Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư quy định về chương trình đào tạo các trình độ của giáo dục đại học. Theo đó, dự thảo quy định cụ thể số lượng và tiêu chuẩn giảng viên chủ trì chương trình đào tạo ở từng trình độ.
Ở bậc đại học, mỗi chương trình đào tạo phải có ít nhất 7 giảng viên toàn thời gian trình độ tiến sĩ, có chuyên môn ngành đúng, ngành gần hoặc ngành có chuyên môn phù hợp chủ trì, trong đó luôn có 2 giảng viên chịu trách nhiệm chính về việc xây dựng và tổ chức thực hiện chương trình đào tạo, khuyến khích giảng viên có chuyên môn ngành đúng tham gia chịu trách nhiệm chính.
Ngoài ra, dự thảo quy định giảng viên chủ trì phải có kinh nghiệm giảng dạy, nghiên cứu, đồng thời đáp ứng yêu cầu về công bố khoa học, như bài báo thuộc danh mục Web of Science hoặc Scopus, sách chuyên khảo hoặc sáng chế. Đặc biệt, các tiêu chuẩn này phải được duy trì liên tục trong suốt quá trình đào tạo, không chỉ tại thời điểm mở chương trình.
Theo lãnh đạo các cơ sở giáo dục đại học, việc này sẽ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và thúc đẩy quốc tế hóa, tuy nhiên cũng đặt ra không ít áp lực cho các cơ sở trong việc bảo đảm đội ngũ, duy trì ngành học và mở rộng chương trình đào tạo.
Nâng tiêu chuẩn về số lượng giảng viên tiến sĩ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đậu Bá Thìn - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Hồng Đức bày tỏ, theo Thông tư số 17/2021/TT-BGDĐT ngày 22/6/2021 quy định về chuẩn chương trình đào tạo; xây dựng, thẩm định và ban hành chương trình đào tạo các trình độ của giáo dục đại học yêu cầu đối với đội ngũ giảng viên giảng dạy chương trình đại học, giảng dạy chương trình đào tạo chuyên sâu đặc thù trình độ bậc 7, cần có ít nhất 1 tiến sĩ ngành phù hợp là giảng viên cơ hữu để chủ trì xây dựng, tổ chức thực hiện chương trình đào tạo; có ít nhất 5 tiến sĩ có chuyên môn phù hợp là giảng viên cơ hữu để chủ trì giảng dạy chương trình, trong đó mỗi thành phần của chương trình phải có giảng viên với chuyên môn phù hợp chủ trì giảng dạy.
Tương tự, Văn bản hợp nhất số 07/VBHN-BGDĐT ngày 9/12/2024 của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định điều kiện, trình tự, thủ tục mở ngành đào tạo, đình chỉ hoạt động của ngành đào tạo trình độ đại học, thạc sĩ, tiến sĩ cũng có yêu cầu tương tự về đội ngũ giảng viên để mở ngành đào tạo như: Có ít nhất 1 tiến sĩ ngành phù hợp là giảng viên cơ hữu, có kinh nghiệm quản lý đào tạo hoặc giảng dạy đại học tối thiểu từ 3 năm trở lên chịu trách nhiệm chủ trì xây dựng, tổ chức thực hiện chương trình đào tạo; Có ít nhất 5 tiến sĩ là giảng viên cơ hữu có chuyên môn phù hợp để chủ trì giảng dạy chương trình (tính cả tiến sĩ ngành phù hợp), trong đó mỗi thành phần của chương trình đào tạo phải có giảng viên với chuyên môn phù hợp chủ trì giảng dạy...
Vì vậy, theo dự thảo Thông tư quy định về chương trình đào tạo các trình độ của giáo dục đại học, việc nâng tiêu chuẩn về số lượng giảng viên có trình độ tiến sĩ tham gia chủ trì chương trình đào tạo và chịu trách nhiệm chính về việc xây dựng, tổ chức thực hiện chương trình sẽ cải thiện được chất lượng giảng dạy, như sinh viên được cập nhật nhiều kiến thức mới, công nghệ mới và hình thành được các kỹ năng nghiên cứu khoa học, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo; kỹ năng học tập suốt đời và đặc biệt là khả năng "tạo việc làm" cho chính bản thân sau khi tốt nghiệp.
Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu khoa học, phát minh, sáng chế của các giảng viên sẽ được đưa vào giảng dạy trực tiếp giúp kết nối hiệu quả khoa học với thực tiễn thị trường lao động.
Tuy nhiên, khi tiêu chuẩn được nâng lên cũng đồng nghĩa với việc các cơ sở giáo dục, nhất là những đơn vị trực thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố sẽ phải đối mặt với áp lực lớn trong việc bảo đảm điều kiện duy trì các ngành đào tạo hiện có.
Ngoài ra, việc đáp ứng điều kiện về đội ngũ để mở ngành học, chương trình đào tạo mới theo nhu cầu xã hội hoặc theo đặt hàng của địa phương cũng sẽ gặp nhiều khó khăn. Áp lực giữ chân nguồn nhân lực chất lượng cao nhằm duy trì ngành hiện có và phát triển ngành mới càng gia tăng, trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cơ sở đào tạo trong nước ngày càng lớn.
Cùng bàn về vấn đề này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thiên Phúc - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá, việc nâng tiêu chuẩn về số lượng giảng viên có trình độ tiến sĩ tham gia chủ trì chương trình đào tạo sẽ góp phần cải thiện chất lượng chương trình đào tạo. Đồng thời, khiến các cơ sở giáo dục nhận thức rõ hơn về yêu cầu muốn xây dựng chương trình tốt phải chuẩn bị đội ngũ tương xứng.
Việc nâng cao chất lượng đội ngũ không chỉ tác động đến chương trình đào tạo, mà còn tạo động lực để giảng viên phát triển chuyên môn, nâng cao trình độ nếu muốn đóng góp nhiều hơn và tham gia giảng dạy ở các bậc cao hơn. Đối với các cơ sở giáo dục phải chú trọng hơn nữa đến việc phát triển nguồn nhân lực, có kế hoạch rõ ràng và chính sách hỗ trợ phù hợp. Với đội ngũ hiện có, cần tạo điều kiện để nâng cao trình độ; đồng thời, trong tuyển dụng, cần ưu tiên thu hút giảng viên có trình độ cao nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài.
Theo thầy Phúc, đối với những cơ sở giáo dục đã chủ động chuẩn bị, chú trọng nâng cao chất lượng đội ngũ nhân lực dù sẽ gặp khó khăn nhất định nhưng vẫn có thể đáp ứng được yêu cầu mới. Ngược lại, những đơn vị chưa quan tâm đúng mức đến công tác phát triển đội ngũ sẽ phải đối mặt với thách thức lớn hơn.
Việc gia tăng số lượng tiến sĩ không thể thực hiện trong thời gian ngắn, bởi quá trình đào tạo một tiến sĩ thường kéo dài trong vài năm. Vì vậy, những cơ sở đã có chiến lược phát triển nhân lực từ sớm, chú trọng bồi dưỡng và xây dựng đội ngũ sẽ gặp ít khó khăn hơn. Trong khi đó, các đơn vị chủ yếu dựa vào tuyển dụng mới, chưa đầu tư đúng mức cho phát triển nội lực sẽ đối mặt với áp lực lớn, bởi để một giảng viên từ trình độ thạc sĩ nâng lên tiến sĩ thường cần từ 3-4 năm.
Yêu cầu về công bố khoa học góp phần thúc đẩy quốc tế hóa giáo dục đại học
Đáng chú ý, dự thảo quy định giảng viên chủ trì phải có kinh nghiệm giảng dạy, nghiên cứu, đồng thời đáp ứng yêu cầu về công bố khoa học, như bài báo thuộc danh mục Web of Science hoặc Scopus, sách chuyên khảo hoặc sáng chế. Đặc biệt, các tiêu chuẩn này phải được duy trì liên tục trong suốt quá trình đào tạo, không chỉ tại thời điểm mở chương trình.
Về vấn đề này, thầy Phúc cho rằng, việc yêu cầu giảng viên chủ trì phải đáp ứng yêu cầu về công bố khoa học cho thấy định hướng đẩy mạnh quốc tế hóa giáo dục đại học. Theo đó, hoạt động đào tạo không thể chỉ bó hẹp trong phạm vi nội bộ, mà cần hướng tới chuẩn quốc tế nhằm nâng cao chất lượng người học trong bối cảnh hội nhập. Việc tăng cường công bố quốc tế, mở rộng hợp tác, giao lưu học thuật hay tham gia các hội nghị quốc tế là điều kiện cần thiết, góp phần tạo nền tảng để các cơ sở giáo dục từng bước thực hiện mục tiêu quốc tế hóa.
Với yêu cầu về sáng chế hoặc sách chuyên khảo cũng đặt ra yêu cầu giảng viên cần tăng cường gắn kết giữa nghiên cứu và thực tiễn, hướng tới tạo ra các kết quả không chỉ có giá trị học thuật, mà còn có khả năng ứng dụng trong đời sống và sản xuất. Qua đó, hoạt động đào tạo và nghiên cứu được phát triển theo hướng bổ trợ cho nhau, vừa nâng cao chất lượng học thuật, vừa tăng cường tính ứng dụng trong thực tiễn.
Để tránh tình trạng "mượn hồ sơ" hoặc đứng tên hộ trong công bố khoa học, thầy Phúc cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về liêm chính khoa học, đồng thời phát huy vai trò của các hội đồng chuyên môn. Ngay từ khâu thẩm định bài báo đến việc xét duyệt, nghiệm thu đề tài nghiên cứu hay chuyển giao thành sản phẩm sở hữu trí tuệ, các hội đồng cần được trao quyền và trách nhiệm lớn hơn để kiểm tra, đánh giá thực chất mức độ đóng góp khoa học của cá nhân.
Với các tạp chí khoa học uy tín quốc tế, quy trình phản biện được thực hiện rất chặt chẽ, qua đó hạn chế tối đa hành vi gian lận của tác giả. Đây cũng là cơ sở để cộng đồng học thuật có thể tin tưởng vào tính minh bạch và chất lượng của các công bố khoa học.
Ngoài ra, theo thầy Phúc, việc hỗ trợ kinh phí cho các đề tài nghiên cứu cần được thực hiện theo hướng thông thoáng, thuận lợi hơn. Cùng với đó, cần có cơ chế khuyến khích, thu hút đội ngũ giảng viên, nhà khoa học từ nước ngoài tham gia giảng dạy, nghiên cứu tại Việt Nam, cũng như tạo điều kiện để các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài trở về đóng góp. Việc tăng cường giao lưu học thuật quốc tế sẽ giúp giảng viên trong nước học hỏi kinh nghiệm, nâng cao năng lực hội nhập và khả năng ứng dụng trong thực tiễn.
"Việc hoàn thiện các chính sách hỗ trợ, đặc biệt về tài chính và cơ hội hợp tác quốc tế sẽ tạo điều kiện để giảng viên triển khai nghiên cứu, mở rộng kết nối học thuật, qua đó nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu", thầy Phúc nhấn mạnh.
Trong khi đó, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Hồng Đức cho rằng quy định mới sẽ giúp giảng viên nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học, tăng cường công bố kết quả qua bài báo hoặc sách chuyên khảo; thúc đẩy giảng viên đa dạng hóa hoạt động dạy và học, từ đó giúp người học hình thành phương pháp học tập hiệu quả, phát triển khả năng học tập suốt đời. Đặc biệt, giảng viên có thể đưa ra những ý tưởng mới, sáng kiến, góp phần lan tỏa tinh thần đổi mới sáng tạo, qua đó khơi gợi và phát triển tinh thần khởi nghiệp ở người học.
Quy định bắt buộc này còn giúp chương trình đào tạo luôn được cập nhật tri thức mới từ kết quả nghiên cứu khoa học hoặc sáng chế; từ đó giúp các cơ sở đào tạo thực sự trở thành các trung tâm nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo của quốc gia và vùng như mục tiêu của Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.
Tuy vậy, khó khăn lớn nhất là việc giảng viên phải đồng thời đáp ứng yêu cầu giảng dạy tốt và tham gia nghiên cứu khoa học để có công bố quốc tế. Đây là áp lực không nhỏ, nhất là trong bối cảnh khối lượng giảng dạy lớn, điều kiện nghiên cứu và nguồn lực hỗ trợ ở một số cơ sở còn hạn chế. Vì vậy, cần có các chính sách phù hợp nhằm khuyến khích và hỗ trợ giảng viên trong hoạt động nghiên cứu, tạo điều kiện về thời gian, kinh phí cũng như môi trường học thuật để nâng cao chất lượng và số lượng công bố quốc tế.
Thầy Thìn chia sẻ thêm, theo quy định hiện nay, khái niệm "giảng viên đồng cơ hữu" trong Luật Giáo dục đại học 2025 được xem là điểm mới, tạo điều kiện để các cơ sở giáo dục tận dụng đội ngũ nhà khoa học từ các tổ chức khoa học và công nghệ tham gia giảng dạy, nghiên cứu. Tuy nhiên, trong thời gian qua đâu đó vẫn xuất hiện tình trạng "mượn hồ sơ" hoặc đứng tên hộ trong công bố khoa học. Vì vậy, cần tăng cường kiểm tra, giám sát và có biện pháp xử lý nghiêm. Trong đó cần làm rõ trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục trong việc quản lý cán bộ, cũng như đối với các trường hợp sử dụng việc "mượn hồ sơ", đứng tên hộ để đáp ứng tiêu chuẩn.
Ngoài ra, để bảo đảm quy định được thực hiện nghiêm túc và hiệu quả, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Hồng Đức đề xuất, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.
Thứ nhất, cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện quy định về số lượng và chất lượng đội ngũ giảng viên trong các cơ sở giáo dục khi thực hiện chương trình đào tạo.
Thứ hai, khai thác hiệu quả dữ liệu của ngành trong khai báo về đội ngũ giảng viên.
Thứ ba, xử lý nghiêm, công bố công khai kết quả xử lý các cơ sở giáo dục, nhà giáo vi phạm những quy định có liên quan đến tiêu chuẩn như số giảng viên có trình độ tiến sĩ/ngành đào tạo; công bố khoa học…
Thứ tư, cần có chính sách đặc thù cho giảng viên được giao chủ trì ngành ở các bậc đào tạo.
