Ngày 20/11, nhớ đến Giáo sư Trần Hồng Quân - một nhân cách lớn của giáo dục Việt Nam

19/11/2026 10:26
Lưu Hương Lan
Theo dõi trên Google News

GDVN - Nhắc đến Giáo sư Trần Hồng Quân là nhắc đến một giai đoạn có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử đổi mới giáo dục nước nhà.

Có những con người khi còn sống đã dành gần như trọn vẹn cuộc đời mình cho một sự nghiệp. Khi họ đi xa, điều còn lại không chỉ là những chức vụ từng đảm nhiệm, những dấu mốc từng tạo dựng, mà còn là nhân cách, cách sống và những tình cảm họ để lại trong lòng những người từng gặp gỡ, làm việc và đồng hành.

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Quân, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, là một con người như thế.

Nhìn lại cuộc đời ông, tôi muốn nhớ đến ba phương diện làm nên một chân dung đáng kính: một nhà lãnh đạo lớn của ngành giáo dục, một con người giản dị, gần gũi trong đời thường và một tâm hồn thi sĩ giàu rung cảm. Ba phương diện ấy hòa quyện, làm nên một nhân cách lớn.

1k7n45hp6-5i9b0h.jpg
Cố Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Quân. Ảnh tư liệu

Một nhà lãnh đạo lớn, người dám mở đường cho giáo dục Việt Nam

Nhắc đến Giáo sư Trần Hồng Quân là nhắc đến một giai đoạn có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử đổi mới giáo dục nước nhà.

Trên cương vị Bộ trưởng, ông đã cùng những cộng sự tâm huyết đặt nền móng cho nhiều đổi thay quan trọng của giáo dục Việt Nam trong thời kỳ đất nước chuyển mình. Ông là người có tầm nhìn, bản lĩnh và tinh thần dám chịu trách nhiệm trước những vấn đề lớn. Những đóng góp trong đổi mới giáo dục đại học, mở rộng quyền tự chủ, xã hội hóa giáo dục và tạo điều kiện cho các trường ngoài công lập (nay là trường tư thục) phát triển đã để lại dấu ấn sâu sắc.

Nhưng điều đáng trân trọng ở ông không chỉ là những chủ trương, quyết sách, mà còn là cách ông nhìn nhận những người cùng mình làm nên sự nghiệp ấy.

Ông hiểu rằng một chiến lược giáo dục không thể được tạo nên bởi một cá nhân. Đó phải là kết quả của trí tuệ tập thể, của những nhà khoa học, những người thầy, những nhà quản lý và biết bao cộng sự tận tụy.

Cuốn sách “GS. Trần Hồng Quân với sự nghiệp Giáo dục đào tạo Việt Nam” do Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam sưu tầm và biên tập.
Cuốn sách “GS. Trần Hồng Quân với sự nghiệp Giáo dục đào tạo Việt Nam” do Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam sưu tầm và biên tập.

Trong một buổi gặp mặt các nhà giáo nhân lễ ra mắt cuốn “GS. Trần Hồng Quân với sự nghiệp giáo dục đào tạo Việt Nam”, có nhà khoa học từng tham gia xây dựng chiến lược giáo dục thời kỳ ấy, đã nói lời xúc động: Tất cả những người thầy đồng hành ngày ấy, hôm nay có mặt ở đây đều là những hạt nhân của chiến lược đó.

Cũng trong buổi gặp mặt ấy, câu chuyện Danko trong tác phẩm của nhà văn Maxim Gorky được nhắc lại. Đó là người anh hùng đã lấy trái tim mình soi đường cho đoàn người đi qua bóng tối.

Từ hình tượng văn học ấy, một lời nhận định về Giáo Trần Hồng Quân đã được cất lên:

“Với tôi, Giáo sư Trần Hồng Quân chính là Danko của giáo dục Việt Nam”.

Đó không đơn thuần là một lời ngợi ca. Đằng sau hình tượng Danko là sự ghi nhận dành cho một con người đã dám đi trước, dám nhận trách nhiệm mở đường, dám đặt tâm huyết và trí tuệ của mình vào những đổi thay của giáo dục.

Một người lãnh đạo lớn không chỉ ở khả năng đưa ra quyết định, mà còn ở tầm nhìn, bản lĩnh đối diện với khó khăn và khả năng khơi dậy sức mạnh của những người đồng hành.

Có lẽ chính vì vậy mà hình ảnh con thuyền trong thơ ông càng trở nên có ý nghĩa khi nhìn lại cuộc đời và sự nghiệp của Giáo sư Trần Hồng Quân.

Trong những câu thơ:

“Đã là thuyền anh phải ra khơi

Là chim phải sống với bầu trời

Là lính chiến phải xông pha lửa đạn

Bên hào hùng đã sẵn phần cay đắng

Cạnh non cao thường có những vực sâu

Cái lẽ đời là thế có gì đâu”

Một quan niệm sống hiện lên thật rõ ràng: đã nhận lấy một sứ mệnh thì phải dấn thân; đã chọn một con đường thì phải can đảm đi đến cùng, không né tránh gian nan, thử thách.

Đọc những câu thơ ấy, ta có cảm giác như bắt gặp chính con người ông trong những năm tháng đảm đương trọng trách của ngành giáo dục. Ông đã chọn ra khơi, đã cùng những người đồng hành đối diện với sóng gió của một thời kỳ đổi mới, để mở ra những chân trời mới cho giáo dục Việt Nam.

Và hành trình ấy không dừng lại khi ông rời cương vị Bộ trưởng. Trên cương vị Chủ tịch Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam, Giáo sư Trần Hồng Quân vẫn tiếp tục những trăn trở, kiến nghị và đồng hành với sự nghiệp giáo dục.

Đã là thuyền thì phải ra khơi. Có lẽ đó không chỉ là một câu thơ, mà còn là cách ông lựa chọn sống và cống hiến.

Một cuộc sống giản dị, gần gũi và thân thiện

Cố Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Quân và những người cộng sự. Ảnh tư liệu
Cố Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Quân và những người cộng sự. Ảnh tư liệu

Nếu chỉ nhìn vào những chức vụ Giáo sư Trần Hồng Quân từng đảm nhiệm, nhiều người có thể hình dung về một vị Bộ trưởng với những công việc lớn, những cuộc họp quan trọng và những mối quan hệ rộng.

Nhưng những người từng tiếp xúc với ông lại nhớ đến một hình ảnh rất khác: giản dị, chân thành, cởi mở và gần gũi. Tôi đặc biệt nhớ hình ảnh căn hộ công vụ của ông tại khu tập thể Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp.

Đó là một căn hộ giản dị, có tấm rèm ngăn giữa chỗ nghỉ và bàn tiếp khách của Bộ trưởng. Phía sau tấm rèm là nơi nghỉ ngơi, phía bên kia là bàn làm việc, tiếp khách, nơi những câu chuyện về giáo dục và công việc dường như không bao giờ kết thúc.

Một không gian sống rất đỗi bình thường, không có sự cách biệt của một chức vụ lớn. Hình ảnh ấy khiến người ta hiểu thêm về một con người mà công việc gần như đã trở thành một phần không thể tách rời của cuộc sống.

Có một câu nói vui mà rất đúng về ông: “Vợ anh ấy là giáo dục”.

Giáo dục không chỉ là công việc ông đảm nhiệm, mà đã trở thành mối quan tâm thường trực, là niềm vui, nỗi lo và những suy tư theo ông suốt cuộc đời.

Nhưng điều đáng quý là giữa bộn bề công việc, ông vẫn giữ được sự gần gũi với mọi người. Ông không để chức vụ hay học hàm, học vị tạo nên khoảng cách. Những người từng gặp ông có thể cảm nhận được sự chân thành, cởi mở và thái độ trân trọng dành cho người đối diện.

Một người có thể đảm nhiệm những trọng trách lớn nhưng vẫn giữ được nếp sống bình dị. Một người có vốn tri thức uyên bác nhưng không lấy tri thức làm khoảng cách với người khác.

Trong bài viết gửi từ Sydney, Australia, Phạm Tường Vi đã chia sẻ những cảm nhận của mình về ông. Chị nhớ đến căn hộ tập thể giản dị, đến một nhà trí thức có cả kho tàng tri thức nhưng vẫn khiêm nhường và giàu lòng thấu cảm.

Đó là những cảm nhận từ một người từng chứng kiến ông trong đời sống thường ngày. Không phải những lời nhận xét về chức danh, mà là tình cảm dành cho một con người.

Và tôi nghĩ, đôi khi chính những điều bình dị ấy lại làm nên vẻ đẹp bền lâu của một nhân cách.

Một tâm hồn thi sĩ phía sau nhà lãnh đạo giáo dục

Có một Trần Hồng Quân khác mà những câu chuyện về chức vụ và sự nghiệp đôi khi chưa thể hiện hết: một con người giàu tình cảm, có tâm hồn nhạy cảm và biết lắng nghe những rung động tinh tế của cuộc sống.

Thơ ông giúp chúng ta nhận ra một thế giới nội tâm khác phía sau hình ảnh vị Bộ trưởng quyết đoán và nhà quản lý đầy trách nhiệm.

Trong bài thơ Chiều cuối năm, giữa những bộn bề công việc, trong khoảnh khắc tan họp khi ánh chiều buông xuống, ông lắng lại để nghĩ về những người cộng sự, những bộ óc và cánh tay lặng lẽ góp sức cho việc chung.

Đằng sau nỗi bâng khuâng của thời khắc cuối năm là một tấm lòng biết ơn.

Ông hiểu rằng thành quả của một sự nghiệp lớn không chỉ được làm nên bởi những người đứng ở vị trí cao, mà còn bởi biết bao con người âm thầm làm việc, âm thầm cống hiến, đôi khi chẳng cần ai nhắc tên.

Ở đây, người đọc gặp một Trần Hồng Quân biết trân trọng những người đồng hành, biết ghi nhận những đóng góp lặng thầm. Một người có thể quyết đoán trong công việc nhưng vẫn mềm mại trong tâm hồn.

Nếu Chiều cuối năm cho thấy một Trần Hồng Quân luôn trân trọng những người cộng sự, thì bài thơ Biển lại mở ra một miền tình cảm riêng tư, sâu lắng: tình yêu dành cho người bạn đời.

Mở đầu bài thơ, ông viết:

“Về với biển như với người yêu dấu

Lâu lắm rồi mới gặp phải không em”

Biển hiện lên không chỉ là biển cả mênh mông mà còn là hình ảnh của người phụ nữ thân yêu. Cách ông trò chuyện với biển vừa tự nhiên, vừa trìu mến, có chút hóm hỉnh, tinh nghịch của một người đang được trở về trong vòng tay yêu thương.

Nhưng càng đọc, ta càng nhận ra phía sau những câu thơ dịu dàng ấy là một tình yêu có chiều sâu. Người chồng hiểu rằng mình đã có những lúc mải mê với công việc, với những chuyến đi và những trọng trách, để người vợ phải một mình gánh vác bao lo toan gia đình.

Đặc biệt, hình ảnh:

“Anh là chim chao liệng khoảng trời xanh

Cũng có lúc say trời quên góc biển

Em chẳng trách, vẫn bao dung rộng lượng

Vẫn âm thầm làm cô Tấm đảm đang”

Đây là những câu thơ rất đẹp. Ông tự nhận mình có những lúc mải mê với khoảng trời rộng lớn mà quên mất góc biển thân thương. Còn người vợ vẫn lặng lẽ bao dung, đảm đang, chăm lo cho mái ấm và hai con thơ.

Thật đẹp khi một người từng gánh vác những trọng trách lớn của ngành giáo dục vẫn dành cho người bạn đời những lời thơ chân thành, trìu mến đến vậy. Trong thơ ông, người vợ không chỉ là người được yêu thương mà còn là người xứng đáng được thấu hiểu, biết ơn và ngợi ca.

Nếu bài thơ về con thuyền thể hiện một quan niệm sống mạnh mẽ, đầy trách nhiệm, thì Biển hé mở một tâm hồn dịu dàng, sâu nặng nghĩa tình. Còn Chiều cuối năm là tiếng lòng của một người luôn nhớ đến những người đã cùng mình chia sẻ công việc và cuộc đời.

Ba sắc thái thơ, ba cách biểu đạt tình cảm, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: một con người giàu rung cảm, biết sống có trách nhiệm và biết trân trọng con người.

Một đời ra khơi, một nhân cách còn mãi

Cố Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Quân. Ảnh tư liệu
Cố Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Quân. Ảnh tư liệu

Nhìn lại cuộc đời Giáo sư Trần Hồng Quân, điều đáng trân trọng chính là sự thống nhất giữa ba phương diện tưởng như khác nhau ấy.

Một nhà lãnh đạo có tầm nhìn và bản lĩnh mở đường cho giáo dục Việt Nam.

Một con người có cuộc sống giản dị, gần gũi, chân thành, không để chức vụ tạo nên khoảng cách với mọi người.

Và một tâm hồn thi sĩ giàu rung cảm, biết yêu thương, biết nhớ, biết tri ân những con người cùng mình đi qua cuộc đời.

Ba phương diện ấy không tách rời nhau mà cùng làm nên một nhân cách.

Có lẽ, khi một người đã đi xa mà những người từng làm việc cùng vẫn nhắc đến bằng sự kính trọng, những người từng gặp vẫn nhớ bằng tình cảm trìu mến, những vần thơ vẫn còn được đọc lại bằng sự xúc động, thì đó chính là một di sản tinh thần quý giá.

Giáo sư Trần Hồng Quân đã đi xa, nhưng con đường ông từng góp sức mở ra vẫn còn đó. Những người thầy, những nhà khoa học, những cộng sự từng đồng hành với ông vẫn tiếp tục sự nghiệp giáo dục.

Đã là thuyền thì phải ra khơi. Ông đã chọn con đường ấy và dành cả cuộc đời để đi trên con đường mình đã chọn. Có những chuyến ra khơi không chỉ để đến một bến bờ, mà còn để mở ra những chân trời cho bao thế hệ tiếp nối.

Một đời ra khơi, ông đã để lại dấu ấn trên hành trình giáo dục Việt Nam. Một trái tim thắp lửa, ông đã truyền đi niềm tin và khát vọng cho những người ở lại.

Nhân dịp kỉ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, tưởng nhớ Giáo sư Trần Hồng Quân là tưởng nhớ một nhà lãnh đạo lớn của giáo dục Việt Nam, một con người bình dị, một tâm hồn thi sĩ và trên tất cả, một nhân cách lớn – người đã dành cả cuộc đời mình cho sự nghiệp trồng người.

Lưu Hương Lan