Cuối mỗi năm học, khi các trường học bước vào giai đoạn tổng kết, đánh giá viên chức và xét thi đua, bên cạnh niềm vui hoàn thành nhiệm vụ lại xuất hiện không ít tâm tư trong đội ngũ giáo viên.
Trên các diễn đàn giáo dục, nhiều thầy cô chia sẻ cảm giác tiếc nuối, thậm chí ấm ức khi bản thân không được xếp loại Hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, không được công nhận danh hiệu Chiến sĩ thi đua cơ sở hoặc không có tên trong danh sách đề nghị khen thưởng.
Có người cho rằng những nỗ lực của mình chưa được ghi nhận đúng mức. Có người so sánh thành tích của bản thân với đồng nghiệp và đặt câu hỏi vì sao người khác được công nhận còn mình thì không. Cũng có trường hợp xuất hiện những nhận xét về sự thiên vị hoặc đánh giá chưa khách quan trong quá trình bình xét cuối năm.
Dù không phải mọi băn khoăn đều có cơ sở nhưng việc những câu chuyện như trên lặp lại sau nhiều năm cho thấy công tác đánh giá, xếp loại giáo viên ở một số đơn vị vẫn còn những vấn đề cần được quan tâm.
Lá phiếu quyết định cả một năm phấn đấu
Hiện nay, tại nhiều trường học, việc xét các danh hiệu thi đua cuối năm thường được thực hiện thông qua hội đồng thi đua khen thưởng hoặc họp liên tịch để bỏ phiếu lựa chọn.
Đây là cách làm nhằm phát huy tính dân chủ trong nhà trường. Tuy nhiên, trong thực tế, lá phiếu đôi khi lại trở thành yếu tố quyết định kết quả cuối cùng.
Điều đáng nói là người tham gia bỏ phiếu không phải lúc nào cũng nắm đầy đủ quá trình công tác của tất cả giáo viên trong đơn vị.
Một giáo viên chủ nhiệm âm thầm duy trì sĩ số lớp, hỗ trợ học sinh yếu, giảng dạy tận tâm, tận tình đưa chất lượng giáo dục đi lên. Trong khi đó, những thành tích dễ nhận biết như tham gia hội thi, hoạt động phong trào hoặc thường xuyên xuất hiện trong các sự kiện của trường lại dễ tạo ấn tượng hơn.
Bên cạnh đó, bất kỳ tập thể nào cũng tồn tại những mối quan hệ thân quen hoặc sự gần gũi trong công việc. Khi việc đánh giá chưa dựa trên những tiêu chí cụ thể, lá phiếu rất dễ chịu ảnh hưởng bởi cảm nhận cá nhân.
Chính vì vậy, không ít giáo viên cho rằng kết quả cuối năm đôi khi phản ánh mức độ được yêu mến hoặc được biết đến nhiều hơn là phản ánh đầy đủ những đóng góp thực tế trong cả năm học.
Nhiều người xứng đáng nhưng không phải ai cũng được công nhận
Một thực tế khác cần được nhìn nhận là số lượng giáo viên được xếp loại Hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ hoặc được xét các danh hiệu thi đua thường không thể vượt quá tỷ lệ nhất định theo quy định.
Điều này dẫn đến tình huống là trong cùng một trường học có nhiều giáo viên đều hoàn thành tốt nhiệm vụ, đều có thành tích nổi bật nhưng cuối cùng vẫn phải chọn ra người được và người chưa được.
Có trường hợp một giáo viên nhiều năm chủ nhiệm tốt, học sinh tiến bộ rõ rệt, tham gia đầy đủ các hoạt động của nhà trường nhưng vẫn không được mức xuất sắc vì số lượng đề nghị đã đủ.
Trong khi đó, người được lựa chọn cũng không hẳn vượt trội hoàn toàn so với những đồng nghiệp còn lại. Khoảng cách thành tích đôi khi rất nhỏ, khiến việc lựa chọn trở nên khó khăn.
Khi đó, nếu thiếu những căn cứ rõ ràng, người được công nhận sẽ vui nhưng người chưa được công nhận khó tránh khỏi cảm giác tiếc nuối hoặc cho rằng mình chưa được đánh giá công bằng.
Thành tích chưa được lượng hóa rõ ràng
Theo người viết, nguyên nhân lớn nhất dẫn đến những băn khoăn hiện nay là nhiều trường học chưa xây dựng được bộ tiêu chí đánh giá đủ cụ thể để làm căn cứ xét thi đua.
Chẳng hạn, giáo viên có học sinh đạt giải được tính như thế nào? Giáo viên chủ nhiệm duy trì sĩ số 100%, không có học sinh bỏ học được ghi nhận ra sao?
Giáo viên tích cực hỗ trợ đồng nghiệp, tham gia công tác xã hội, phong trào của địa phương có được tính điểm hay không?
Ngược lại, giáo viên đi trễ, vi phạm quy chế chuyên môn, để lớp học mất nền nếp hoặc không hoàn thành nhiệm vụ được giao sẽ bị trừ điểm như thế nào?
Tại nhiều đơn vị, những nội dung này chưa được quy định thành các tiêu chí cụ thể ngay từ đầu năm học. Vì vậy, khi bước vào giai đoạn bình xét, hội đồng thi đua chủ yếu dựa trên nhận xét định tính hoặc đánh giá tổng thể.
Điều này khiến cùng một thành tích nhưng có thể được nhìn nhận khác nhau giữa các cá nhân tham gia đánh giá.
Cần xây dựng thang điểm thi đua cụ thể ngay từ đầu năm học
Để việc đánh giá cuối năm khách quan hơn, các trường học cần xây dựng hệ thống tiêu chí thi đua theo hướng lượng hóa tối đa các nhiệm vụ có thể đo đếm được.
Ví dụ: những nội dung được cộng điểm như học sinh đạt giải các cấp, duy trì sĩ số lớp đạt 100%, không có học sinh bỏ học giữa chừng, có sáng kiến được công nhận hoặc áp dụng hiệu quả thì được cộng điểm, hoàn thành xuất sắc công tác chủ nhiệm, tham gia đầy đủ các hoạt động chuyên môn, phong trào của trường, của ngành ...
Ngược lại, những nội dung bị trừ điểm như đi trễ, vi phạm quy chế chuyên môn, bỏ tiết, bỏ giờ dạy, hồ sơ chuyên môn không đảm bảo chất lượng hoặc nộp trễ, không hoàn thành nhiệm vụ được giao.. Quan trọng hơn, các tiêu chí này cần được công khai ngay từ đầu năm học để giáo viên đều biết và có cơ sở phấn đấu.
Giảm cảm tính để tăng sự đồng thuận
Giáo dục là lĩnh vực có nhiều giá trị khó đo đếm hoàn toàn bằng con số. Tuy nhiên, những nội dung có thể lượng hóa cần được lượng hóa tối đa.
Khi đã có bảng tiêu chí rõ ràng, hội đồng thi đua sẽ có thêm căn cứ để xem xét, đánh giá. Lá phiếu khi đó chỉ đóng vai trò xác nhận kết quả thay vì quyết định gần như toàn bộ kết quả như ở một số nơi hiện nay.
Người được công nhận hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ cần được tập thể nhìn nhận bằng những minh chứng cụ thể. Người chưa được công nhận cũng có thể biết mình còn thiếu ở tiêu chí nào để tiếp tục phấn đấu.
Điều đó không chỉ giúp giảm bớt những băn khoăn sau mỗi mùa tổng kết mà còn góp phần xây dựng môi trường làm việc công bằng, minh bạch và tạo động lực cho đội ngũ giáo viên.
Danh hiệu thi đua cuối năm không đơn thuần là sự ghi nhận về mặt tinh thần mà còn gắn với nhiều quyền lợi của viên chức. Vì vậy, càng cần một cơ chế đánh giá rõ ràng, khách quan và có khả năng thuyết phục.
Bởi lẽ, trong một tập thể sư phạm, sẽ rất khó để tất cả mọi người đều hài lòng với kết quả thi đua. Tuy nhiên, nếu việc đánh giá được thực hiện dựa trên các tiêu chí công khai, minh bạch và có minh chứng cụ thể, người được công nhận sẽ thấy xứng đáng, người chưa được công nhận cũng dễ tâm phục khẩu phục hơn. Đó có lẽ là điều mà giáo viên mong muốn nhất sau mỗi năm học.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
