynh phải chịu trách nhiệm theo cam kết. Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền đóng vai trò then chốt để chính sách được triển khai hiệu quả.
