Dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư, bản cập nhật ngày 06/11/2026, thay cơ chế xét công nhận tập trung hai tầng bằng việc giao các cơ sở giáo dục đại học quyền bổ nhiệm gắn với vị trí việc làm. Tuy vậy, dự thảo đồng thời đặt ra hạn ngạch số lượng và yêu cầu cộng dồn tối thiểu 32 công bố do ứng viên đứng tên tác giả chính đặt ra lo ngại quyền tự chủ học thuật có thể bị thu hẹp khi thực hiện.
Là một nhà giáo đã có trải nghiệm về việc xét, công nhận và bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư, tôi nghiên cứu dự thảo và có một số góp ý đối với dự thảo.
Từ xét công nhận tập trung đến quyền bổ nhiệm tại trường đại học
Thời gian qua việc xét chức danh giáo sư, phó giáo sư được thực hiện qua hai bước: Nhà nước xét công nhận ứng viên đạt tiêu chuẩn theo Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg và Quyết định số 25/2020/QĐ-TTg, sau đó cơ sở giáo dục đại học mới bổ nhiệm. Cơ chế này từng giúp duy trì mặt bằng chất lượng chung. Tuy nhiên, khoảng cách giữa danh hiệu học thuật và vị trí việc làm ngày càng rõ; cách đánh giá thiên về đếm công trình, cộng điểm chưa phản ánh đầy đủ đặc thù của lao động sáng tạo và xu hướng quản trị giáo dục đại học hiện đại.
Trong giai đoạn 2024–2026, các Nghị quyết số: 57-NQ/TW, 59-NQ/TW, 66-NQ/TW, 68-NQ/TW và 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, cùng Luật Giáo dục đại học số 125/2025/QH15; Luật Nhà giáo số 73/2025/QH15; Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15; Nghị định số 91/2026/NĐ-CP và Nghị định số 125/2026/NĐ-CP, đã tạo cơ sở cho nguyên tắc cơ sở giáo dục đại học tự chủ trong tuyển chọn và bổ nhiệm chức danh học thuật.
Thực hiện Điều 29, Luật Giáo dục đại học số 125/2025/QH15, dự thảo bãi bỏ Thông tư số 04/2019/TT-BGDĐT và Thông tư số 06/2020/TT-BGDĐT, chuyển sang cơ chế bổ nhiệm tại cơ sở đào tạo. Điểm đáng ghi nhận trước hết là chức danh được gắn với vị trí việc làm và điều kiện thực hiện. Khung đánh giá tại Phụ lục I dành tối thiểu 30% cho giảng dạy, 30% cho nghiên cứu và 20% cho phát triển tập thể, phục vụ cộng đồng; 20% còn lại tạo khoảng linh hoạt cho từng trường. Dự thảo cũng tách ngưỡng tối thiểu khỏi điểm đánh giá năng lực cạnh tranh tại Điều 5 khoản 5 và Điều 12 khoản 2.
Dự thảo còn ghi nhận vị trí chức danh được tài trợ từ bên ngoài trong thời hạn tối thiểu ba năm (endowed chair), kèm theo yêu cầu bảo vệ tự do học thuật tại Điều 6 khoản 3. Phụ lục III đối chiếu chức danh nước ngoài theo năm chiều cạnh, thay vì quy đổi máy móc theo tên gọi. Các quy định về liêm chính học thuật, bảo mật danh tính người phản biện, quyền giải trình của ứng viên trước 5 ngày làm việc và hậu kiểm theo rủi ro tại các Điều 18, 19 và 27 cũng là những điểm tiến bộ cần được ghi nhận.
Hạn ngạch tại Điều 7 khoản 2 của dự thảo có thể làm thu hẹp quyền tự chủ
Dù dự thảo trao quyền bổ nhiệm cho các trường, khoản 2 Điều 7 lại giới hạn số lượng giáo sư, phó giáo sư tối đa theo công thức. So với bản ngày 05/11/2026, bản cập nhật lúc 15h00 ngày 06/11/2026 hạ mức nền từ 30% xuống 25%: Số lượng tối đa = (25% × G) + (T × G) + (k × B). Dự thảo còn quy định số giáo sư không được vượt quá 25% tổng số giáo sư và phó giáo sư trong nhóm ngành, tức tối đa một giáo sư trên ba phó giáo sư.
Trong công thức, G là số giảng viên cơ hữu hoặc đồng cơ hữu có bằng tiến sĩ; T là tỷ trọng thu từ hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trên tổng kinh phí thu của trường, không tính dịch vụ và tư vấn; B là số bằng tiến sĩ đã cấp bình quân trong ba năm; k bằng 2/3 đối với khối ngành I và 1/3 đối với các khối ngành còn lại.
Các phép tính minh họa cho thấy tác động của việc hạ mức nền. Với một đại học nghiên cứu trọng điểm có G = 50, T = 8% và B = 6, số vị trí tối đa giảm từ 23 theo công thức 30% × G xuống 21 theo công thức 25% × G, trong khi mức nhu cầu hoặc hiện hữu nêu để đối chiếu là 28. Với một trường tự chủ thuộc nhóm Kỹ thuật – Xã hội, có G = 30, T = 3% và B = 1,5, con số giảm từ 11 xuống 9 so với mức đối chiếu 15. Ở một ngành công nghệ mới như AI, bán dẫn, với G = 10, T = 10% và B = 0, cả hai công thức đều cho mức tối đa 4, trong khi mức đối chiếu là 7.
Cách tính biến T có thể gây khó khăn cho những trường tự chủ có quy mô đào tạo lớn. Chẳng hạn, nếu tổng thu học phí đạt 1.500–2.500 tỷ đồng mỗi năm, khoản thu 120 tỷ đồng từ hoạt động khoa học và công nghệ chỉ tương đương khoảng 5%–8% tổng thu. Trong khi đó, trường có tổng thu nhỏ hoặc nhận ngân sách bao cấp có thể đạt tỷ lệ T cao hơn. Việc loại doanh thu dịch vụ, tư vấn khỏi cách tính còn bỏ qua một nguồn thu chuyển giao tri thức quan trọng ở các ngành kinh tế, luật, quản trị, kiến trúc, xây dựng, nông nghiệp và y dược lâm sàng.
Mức nền 25% × G cũng có thể hạn chế cơ hội phát triển đội ngũ tại các trường nghiên cứu hàng đầu. Ở những đơn vị mũi nhọn của Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Bách khoa Hà Nội và Trường Đại học Y Hà Nội, tỷ lệ giảng viên có bằng tiến sĩ đang giữ chức danh giáo sư, phó giáo sư hiện vào khoảng 35%–45%. Khi cơ sở giáo dục đại học đã vượt trần, khoản 4 Điều 7 yêu cầu tạm dừng bổ nhiệm mới; việc một giáo sư hoặc phó giáo sư nghỉ hưu cũng không tự động tạo ra vị trí thay thế. Quy định này có thể làm chậm cơ hội của các tiến sĩ trẻ xuất sắc. Trong khi đó, khoản 3 Điều 7 miễn trần đối với người đã giữ chức danh giáo sư, phó giáo sư từ ba năm trở lên ở nơi khác chuyển đến. Cách thiết kế ấy có thể khiến việc thu hút người từ ngoài thuận lợi hơn việc phát triển nhân tài tại chỗ.
Dự thảo chưa nêu căn cứ thực chứng cho hệ số k, theo đó bằng tiến sĩ thuộc Khối ngành I được tính trọng số 2/3, còn các khối ngành khác là 1/3. Đồng thời, tỷ lệ giáo sư tối đa bằng 25% tổng số giáo sư và phó giáo sư cùng giới hạn bổ nhiệm mới giáo sư không vượt quá một phần ba số phó giáo sư trong ba năm đầu theo Điều 29 khoản 5 điểm c tạo ra một nấc thang cứng. Ở nhiều đại học nghiên cứu danh tiếng trên thế giới, Full Professor là bước trưởng thành tiếp theo của Associate Professor, và số lượng giáo sư có thể ngang hoặc cao hơn số phó giáo sư. Với cách khống chế này, cơ hội bổ nhiệm một phó giáo sư xuất sắc có thể phụ thuộc vào việc đơn vị có tuyển thêm đủ ba phó giáo sư hay không.
Tiêu chí công bố và ghi nhận đóng góp học thuật
Mục 4 Phần III của Phụ lục I yêu cầu ứng viên phó giáo sư có ít nhất 12 công bố loại 1 trở lên với tư cách tác giả chính, còn ứng viên giáo sư cần ít nhất 20 công bố như vậy. Quy định áp dụng đồng loạt cho cả 5 khối ngành. Khi kết hợp với cách tính thời gian tích lũy thành tích, yêu cầu này có thể sẽ nảy sinh bốn vấn đề:
Thứ nhất, cách tính có thể buộc một ứng viên đi từ tiến sĩ lên giáo sư phải tích lũy tối thiểu 32 công bố loại 1 với tư cách tác giả chính: 12 công bố để đạt phó giáo sư và thêm 20 công bố sau khi được bổ nhiệm phó giáo sư. Tuy nhiên, ở giai đoạn này, tiêu chí 1.2 và 3.2 cũng đặt trọng tâm vào việc dẫn dắt nhóm nghiên cứu, tạo điều kiện để nghiên cứu sinh và giảng viên trẻ đứng tên đầu khi họ thực hiện phần việc chính. Yêu cầu thêm 20 bài tác giả chính có thể khuyến khích chia nhỏ công trình (salami slicing) và làm nảy sinh cạnh tranh không cần thiết về thứ tự tác giả giữa người hướng dẫn với học trò.
Thứ hai, khái niệm “công bố loại 1” chưa được xác định ổn định. Khoản 5 Điều 3 dẫn chiếu đến bảng xếp loại của Bộ Khoa học và Công nghệ, nhưng bảng này chưa được ban hành. Quy định chuyển tiếp lại căn cứ vào danh mục Hội đồng Giáo sư Nhà nước năm 2025, trong đó tạp chí phải có mức điểm tối đa từ 1,0 điểm trở lên. Nhiều ngành khoa học tự nhiên và kỹ thuật chỉ có tạp chí trong nước được khống chế ở mức 0,5 hoặc 0,75 điểm, nên ứng viên gần như không có lựa chọn nội địa đạt ngưỡng. Ngược lại, ở những ngành có nhiều tạp chí trong nước được khung điểm từ 0 đến 1,0, một bài báo ở mức trung bình vẫn có thể được tính là công bố loại 1.
Thứ ba, yêu cầu công bố quốc tế có thể khó đáp ứng ở một số ngành thuộc Khối IV. Phụ lục II xếp Nghệ thuật (mã 21) và Ngôn ngữ, văn học, văn hóa Việt Nam (mã 2201) vào khối này, trong khi Phụ lục I yêu cầu 12–20 công bố loại 1 cùng 3–4 công bố quốc tế uy tín trên WoS hoặc Scopus. Tạp chí quốc tế về nghệ thuật truyền thống và văn hóa Việt Nam còn rất ít. Phần quy định cho Khối V cũng có chỗ lặp lại nội dung ngay tại tiêu đề bảng. Với ngành Máy tính và Công nghệ thông tin (mã 48), giới hạn báo cáo hội nghị CORE A*/A không quá một phần ba số công bố quốc tế có thể gây bất lợi, bởi hội nghị này là một kênh công bố hàng đầu của ngành. Quy định ấy cũng chưa thật nhất quán với Điều 19 khoản 4 điểm a, vốn khẳng định không suy diễn chất lượng nghiên cứu chỉ từ chỉ số tạp chí theo tinh thần DORA và CoARA.
Cuối cùng, dự thảo cho phép bằng độc quyền sáng chế, quy trình công nghệ, giống mới hoặc thuốc mới đã chuyển giao ở Khối ngành I, cũng như phác đồ điều trị mới được áp dụng tại nhiều bệnh viện ở Khối ngành II, thay thế tối đa một công bố Q2. Sách chuyên khảo quốc tế không được tính thay thế ở hai khối này. Cách ghi nhận này còn hẹp so với định hướng tại Nghị quyết số 57-NQ/TW và Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15.
Dự thảo cũng loại giờ hướng dẫn luận văn, luận án khỏi định mức 180 giờ giảng trực tiếp mỗi năm tại Điều 3 khoản 9 và Điều 11 khoản 3. Quy định này chưa thống nhất với Thông tư số 20/2020/TT-BGDĐT và chưa ghi nhận đầy đủ công việc đào tạo sau đại học tại phòng thí nghiệm, bệnh viện.
Hoàn thiện quy định pháp lý và quy trình bổ nhiệm
Khoản 2 Điều 30 của dự thảo bãi bỏ Thông tư số 04/2019/TT-BGDĐT và Thông tư số 06/2020/TT-BGDĐT, nhưng chưa nêu lộ trình trình Thủ tướng Chính phủ bãi bỏ Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg và Quyết định số 25/2020/QĐ-TTg. Việc xử lý các văn bản này cần bảo đảm thứ bậc pháp lý theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật số 64/2025/QH15, được sửa đổi bởi Luật số 87/2025/QH15, và phù hợp với Nghị quyết số 66-NQ/TW. Dự thảo cũng cần phân định thẩm quyền quản trị đối với trường công lập và trường tư thục sau ngày 01/01/2026.
Quy định về hội đồng tại khoản 2 điểm c Điều 17 yêu cầu thành viên ngoài trường chiếm 30%–50%, trong khi khoản 5 điểm a lại yêu cầu tỷ lệ này trên 50%. Điều 19 khoản 3 cũng mở ngoại lệ khá rộng để miễn phản biện quốc tế đối với hồ sơ giáo sư. Hai nội dung này cần được nghiên cứu lại để thống nhất và bảo đảm tính độc lập của hội đồng.
Điều 23 khoản 1 yêu cầu công khai điểm số và kết quả biểu quyết trên mạng. Cách công khai này cần được rà soát cùng Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15, Nghị định số 356/2025/NĐ-CP và Luật Lưu trữ số 33/2024/QH15. Bên cạnh đó, thời hạn khắc phục từ 6 đến 12 tháng trước khi xem xét miễn nhiệm chuyên môn theo Điều 24 khoản 3 có thể quá ngắn so với chu kỳ nghiên cứu thường kéo dài 3–5 năm.
Về thứ bậc văn bản và chuyển tiếp, cần trình Thủ tướng Chính phủ bãi bỏ Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg và Quyết định số 25/2020/QĐ-TTg cùng thời điểm Thông tư mới có hiệu lực. Dự thảo nên bổ sung thời gian chuyển tiếp 18 tháng để ứng viên đã tích lũy thành tích theo quy chế cũ được tính tương đương, đồng thời phân định rõ thẩm quyền phê duyệt giữa trường công lập và trường tư thục.
Về hạn ngạch, nên bỏ công thức trần cứng và giao cơ sở đào tạo tự xác định số vị trí bổ nhiệm trên cơ sở đề án vị trí việc làm, chuẩn kiểm định chất lượng và cam kết bảo đảm quỹ lương học thuật trong 3–5 năm. Nếu vẫn giữ công thức, nên dùng công thức như một chỉ báo tham khảo để Bộ hậu kiểm theo rủi ro tại Điều 27; đồng thời nâng mức nền lên 45% × G, tính cả nguồn thu dịch vụ khoa học, công nghệ và tư vấn vào T, thống nhất k = 2/3 và nâng trần giáo sư lên tối đa 50% tổng số giáo sư, phó giáo sư.
Phụ lục I nên ghi nhận nhiều loại thành tựu học thuật có giá trị. Có thể nâng mức thay thế của sáng chế đã thương mại hóa, giống mới, thuốc mới, thiết kế công nghệ lõi, phác đồ điều trị cấp quốc gia và sách chuyên khảo quốc tế lên 40%–50% yêu cầu công bố, đi kèm bộ tiêu chí thẩm định độc lập. Với Khối IV, yêu cầu công bố quốc tế nên ở mức khả thi hơn, chẳng hạn 1–2 bài quốc tế hoặc giải thưởng nghệ thuật, văn hóa có uy tín tương đương.
Mục 4 Phần III Phụ lục I cần quy định ứng viên phó giáo sư có tối thiểu 10 công trình chuẩn với tư cách tác giả chính; ứng viên giáo sư có tổng lũy kế tối thiểu 20 công trình chuẩn, trong đó ít nhất 10 công trình được thực hiện sau khi bổ nhiệm phó giáo sư. Dự thảo cũng nên tính hệ số 2,0 cho bài báo Q1, bỏ giới hạn một phần ba đối với hội nghị CORE A*/A trong ngành Công nghệ thông tin (mã 48), và cho phép quy đổi tối đa 25% định mức giờ giảng từ giờ hướng dẫn nghiên cứu sinh, học viên thạc sĩ, bác sĩ nội trú và bác sĩ chuyên khoa II.
Thông tư mới cũng cần có vị trí xứng đáng hơn cho các phát minh, sáng chế, tiến bộ kĩ thuật, giải pháp hữu ích phục vụ trực tiếp việc giải các “bài toán” mà địa phương, ngành kinh tế và đất nước đang phải đối mặt; tránh việc coi trọng quá mức việc chạy đua công bố quốc tế.
Để bảo đảm tính độc lập và minh bạch, tỷ lệ thành viên ngoài cơ sở đào tạo trong hội đồng cần được thống nhất ở mức trên 50%; ngoại lệ miễn phản biện quốc tế đối với hồ sơ giáo sư cần được giới hạn rõ. Điều 22 khoản 4 nên cho phép chọn ứng viên đủ chuẩn đứng kế tiếp nếu người đứng đầu bị từ chối. Nhà trường chỉ nên công khai danh sách bổ nhiệm và phần giải trình chung, còn điểm chi tiết gửi riêng cho từng ứng viên. Việc xem xét miễn nhiệm chuyên môn nên theo chu kỳ tổng thể 3–5 năm và tính đến nguồn lực mà nhà trường đã cam kết.
Chất lượng của Thông tư sẽ phụ thuộc vào việc các tiêu chí có khuyến khích sáng tạo, ghi nhận đúng đóng góp học thuật và trao cho đại học quyền tự chủ đi cùng trách nhiệm giải trình hay không. Những điểm còn vướng về hạn ngạch, công bố và thủ tục cần được xử lý trước khi văn bản được ban hành.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn của tác giả.