Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư. Trong đó, việc bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư gắn với vị trí việc làm, nhu cầu sử dụng và năng lực thực tế của cơ sở đào tạo, trong giới hạn số lượng tối đa quy định.
Đặc biệt, cơ sở đào tạo có đề án phát triển thành cơ sở giáo dục đại học hàng đầu khu vực và thế giới được cấp có thẩm quyền phê duyệt được tự chủ quyết định số lượng thu hút người có chức danh giáo sư, phó giáo sư từ nước ngoài không tính vào số lượng tối đa quy định.
Lãnh đạo các trường đại học cho rằng, quy định này không chỉ tăng quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học mà còn tạo động lực nâng cao năng lực cạnh tranh, hướng tới tiệm cận các trường đại học hàng đầu thế giới.
Trao quyền tự chủ, tạo động lực thu hút nhân tài cho trường đại học
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ Chử Đức Trình - Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, việc trao quyền cho các cơ sở giáo dục đại học chủ động bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư là chủ trương phù hợp với bối cảnh phát triển của Việt Nam, đồng thời tương thích với thông lệ quản trị đại học trên thế giới.
Theo thầy Trình, sau một thời gian phát triển, các trường đại học Việt Nam đã có sự trưởng thành đáng kể về quy mô, năng lực quản trị, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Trong bối cảnh tự chủ đại học ngày càng được đẩy mạnh, các cơ sở giáo dục đại học đã có đủ năng lực để chủ động tìm kiếm, tuyển chọn và thực hiện quy trình bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư phù hợp với nhu cầu phát triển của mình.
"Tôi cho rằng đây là thời điểm thích hợp để Việt Nam triển khai cơ chế này. Nếu chậm chuyển đổi, chúng ta có thể gặp khó khăn trong quá trình hội nhập với các trường đại học hàng đầu thế giới. Trong hoạt động học thuật quốc tế, việc trao đổi giảng viên, nhà khoa học và hợp tác nghiên cứu đòi hỏi các cơ sở giáo dục đại học phải có quyền chủ động nhất định trong công tác nhân sự. Nếu không phân cấp quyền hạn và trách nhiệm cho các trường, việc triển khai những hoạt động này sẽ gặp nhiều hạn chế" - thầy Trình nhận định.
Đánh giá về đề xuất cho phép các cơ sở giáo dục đại học có đề án phát triển thành cơ sở giáo dục đại học hàng đầu khu vực và thế giới được tự chủ thu hút giáo sư, phó giáo sư từ nước ngoài về công tác mà không tính vào hạn mức bổ nhiệm tối đa, thầy Trình cho rằng đây là chính sách cởi mở, tạo thêm điều kiện để các trường nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước tiệm cận với các cơ sở giáo dục đại học hàng đầu thế giới.
Theo thầy Trình, cơ chế này vừa dành cho những cơ sở giáo dục đại học có tiềm năng phát triển và đã được xác định thông qua các tiêu chí, kết quả hoạt động cụ thể, vừa mở thêm cơ hội để các trường thu hút những nhà khoa học đang công tác tại các cơ sở giáo dục đại học nước ngoài.
Tuy nhiên, việc thu hút nhân tài từ nước ngoài cũng đặt ra yêu cầu cao đối với các trường đại học Việt Nam. Các cơ sở giáo dục đại học cần nâng cao năng lực tự chủ, đổi mới môi trường làm việc, phát triển văn hóa học thuật và có chính sách đãi ngộ phù hợp để tạo sức hấp dẫn đối với các nhà khoa học có trình độ cao.
Cùng bàn luận về chủ đề này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thiên Phúc - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, việc gắn chức danh giáo sư, phó giáo sư với vị trí việc làm sẽ giúp các cơ sở giáo dục đại học chủ động hơn trong xây dựng và phát triển đội ngũ theo nhu cầu thực tế.
Theo thầy Phúc, khi giáo sư, phó giáo sư gắn với vị trí việc làm cụ thể, cơ sở giáo dục đại học sẽ chủ động xác định nhu cầu nhân sự phục vụ chiến lược phát triển của mình. Chẳng hạn, khi có nhu cầu phát triển một lĩnh vực nghiên cứu mới, nhà trường có thể tuyển dụng, bổ nhiệm giáo sư có chuyên môn phù hợp để dẫn dắt lĩnh vực đó, đồng thời xây dựng đội ngũ kế cận gồm phó giáo sư và các nhà nghiên cứu.
Cách tiếp cận này giúp việc bổ nhiệm không chỉ dựa trên việc một cá nhân đáp ứng các tiêu chuẩn về học thuật, mà còn gắn với nhu cầu sử dụng và định hướng phát triển của cơ sở giáo dục đại học. Một nhà khoa học khi chuyển sang cơ sở giáo dục đại học khác có thể phải đáp ứng những yêu cầu riêng về chuyên môn, nghiên cứu và giảng dạy để được bổ nhiệm vào vị trí phù hợp.
Do đó, việc trao quyền chủ động cho các trường trong bổ nhiệm và thu hút giáo sư, phó giáo sư là hướng đi phù hợp. Cơ chế này vừa tạo điều kiện để các cơ sở giáo dục đại học phát triển đội ngũ theo nhu cầu thực tế, vừa mở ra cơ hội thu hút các nhà khoa học có trình độ cao từ nước ngoài.
Nhận xét về dự thảo, Hiệu trưởng của một trường đại học tại Thành phố Hồ Chí Minh bày tỏ: “Đây là một bước đổi mới rất đáng ghi nhận, không chỉ về quy trình bổ nhiệm mà sâu xa hơn là về tư duy quản trị đại học.
Điểm đột phá của dự thảo là chuyển trọng tâm từ việc xem xét một cá nhân có đủ tiêu chuẩn để được phong chức danh hay không, sang việc đánh giá một nhà khoa học có đủ năng lực để đảm nhiệm một vị trí học thuật cụ thể và tạo ra giá trị gì cho cơ sở giáo dục đại học. Đây là sự thay đổi rất căn bản.
Giáo sư, phó giáo sư không đơn thuần là sự ghi nhận những thành tích đã đạt được trong quá khứ, mà phải gắn với năng lực thực hiện các nhiệm vụ học thuật trong hiện tại và tương lai. Một giáo sư không chỉ cần có những công bố khoa học chất lượng, mà còn phải có khả năng dẫn dắt một hướng nghiên cứu, phát triển đội ngũ kế cận, nâng cao chất lượng đào tạo và tạo ra ảnh hưởng trong cộng đồng học thuật.
Tôi đặc biệt đánh giá cao việc dự thảo trao quyền cho các cơ sở giáo dục đại học chủ động xác định nhu cầu, vị trí, tiêu chí đánh giá và lựa chọn ứng viên, đồng thời vẫn duy trì những tiêu chuẩn tối thiểu thống nhất. Cách tiếp cận này tạo ra sự cân bằng cần thiết giữa tự chủ đại học và bảo đảm chất lượng quốc gia.
Về lợi ích, trước hết, các trường có thể chủ động xây dựng đội ngũ giáo sư, phó giáo sư phù hợp với chiến lược phát triển, thay vì phụ thuộc vào một cơ chế xét công nhận mang tính chu kỳ. Một trường định hướng nghiên cứu chuyên sâu sẽ có nhu cầu khác với một trường định hướng ứng dụng, chuyển giao công nghệ hoặc đào tạo nhân lực chất lượng cao cho doanh nghiệp.
Quan trọng hơn, khi quyền bổ nhiệm gắn với vị trí việc làm và nguồn lực, nhà trường sẽ phải trả lời một câu hỏi rất thực chất: Bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư để giải quyết nhiệm vụ chiến lược nào, chứ không chỉ để tăng thêm bao nhiêu người có chức danh?
Nếu được triển khai tốt, chính sách này có thể tạo ra sự chuyển biến từ quản lý chức danh sang quản trị nhân tài học thuật, từ coi chức danh là đích đến của cá nhân sang coi chức danh là một nguồn lực để phát triển nhà trường”.
Thầy cũng cho rằng, ưu tiên về tuyển dụng nhân tài nước ngoài cho một số trường trọng điểm là một trong những quy định thể hiện rõ nhất tư duy hội nhập và khát vọng nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế của giáo dục đại học Việt Nam.
Muốn xây dựng các đại học có vị thế trong khu vực và trên thế giới thì không thể chỉ dựa vào nguồn nhân lực học thuật hiện có. Các trường cần có khả năng tham gia thị trường nhân tài khoa học toàn cầu, nơi việc thu hút các giáo sư, nhà khoa học xuất sắc là một trong những yếu tố quyết định năng lực nghiên cứu và uy tín học thuật.
Điểm đột phá của dự thảo là không áp dụng một giới hạn cơ học về số lượng giáo sư, phó giáo sư đối với những trường hợp thu hút nhân tài quốc tế phục vụ chiến lược phát triển đã được phê duyệt. Đây là cách tiếp cận phù hợp với yêu cầu phát triển những cơ sở giáo dục đại học có khả năng cạnh tranh ở trình độ cao.
Chính sách này có thể mở ra cơ hội để các trường thu hút những nhà khoa học có uy tín, kể cả các chuyên gia người Việt Nam đang làm việc ở nước ngoài, tham gia phát triển những nhóm nghiên cứu mạnh, chương trình đào tạo tiên tiến, mạng lưới hợp tác quốc tế và các dự án khoa học công nghệ quy mô lớn.
“Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của chính sách không nằm ở việc một trường có thể bổ nhiệm thêm bao nhiêu giáo sư quốc tế, mà ở khả năng chuyển hóa tri thức, kinh nghiệm và mạng lưới học thuật của họ thành năng lực nội sinh của nhà trường.
Một giáo sư quốc tế có thể mang đến những công bố khoa học tốt, nhưng đóng góp có ý nghĩa lâu dài hơn là xây dựng được một nhóm nghiên cứu mạnh, đào tạo được thế hệ nhà khoa học trẻ, hình thành được những hướng nghiên cứu mới và kết nối nhà trường với các mạng lưới học thuật quốc tế.
Tôi cho rằng cần nhìn nhận chính sách này như một công cụ thu hút nhân tài chiến lược, chứ không phải một cơ chế gia tăng số lượng chức danh để cải thiện các chỉ số hình thức.
Thước đo thành công không phải là có bao nhiêu giáo sư quốc tế trong danh sách nhân sự, mà là sau một giai đoạn hợp tác, nhà trường đã hình thành thêm được bao nhiêu năng lực nghiên cứu, đào tạo và đổi mới sáng tạo có thể phát triển bền vững” – thầy cho hay.
Quyền tự chủ gắn với trách nhiệm và chiến lược phát triển bền vững
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Chử Đức Trình, khi được trao quyền tự chủ trong bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư, các cơ sở giáo dục đại học cần xác định rõ trách nhiệm của mình đối với sự phát triển lâu dài của nhà trường.
Tự chủ không chỉ là quyền được chủ động quyết định mà phải đi đôi với công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Trách nhiệm của cơ sở giáo dục đại học không chỉ dừng ở việc tuân thủ các quy định pháp luật mà còn thể hiện ở chất lượng nguồn nhân lực được đào tạo, giá trị của các sản phẩm khoa học và sự phát triển bền vững của đơn vị.
Theo đó, trên cơ sở quy định chung của Bộ Giáo dục và Đào tạo, mỗi cơ sở giáo dục đại học cần xây dựng quy định cụ thể về việc xem xét, bổ nhiệm và sử dụng giáo sư, phó giáo sư phù hợp với điều kiện và định hướng phát triển của mình.
Toàn bộ quá trình cần được thực hiện công khai, minh bạch, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Việc đánh giá không chỉ được thực hiện trước và trong quá trình bổ nhiệm mà cần được duy trì sau khi cá nhân đã được bổ nhiệm vào vị trí giáo sư, phó giáo sư.
Nhà trường cần làm rõ quyền lợi, chế độ đãi ngộ, nhiệm vụ và các chỉ số đánh giá kết quả công việc của đội ngũ này. Đồng thời, cần có cơ chế theo dõi, đánh giá quá trình phát triển và những đóng góp thực tế của từng cá nhân. Trường hợp không đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong thời gian nhất định, cơ sở giáo dục đại học cần thực hiện quy trình xử lý theo quy định, trong đó có thể xem xét miễn nhiệm.
Theo thầy Trình, công tác phát triển đội ngũ giáo sư, phó giáo sư cũng cần được đặt trong chiến lược phát triển bền vững và tầm nhìn dài hạn của từng trường đại học. Các cơ sở giáo dục đại học không nên chỉ chạy theo những nhu cầu ngắn hạn mà cần xác định đội ngũ nhân lực cần thiết cho quá trình phát triển trong nhiều năm tới.
Trường đại học không chỉ có nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn thực hiện sứ mạng nghiên cứu khoa học, góp phần dẫn dắt sự phát triển của xã hội. Vì vậy, việc bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư cần gắn với định hướng phát triển dài hạn, trong đó đội ngũ này phải có vai trò tiên phong trong đào tạo, nghiên cứu khoa học và thúc đẩy sự phát triển chung của nhà trường.
Để thực hiện hiệu quả quyền tự chủ, lãnh đạo các cơ sở giáo dục đại học cần xây dựng mô hình quản trị có khả năng phát huy tinh thần trách nhiệm của các đơn vị, giảng viên và người học. Cùng với đó, cần đẩy mạnh chuyển đổi số, quản trị số và tăng cường sự kết nối giữa các bên liên quan trong hệ sinh thái giáo dục, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.
Những yêu cầu này cũng phù hợp với định hướng tại Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.
Theo thầy Trình, khi quyền tự chủ được mở rộng, sự cạnh tranh giữa các trường đại học trong thu hút và giữ chân đội ngũ giảng viên, nhà khoa học giỏi cũng sẽ ngày càng lớn. Điều này đòi hỏi các trường phải xây dựng môi trường học thuật lành mạnh, nâng cao năng lực nghiên cứu, đồng thời có chính sách phù hợp để thu hút và giữ chân nhân tài.
Các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam, nhất là những trường định hướng phát triển hàng đầu, không chỉ cạnh tranh với các trường trong nước mà còn phải chủ động hội nhập và cạnh tranh với các cơ sở giáo dục đại học trong khu vực và trên thế giới.
Từ việc trao quyền tự chủ, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thiên Phúc cho rằng, mỗi cơ sở giáo dục đại học cần xác định rõ nhu cầu phát triển đội ngũ và sự cần thiết của từng vị trí việc làm.
Theo thầy Phúc, nếu thực sự cần một nhà khoa học để phát triển ngành đào tạo, mở rộng hướng nghiên cứu hoặc dẫn dắt một lĩnh vực chuyên môn mới, nhà trường cần có chính sách đãi ngộ tương xứng, bao gồm thu nhập, điều kiện nghiên cứu và cơ hội phát triển nghề nghiệp.
Ngược lại, nếu chưa có nhu cầu sử dụng thực tế, chưa xây dựng được nhiệm vụ phù hợp hoặc không thể tạo ra môi trường làm việc đáp ứng yêu cầu chuyên môn của nhà khoa học, các trường cũng không nên cố gắng giữ chân nhân sự bằng mọi giá.
Điều quan trọng, theo thầy Phúc, là các trường cần xác định những lĩnh vực ưu tiên đầu tư, từ đó xây dựng chính sách phù hợp để thu hút và giữ chân đội ngũ nhân lực chất lượng cao.
Chia sẻ về thực tiễn tại Trường Đại học Bách khoa, thầy Phúc cho biết, nhà trường đang triển khai một số chương trình thu hút nhà khoa học, trong đó có chương trình VNU350 của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh và chương trình giáo sư thỉnh giảng.
Nhà trường cũng chú trọng tuyển dụng theo vị trí việc làm, xác định rõ lĩnh vực chuyên môn cần bổ sung, nhiệm vụ mà người được tuyển dụng sẽ đảm nhận và khả năng đóng góp cho sự phát triển của đơn vị, thay vì chỉ dựa trên học hàm, học vị.
Đối với các nhà khoa học được thu hút về trường, nhà trường có chính sách hỗ trợ về điều kiện làm việc, đăng ký và triển khai các đề tài nghiên cứu, đồng thời giao nhiệm vụ và các chỉ tiêu đánh giá kết quả công việc phù hợp. Nguồn lực tài chính cũng cần được bố trí tương ứng với nhiệm vụ được giao.
Theo thầy Phúc, việc thu hút giáo sư, phó giáo sư không nên chỉ nhằm tăng số lượng nhân sự có trình độ chuyên môn cao. Quan trọng hơn, các cơ sở giáo dục đại học cần tạo điều kiện để đội ngũ này phát huy năng lực và có những đóng góp thực chất cho hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học cũng như sự phát triển lâu dài của nhà trường.
Hiệu trưởng của một trường đại học tại Thành phố Hồ Chí Minh nhận định, dự thảo đã tiếp cận rất đúng khi đặt quyền tự chủ đi cùng trách nhiệm giải trình. Đây không phải hai yêu cầu đối lập mà là hai điều kiện bổ sung cho nhau. Quyền tự chủ càng lớn thì cơ chế bảo đảm chất lượng và trách nhiệm giải trình càng phải thực chất.
Một điểm tiến bộ đáng chú ý là dự thảo không chỉ quy định các điều kiện định lượng về giảng dạy, hướng dẫn sau đại học hay công bố khoa học, mà còn yêu cầu đánh giá năng lực thực chất của ứng viên trên ba phương diện: năng lực giảng dạy và kết quả đào tạo; năng lực nghiên cứu, sáng tạo tri thức và uy tín khoa học; năng lực phát triển tập thể và phục vụ cộng đồng.
Đặc biệt, dự thảo phân biệt rõ giữa việc đáp ứng yêu cầu tối thiểu và việc đánh giá, lựa chọn ứng viên. Đạt đủ các chỉ tiêu về số lượng là điều kiện cần, nhưng không đương nhiên đồng nghĩa với việc một ứng viên xứng đáng được bổ nhiệm. Đây là một thay đổi rất có ý nghĩa, góp phần hạn chế tư duy tích lũy thành tích theo kiểu đủ số lượng là đạt chuẩn.
Theo thầy, để triển khai hiệu quả, các cơ sở giáo dục đại học cần đặc biệt chú trọng ba vấn đề.
Thứ nhất, phải công khai tiêu chuẩn, vị trí tuyển chọn, phương pháp đánh giá và thang điểm trước khi nhận hồ sơ. Các tiêu chí phải ổn định trong suốt quá trình tuyển chọn, không được điều chỉnh theo từng ứng viên. Minh bạch phải bắt đầu từ việc thiết kế luật chơi, chứ không chỉ từ việc công bố kết quả cuối cùng.
Thứ hai, phải bảo đảm tính độc lập và chất lượng chuyên môn của hoạt động đánh giá. Việc sử dụng phản biện độc lập, đánh giá trực tiếp và xem xét đóng góp thực chất của ứng viên là rất cần thiết. Đặc biệt, đối với chức danh giáo sư, cần đánh giá được năng lực dẫn dắt học thuật, khả năng sáng tạo tri thức mới và phát triển đội ngũ kế cận, thay vì chỉ cộng điểm các công trình khoa học.
Thứ ba, cần xây dựng hệ thống dữ liệu và minh chứng có khả năng kiểm chứng, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của hội đồng đánh giá và người có thẩm quyền bổ nhiệm. Một quyết định bổ nhiệm có chất lượng phải là quyết định có căn cứ chuyên môn rõ ràng, có thể giải trình và chịu được sự giám sát của cộng đồng học thuật.
“Tôi cũng cho rằng không nên đồng nhất minh bạch với việc gia tăng thủ tục hành chính. Mục tiêu cuối cùng phải là xây dựng một quy trình đánh giá khoa học, khách quan, hiệu quả, trong đó quyền tự chủ được thực hiện bằng năng lực quản trị và văn hóa liêm chính học thuật.
Điều đáng kỳ vọng nhất ở dự thảo này không chỉ là các trường đại học được trao thêm quyền bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư, mà là được trao cơ hội và trách nhiệm xây dựng một cơ chế lựa chọn, sử dụng và phát triển nhân tài học thuật thực chất hơn.
Nếu thực hiện thành công, đây có thể là một bước tiến quan trọng trong đổi mới quản trị đại học, góp phần hình thành đội ngũ giáo sư, phó giáo sư không chỉ mạnh về thành tích cá nhân mà còn có khả năng dẫn dắt sự phát triển của các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam” – thầy bày tỏ.
