Trong bối cảnh quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng cùng với những thách thức ngày càng rõ rệt từ biến đổi khí hậu, tình trạng ngập úng đô thị và ô nhiễm nguồn nước, Việt Nam đang ngày càng chú trọng đến mục tiêu phát triển đô thị bền vững, bảo vệ môi trường và tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Điều này khiến vai trò của ngành Kỹ thuật Cấp thoát nước trở nên ngày càng quan trọng, đồng thời mở ra nhu cầu lớn về nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực này.
Cơ sở đào tạo cập nhật chương trình học theo hướng gắn với thực tiễn đô thị và nhu cầu của doanh nghiệp
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Nguyễn Huy Cương - Trưởng bộ môn Cấp thoát nước, Khoa Môi trường, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ: "Một đô thị văn minh được ví như một cơ thể sống. Nếu hệ thống cấp nước là "hệ thống mạch máu", đưa nước sạch - nguồn sống - đến từng tế bào (hộ gia đình, nhà máy), thì hệ thống thoát nước và xử lý nước thải chính là "hệ bài tiết", có nhiệm vụ thu gom và xử lý nước thải, trả lại cho môi trường một dòng chảy trong lành. Thiếu đi một trong hai, cơ thể đô thị sẽ ngay lập tức bị bệnh và tê liệt.
Không chỉ dừng lại ở hạ tầng, ngành Kỹ thuật Cấp thoát nước còn đóng vai trò tiên phong trong bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu. Tình trạng ngập úng triền miên mỗi mùa mưa ở Thành phố Hồ Chí Minh, hay câu chuyện về ô nhiễm nguồn nước, xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long đang là những vấn đề nhức nhối.
Và chính những kỹ sư cấp thoát nước là người trực tiếp đối mặt và tìm ra lời giải, từ thiết kế các hệ thống thoát nước thông minh, các công trình "đô thị thấm nước" để giảm ngập, đến việc nghiên cứu và ứng dụng công nghệ xử lý nước tiên tiến, biến nước thải thành nước sạch, cung cấp nước ngọt từ nguồn nước bị ô nhiễm hay nhiễm mặn".
Tiến sĩ Nguyễn Huy Cương cho biết thêm, tại Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh, chương trình đào tạo ngành Kỹ thuật Cấp thoát nước được thiết kế bài bản, cập nhật thường xuyên để bắt kịp với thực tiễn và xu hướng quốc tế và đã đạt chất lượng kiểm định quốc gia vào năm 2023.
Khi theo học ngành học này, sinh viên sẽ được trang bị một hành trang kiến thức và kỹ năng vô cùng vững chắc. Trước hết về kiến thức, sinh viên được học từ những môn nền tảng đến các môn chuyên ngành cốt lõi như Quy hoạch và thiết kế mạng lưới cấp nước, thoát nước bền vững; Công nghệ xử lý nước cấp và nước thải; thiết kế hệ thống cấp thoát nước nhà cao tầng; Quản lý dự án hạ tầng kỹ thuật.
Về kỹ năng, sinh viên được hướng dẫn sử dụng thành thạo các phần mềm chuyên ngành hiện đại như WaterGEMS, SWMM, REVIT để vẽ và mô phỏng hệ thống. Đồng thời, người học được rèn luyện kỹ năng khảo sát thực địa, thí nghiệm phân tích chất lượng nước, kỹ năng làm việc nhóm và thuyết trình trước đám đông.
Đặc biệt, để tăng cường thực hành và trải nghiệm thực tế cho sinh viên, nhà trường chú trọng đầu tư hệ thống cơ sở vật chất và phòng thí nghiệm đạt chuẩn, đáp ứng tốt nhu cầu học tập, nghiên cứu trong lĩnh vực cấp thoát nước.
Đồng thời, nhà trường duy trì mối liên kết chặt chẽ với Hội Cấp thoát nước Việt Nam và các công ty, doanh nghiệp hàng đầu trong lĩnh vực cấp thoát nước tại Thành phố Hồ Chí Minh cũng như nhiều tỉnh, thành phía Nam. Nhờ đó, sinh viên có nhiều cơ hội tham quan, thực tập, tiếp cận môi trường làm việc thực tế và thậm chí tham gia vào các dự án chuyên môn ngay từ khi còn trên ghế nhà trường với sự đồng hành và hỗ trợ kinh phí từ phía doanh nghiệp.
Song, bên cạnh những thuận lợi, Tiến sĩ Nguyễn Huy Cương cũng thẳng thắn nhìn nhận một số khó khăn trong quá trình tuyển sinh và tư vấn hướng nghiệp ngành Kỹ thuật cấp thoát nước, chủ yếu đến từ nhận thức xã hội. Nhiều em học sinh và phụ huynh vẫn còn e ngại, cho rằng ngành này vất vả và thu nhập thấp, vì vậy đòi hỏi cơ sở đào tạo phải nỗ lực nhiều hơn để giúp thí sinh hiểu đúng, hiểu đủ về tiềm năng thực sự của ngành học này.
Còn tại Trường Đại học Thủy Lợi, chia sẻ về chương trình đào tạo ngành này của nhà trường, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Thu Hà - Trưởng bộ môn Cấp thoát nước, Khoa Kỹ thuật tài nguyên nước, Trường Đại học Thủy Lợi thông tin: "Từ năm 2026, chương trình đào tạo của ngành được điều chỉnh tên thành “Xây dựng và Quản lý Cấp thoát nước đô thị”, nhằm phản ánh đầy đủ hơn nội dung đào tạo cũng như định hướng phát triển của ngành trong bối cảnh đô thị hóa và yêu cầu quản lý hạ tầng ngày càng cao.
Chương trình được thiết kế theo hướng tích hợp, không chỉ tập trung vào thiết kế hệ thống cấp thoát nước mà còn mở rộng sang các nội dung về xây dựng công trình, quản lý vận hành hệ thống và quy hoạch hạ tầng nước đô thị".
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Thu Hà, sinh viên theo học chương trình sẽ được trang bị các kiến thức chuyên môn như: Quy hoạch và thiết kế hệ thống cấp thoát nước đô thị; Xây dựng và quản lý vận hành hệ thống cấp thoát nước; Công nghệ xử lý nước cấp và nước thải; Quản lý tài nguyên nước và bảo vệ môi trường nước.
Bên cạnh đó, chương trình học hướng tới đào tạo những kỹ sư không chỉ giỏi thiết kế công trình mà còn có khả năng ứng dụng công nghệ và các công cụ hiện đại trong quản lý hệ thống hạ tầng nước đô thị. Vì vậy, sinh viên được tiếp cận và sử dụng các mô hình và phần mềm chuyên ngành tiên tiến trong thiết kế và quản lý hệ thống cấp thoát nước, giúp nâng cao khả năng phân tích, mô phỏng và giải quyết các bài toán kỹ thuật trong thực tiễn.
Ngoài ra, nhà trường chú trọng gắn lý thuyết với thực tiễn nghề nghiệp thông qua tổ chức các hoạt động thực tế tại doanh nghiệp và công trình hạ tầng nước cho sinh viên tham gia. Qua đó, sinh viên có cơ hội tiếp cận trực tiếp với công nghệ, thiết bị và quy trình vận hành hệ thống cấp thoát nước, từ đó hiểu rõ hơn về yêu cầu nghề nghiệp và tích lũy kinh nghiệm thực tiễn.
"Đặc biệt, trong những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực cấp thoát nước và hạ tầng kỹ thuật đã chủ động kết nối với nhà trường để tuyển sinh viên thực tập. Ngay từ năm thứ ba, nhiều sinh viên đã được các công ty mời tham gia thực tập và làm việc tại doanh nghiệp, với chế độ hỗ trợ hoặc trả lương, giúp các em sớm tiếp cận môi trường nghề nghiệp và tích lũy kinh nghiệm thực tế", cô Hà chia sẻ.
Ở khía cạnh khác, theo cô Hà, trong những năm tới, cùng với quá trình đô thị hóa và phát triển hạ tầng, lĩnh vực cấp thoát nước tại Việt Nam sẽ tiếp tục cần nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao. Do đó, ngoài kiến thức kỹ thuật, các kỹ sư trong lĩnh vực này cần có khả năng tham gia vào quá trình xây dựng, quản lý và vận hành hệ thống hạ tầng nước đô thị, đồng thời ứng dụng các công nghệ mới và các giải pháp phát triển bền vững.
Cùng bàn về vấn đề này, Tiến sĩ Nguyễn Huy Cương cho rằng, để thành công và phát triển tốt trong lĩnh vực cấp thoát nước, người học cần có năng lực chuyên môn vững vàng và được rèn luyện thông qua các đồ án thiết kế. Bên cạnh đó, người học cần trang bị tốt kỹ năng ngoại ngữ và tin học để có thể đọc hiểu tài liệu kỹ thuật quốc tế, sử dụng thành thạo các phần mềm chuyên dụng và làm việc trong môi trường hội nhập.
"Quan trọng hơn cả là tinh thần trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp, bởi đặc thù công việc của ngành gắn trực tiếp với sức khỏe cộng đồng, chất lượng cuộc sống của người dân cũng như sự trong lành của môi trường.
Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, trí tuệ nhân tạo (AI) vẫn khó có thể thay thế hoàn toàn con người trong lĩnh vực cấp thoát nước. Công việc của ngành này gắn liền với khảo sát và xử lý các vấn đề tại hiện trường, trách nhiệm pháp lý trong thiết kế công trình, cũng như yêu cầu phối hợp với nhiều bên liên quan. Những yếu tố đó đòi hỏi kinh nghiệm thực tiễn, khả năng đưa ra quyết định của kỹ sư và kỹ năng giao tiếp, làm việc trực tiếp mà AI hiện nay chủ yếu chỉ có thể hỗ trợ, chứ chưa thể thay thế", thầy Cương nhấn mạnh.
Sinh viên mới tốt nghiệp cần gắn kiến thức từ nhà trường vào dự án thực tiễn, cập nhật công nghệ
Từ góc nhìn của doanh nghiệp hoạt động nhiều năm trong lĩnh vực tư vấn cấp, thoát nước và môi trường, ông Trịnh Xuân Thịnh - Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Nước và Môi trường Việt Nam (VIWASE) chia sẻ, trong những năm gần đây, quá trình đô thị hóa nhanh, cùng với việc mở rộng các khu đô thị mới, khu công nghiệp và các dự án hạ tầng kỹ thuật tại nhiều địa phương đã làm gia tăng đáng kể nhu cầu đầu tư vào hệ thống cấp nước, thoát nước và xử lý nước thải.
Đáng chú ý, nguồn vốn cho các dự án trong lĩnh vực này hiện nay chủ yếu đến từ đầu tư công của nhà nước và các nguồn vốn đầu tư của khu vực tư nhân, thay vì phụ thuộc nhiều vào các dự án ODA như trước đây cho thấy tính chủ động trong các hoạt động đầu tư về hạ tầng.
Nhiều địa phương đang triển khai hoặc chuẩn bị triển khai các dự án nâng cấp, mở rộng nhà máy nước, cải tạo, mở rộng mạng lưới cấp nước đô thị, chuyển đổi nguồn nước mặt sang nước ngầm nhằm cải thiện chất lượng nước cũng như đảm bảo an toàn an ninh nguồn nước. Rất nhiều tỉnh, thành phố hiện chưa có hệ thống thu gom xử lý nước thải trong khi môi trường đô thị, chất lượng cuộc sống người dân ngày càng nâng cao đòi hỏi sự đầu tư lớn ở lĩnh vực này trong những năm tới.
"Đặc biệt, trong năm 2025 mưa lũ, ngập lụt diễn ra nhiều nơi trên khắp cả nước, cường độ trận mưa, thời gian mưa, lượng nước mưa đổ xuống các đô thị cũng như khu vực nông thôn gây ngập lụt nghiêm trọng, hệ thống hạ tầng thoát nước mưa, xả lũ hiện nay chưa đáp ứng điều kiện các trận mưa lớn. Từ trung ương đến các địa phương đã đồng loạt có các hành động, từ khẩn cấp đến định hướng trong đầu tư hệ thống thoát nước, thoát lũ kéo theo sự cần thiết phải có nguồn lực lớn về tài chính cũng như nhu cầu lớn về nhân sự cho lĩnh vực này.
Đối với các doanh nghiệp tư vấn như VIWASE, nhu cầu nhân lực hiện nay không chỉ tập trung ở các vị trí thiết kế hệ thống cấp nước và thoát nước đô thị, mà còn ở các lĩnh vực như quy hoạch hạ tầng kỹ thuật, xây dựng mô hình thủy lực mạng lưới cấp nước, hệ thống thoát nước, công nghệ xử lý nước và nước thải, quản lý dự án và giám sát thi công… rồi đến hợp tác với các tổ chức quốc tế như WB, ADB, JICA... Đây đều là những mảng công việc đòi hỏi đội ngũ kỹ sư có chuyên môn và được đào tạo bài bản", ông Thịnh chia sẻ.
Ông Thịnh cho biết thêm, trong nhiều năm qua, VIWASE luôn duy trì mối quan hệ hợp tác chặt chẽ với các trường đại học đào tạo lĩnh vực cấp thoát nước và môi trường, nhằm góp phần đào tạo và phát triển nguồn nhân lực cho ngành.
VIWASE đã và đang triển khai một số hình thức hợp tác phổ biến như tiếp nhận sinh viên thực tập tại công ty, tạo điều kiện để sinh viên được tham gia vào môi trường làm việc thực tế, tìm hiểu quy trình triển khai đầu tư các dự án cấp thoát nước và môi trường, từ khâu khảo sát, lập dự án đến thiết kế, quản lý dự án, thi công xây dựng đến vận hành hệ thống. Thông qua quá trình thực tập, sinh viên có cơ hội tiếp cận với các hồ sơ kỹ thuật, phần mềm chuyên ngành cũng như phương pháp làm việc trong doanh nghiệp.
Ngoài ra, đội ngũ nhân sự của công ty với phần lớn là tiến sĩ, thạc sĩ sẽ có những ý kiến góp ý và có thể tham gia hướng dẫn trực tiếp cho sinh viên làm đồ án tốt nghiệp. Đối với những sinh viên có năng lực và phù hợp với định hướng nghề nghiệp của công ty, VIWASE cũng sẵn sàng tuyển dụng sau khi tốt nghiệp hoặc tuyển dụng sớm đối với sinh viên năm cuối để đào tạo và phát triển lâu dài.
Qua quá trình tuyển dụng và làm việc với nhiều kỹ sư trẻ trong những năm gần đây, ông Thịnh nhận thấy: "Sinh viên mới tốt nghiệp ngành Kỹ thuật Cấp thoát nước về cơ bản có nền tảng kiến thức chuyên môn khá tốt. Các bạn được đào tạo bài bản về các lĩnh vực cốt lõi như thủy lực, mạng lưới cấp nước, hệ thống thoát nước đô thị hay công nghệ xử lý nước sạch và nước thải.
Tuy nhiên, khi bước vào môi trường làm việc thực tế, khoảng cách giữa kiến thức học thuật và yêu cầu của các dự án thực tế vẫn còn là điểm yếu của nhóm nhân lực này. Nhiều người còn chưa thể áp dụng kiến thức vào thiết kế, lập hồ sơ dự án hoặc tham gia các dự án hạ tầng có quy mô lớn và yêu cầu phối hợp đa ngành. Vì vậy, trong giai đoạn đầu đi làm, các kỹ sư trẻ thường cần thêm thời gian để rèn luyện kỹ năng thực hành, làm quen với quy trình thực hiện dự án, tiêu chuẩn kỹ thuật và các công cụ, phần mềm chuyên ngành.
Bên cạnh đó, một số kỹ năng khác mà kỹ sư trẻ cũng cần tiếp tục nâng cao như kỹ năng làm việc nhóm, tư duy giải quyết vấn đề, khả năng tự học và cập nhật công nghệ mới, bởi đây là những yếu tố quan trọng trong bối cảnh ngành cấp thoát nước đang ngày càng gắn với các yêu cầu về phát triển đô thị bền vững và quản lý thông minh".
Do đó, theo ông Thịnh, để chương trình đào tạo của cơ sở giáo dục đại học gắn với nhu cầu thực tiễn hơn, ngoài tăng thời lượng thực hành và kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp, nhà trường cũng có thể cập nhật thêm một số nội dung liên quan đến công nghệ và công cụ chuyên ngành, như mô hình hóa mạng lưới cấp thoát nước, các phần mềm thiết kế, ứng dụng AI trong thiết kế,....
"Việc tăng cường các học phần liên quan đến kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng làm việc nhóm và tư duy giải quyết vấn đề trong dự án thực tế cũng sẽ giúp sinh viên thích nghi nhanh hơn khi bước vào môi trường doanh nghiệp.
Tôi tin rằng, khi nhà trường và doanh nghiệp phối hợp chặt chẽ hơn trong đào tạo, sinh viên ngành Kỹ thuật Cấp thoát nước sẽ được trang bị tốt hơn cả về kiến thức lẫn kỹ năng, từ đó đáp ứng hiệu quả nhu cầu phát triển của ngành cấp thoát nước và môi trường trong thời gian tới", Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Nước và Môi trường Việt Nam bày tỏ.
Về mức lương của kỹ sư cấp thoát nước, ông Thịnh cho biết, đối với sinh viên mới ra trường, mức lương khởi điểm sẽ dao động từ 10 đến 15 triệu đồng/tháng tùy theo hồ sơ và năng lực. Sau 2-3 năm tích lũy kinh nghiệm, mức lương có thể tăng lên cao hơn dựa trên vị trí công tác và quy mô dự án tham gia.
