Áp lực tuyển sinh lớp 10 công lập tại các đô thị lớn không chỉ bắt nguồn từ số chỗ học, mà còn gắn với mong muốn của nhiều gia đình cho con theo học trường công. Trong khi đó, học phí vẫn là rào cản đối với những học sinh muốn lựa chọn trường tư.
Tại phiên giải trình của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Mai - Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Giám đốc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, đề xuất Nhà nước đặt hàng, mua dịch vụ giáo dục hoặc hỗ trợ học phí cho học sinh học tại trường tư.
Theo bà, chính sách cần hướng tới việc bảo đảm cơ hội tiếp tục học trung học phổ thông với chi phí hợp lý cho học sinh có nhu cầu, thay vì chỉ tập trung vào chỉ tiêu trường công lập.
Chuyên gia đề xuất phát huy vai trò trường tư, bảo đảm cơ hội học tập
Trao đổi về đề xuất này, Nhà giáo ưu tú, Tiến sĩ Nguyễn Tùng Lâm - Chủ tịch Hội đồng giáo dục Trường Trung học phổ thông Đinh Tiên Hoàng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý giáo dục Việt Nam, cho rằng đây là hướng đi phù hợp.
Năm 1989, thầy Tùng Lâm đề xuất thành lập Trường Trung học phổ thông Đinh Tiên Hoàng (Hà Nội) theo mô hình không tuyển chọn đầu vào, tiếp nhận cả những học sinh gặp khó khăn trong học tập.
Từ thực tế vận hành ngôi trường này hơn ba thập kỷ, thầy Lâm nhìn nhận, mục tiêu cốt lõi của giáo dục phổ thông không phải là đưa mọi học sinh vào một loại hình trường nhất định, mà là để mỗi em có một môi trường phù hợp để học tập và phát triển.
Theo thầy, chính tâm lý coi trường công là lựa chọn ưu tiên đã góp phần đẩy cuộc cạnh tranh vào lớp 10 lên mức căng thẳng như hiện nay. Để trường tư trở thành lựa chọn phù hợp với nhiều gia đình, cần giải quyết đồng thời hai vấn đề: chất lượng giáo dục phải tạo được niềm tin và chi phí học tập phải trong khả năng chi trả.
Vì vậy, việc hỗ trợ học phí cho người học hoặc huy động trường tư tham gia đáp ứng nhu cầu học tập cần gắn với yêu cầu bảo đảm chất lượng, kiểm soát mức thu, nhất là tại những khu vực còn thiếu trường công.
Thầy Tùng Lâm cũng cho rằng đã đến lúc cần thay đổi tâm lý phân biệt trường công - trường tư đã ăn sâu trong xã hội. Trường nào bảo đảm chất lượng đều xứng đáng để phụ huynh cân nhắc; và để làm được điều đó, hệ thống trường tư cần phát triển đa dạng, đủ sức đáp ứng các nhu cầu học tập khác nhau, với điều kiện đặt mục tiêu giáo dục lên trước mục tiêu lợi nhuận.
Cùng góc nhìn, Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Văn Ngai - nguyên Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Thành phố Hồ Chí Minh, đánh giá đề xuất của Giáo sư Nguyễn Thị Thanh Mai là một hướng đáng tham khảo.
Theo thầy Ngai, bên cạnh việc tiếp tục đầu tư mở rộng trường công lập, cần đồng thời phát huy năng lực tiếp nhận của hệ thống trường tư thục, xem đây là một mắt xích bổ sung cho hệ thống công lập, chứ không phải phương án thay thế, để học sinh có thêm lựa chọn phù hợp với điều kiện kinh tế từng gia đình.
Thầy Ngai phân tích thêm về bối cảnh chính sách hiện hành. Cụ thể, trước đó, Bộ Chính trị đã quyết định miễn toàn bộ học phí cho học sinh từ mầm non đến hết trung học phổ thông công lập trên phạm vi cả nước, bắt đầu từ năm học 2025-2026; học sinh trường dân lập, tư thục cũng được Nhà nước cấp bù học phí tương ứng với mức học phí trường công lập theo quy định, phần chênh lệch do gia đình chi trả.
“Đây là chủ trương có ý nghĩa thiết thực, góp phần giảm gánh nặng tài chính cho phụ huynh và thể hiện rõ tính nhân văn của chính sách,” thầy Ngai nhận định.
Tuy nhiên, theo thầy, mức cấp bù nói trên thực tế mới chỉ giải quyết được một phần học phí, vốn là một cấu phần tương đối nhỏ trong tổng chi phí học tập tại trường tư. Bởi lẽ, bên cạnh học phí, các trường tư thường có thêm nhiều khoản chi khác như bán trú, học phẩm, ngoại khóa, đồng phục hay các chương trình kỹ năng, khiến tổng chi phí mỗi năm học có thể dao động từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng.
Vì vậy, nếu chỉ dừng lại ở mức cấp bù tương đương học phí công lập, khoản hỗ trợ này gần như không đáng kể so với gánh nặng tài chính thực tế mà một gia đình phải chi trả khi chuyển con sang học trường tư.
Điều này cũng đồng nghĩa, nếu chính sách "đặt hàng, mua dịch vụ giáo dục" chỉ dừng ở mức bù học phí như hiện nay mà không tính đến cơ cấu chi phí thực tế, thì khó có thể tạo ra dịch chuyển đáng kể từ trường công sang trường tư đối với những gia đình có thu nhập trung bình và thấp, tức là nhóm học sinh đang chịu áp lực tuyển sinh lớp 10 lớn nhất.
Do đó, thầy Ngai cho rằng Nhà nước cần tiếp tục có những chính sách hỗ trợ đồng bộ hơn, cả về mặt pháp lý, cơ chế hoạt động lẫn khuyến khích phát triển các mô hình giáo dục chất lượng cao trong khối tư thục, thay vì chỉ dừng ở hỗ trợ tài chính đơn thuần.
Theo thầy Ngai, việc nghiên cứu các cơ chế đặt hàng, mua dịch vụ giáo dục hoặc hỗ trợ phù hợp nếu được thực hiện tốt có thể góp phần huy động nguồn lực xã hội hóa, tận dụng cơ sở vật chất và năng lực tiếp nhận sẵn có của trường tư thục, từ đó mở thêm cơ hội học tập trung học phổ thông cho học sinh, đặc biệt tại những địa bàn đang chịu áp lực tuyển sinh lớn.
Giảm áp lực phải đi cùng thu hẹp chênh lệch chất lượng
Theo thầy Nguyễn Tùng Lâm, để giảm áp lực tuyển sinh lớp 10 một cách căn cơ, cần thực hiện đồng thời ba nhóm giải pháp, từ thay đổi nhận thức đến nâng cao chất lượng trường học và đổi mới đánh giá học sinh.
Trước hết là thay đổi nhận thức của phụ huynh, học sinh và giáo viên. Theo thầy, giá trị của việc học nằm ở sự phát triển năng lực, phẩm chất của mỗi em, không chỉ ở việc trúng tuyển một ngôi trường được nhiều người lựa chọn. Học sinh cần được rèn khả năng tự học, tự chủ, hiểu năng lực của bản thân và xác định mục tiêu phấn đấu phù hợp.
Từ thực tế Trường Trung học phổ thông Đinh Tiên Hoàng, thầy Lâm cho biết có học sinh đạt điểm thi vào lớp 10 không cao, thậm chí không dự thi, nhưng sau quá trình học tập vẫn tốt nghiệp trung học phổ thông và trúng tuyển đại học. Thầy gắn kết quả này với cách nhà trường chăm sóc, giáo dục học sinh theo tinh thần “5 tự”: biết tự học sáng tạo, tự chủ, tự trọng, tự tin và tự chịu trách nhiệm.
Nhóm giải pháp thứ hai là từng bước thu hẹp chênh lệch chất lượng giữa các trường. Theo thầy Lâm, nếu phụ huynh chỉ tin tưởng một số trường, áp lực cạnh tranh sẽ tiếp tục dồn vào những nơi đó. Hà Nội cần có kế hoạch dài hạn để nâng chất lượng các trường còn hạn chế, qua đó tạo thêm những lựa chọn đáng tin cậy cho học sinh. Việc tăng quyền tự chủ cho trường công cũng phải gắn với trách nhiệm giải trình và năng lực quản lý của hiệu trưởng; giáo viên cần được chủ động áp dụng phương pháp giáo dục phù hợp, đồng thời chịu trách nhiệm về chất lượng dạy học.
Về lâu dài, nhóm giải pháp thứ ba là đổi mới kiểm tra, đánh giá học sinh để giảm sự phụ thuộc vào kỳ thi tuyển sinh lớp 10. Thầy Lâm cho rằng có thể nghiên cứu sử dụng kết quả học tập để xét tuyển vào trường công, với điều kiện kết quả đó được đánh giá khách quan, phản ánh đúng năng lực học sinh. Để hạn chế tình trạng cho điểm thiếu thực chất, thầy đề xuất Sở Giáo dục và Đào tạo quản lý chặt các kỳ kiểm tra học kỳ I và cuối năm bằng đề chung, tổ chức cùng ngày; các trường công khai tiêu chí và kết quả xét tuyển.
Theo thầy Lâm, đổi mới đánh giá còn phải đi cùng việc quan tâm đầy đủ đến mọi học sinh. Nhà trường không nên chỉ tập trung hỗ trợ nhóm dự thi trường công mà bỏ quên những em học lực yếu hoặc lựa chọn hướng học khác. Khi chất lượng các cơ sở giáo dục được nâng đồng đều hơn, chi phí học tập trở nên hợp lý hơn và kết quả đánh giá phản ánh đúng năng lực, học sinh mới thực sự có cơ sở để chủ động lựa chọn con đường học tập của mình, thay vì lựa chọn trong tâm thế phòng thủ vì sợ trượt.
Không nên xem trường công là lựa chọn duy nhất
Giáo sư, Tiến sĩ Đào Trọng Thi - nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, cũng cho rằng việc hỗ trợ, đặt hàng trường tư là một giải pháp hay và nên được khuyến khích nhân rộng.
Song, Giáo sư Đào Trọng Thi lưu ý rằng bài toán giảm áp lực tuyển sinh lớp 10 không thể chỉ giải quyết bằng con đường mở rộng mạng lưới trường lớp, dù là công hay tư. Một phần quan trọng của vấn đề nằm ở nhận thức, do đó cần giúp phụ huynh và học sinh hiểu rõ hơn về các lựa chọn sau trung học cơ sở, tránh tâm lý phổ biến hiện nay là chỉ xem trường trung học phổ thông công lập là con đường duy nhất để vào đời.
Ông nhấn mạnh, phân luồng không đồng nghĩa với áp đặt học sinh phải học nghề nếu không trúng tuyển vào trường công lập. Bản chất của phân luồng là mở ra nhiều lối đi song song và có giá trị ngang nhau, để mỗi học sinh dựa trên nguyện vọng, năng lực học tập và điều kiện kinh tế gia đình có thể chủ động lựa chọn con đường phù hợp nhất với mình, thay vì bị dồn vào một cánh cửa duy nhất rồi coi trượt lớp 10 công lập như một thất bại.
Từ đó, Giáo sư Đào Trọng Thi cho rằng cần kết hợp đồng thời nhiều giải pháp: phát huy vai trò của trường tư thục, nâng cao năng lực tiếp nhận của hệ thống trường công lập, và đặc biệt là tăng cường công tác tư vấn hướng nghiệp, cung cấp thông tin đầy đủ, minh bạch về các lộ trình học tập sau trung học cơ sở, từ công lập, tư thục, giáo dục thường xuyên đến giáo dục nghề nghiệp.
Suy cho cùng, mục tiêu chính sách không phải là "mọi học sinh đều vào được trường công", mà là để mỗi học sinh có thể chủ động lựa chọn con đường phù hợp với mình, đồng thời được bảo đảm cơ hội tiếp tục học tập và phát triển nghề nghiệp lâu dài.
