Sau khi vụ việc gian lận tại điểm thi Trường trung học phổ thông Chuyên Tuyên Quang được phát hiện và điều tra, có ý kiến đề xuất tách riêng kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh đại học. Vấn đề này đang nhận được nhiều ý kiến trao đổi từ các chuyên gia giáo dục.
Đừng quên lý do ra đời của kỳ thi "một trong hai"
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam về đề xuất trên, Tiến sĩ Phạm Hiệp - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Giáo dục và Chuyển giao tri thức, Trường Đại học Thành Đô, cho rằng cần nhìn lại bối cảnh ra đời của mô hình "một kỳ thi, hai mục đích" hiện nay.
Theo Tiến sĩ Phạm Hiệp, nhiều người đang quên lý do vì sao Việt Nam chuyển từ mô hình hai kỳ thi sang một kỳ thi.
"Từ năm 2002 đến năm 2014, Việt Nam vẫn duy trì hai kỳ thi riêng biệt gồm kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và kỳ thi tuyển sinh đại học theo mô hình “3 chung” (chung đề thi, chung đợt thi, sử dụng chung kết quả xét tuyển). Học sinh phải hoàn thành kỳ thi tốt nghiệp rồi mới tiếp tục dự thi đại học. Tuy nhiên, thực tế cho thấy mô hình này tạo ra áp lực rất lớn, vừa tốn kém cho gia đình và xã hội, vừa gây quá tải tại các thành phố lớn mỗi mùa tuyển sinh", Tiến sĩ Phạm Hiệp nói.
Nhớ lại thời điểm đó, vị chuyên gia cho biết hàng triệu thí sinh và phụ huynh đổ về các đô thị lớn để dự thi đại học khiến giao thông ùn tắc nghiêm trọng. Hình ảnh phụ huynh ngồi la liệt trên vỉa hè chờ con, cùng chi phí đi lại, ăn ở tăng cao đã từng trở thành nỗi ám ảnh của mỗi mùa thi.
"Nếu quay trở lại tổ chức hai kỳ thi riêng biệt thì rất nhiều bất cập của giai đoạn trước sẽ tái diễn", Tiến sĩ Phạm Hiệp nhận định.
Thay vì thay đổi mô hình, Tiến sĩ Phạm Hiệp cho rằng điều cần làm là tiếp tục hoàn thiện kỳ thi hiện nay để vừa đáp ứng mục tiêu xét tốt nghiệp, vừa nâng cao khả năng phân hóa phục vụ tuyển sinh đại học.
Theo vị chuyên gia, trọng tâm là tiếp tục chuẩn hóa đề thi, tăng khả năng phân hóa giữa nhóm học sinh chỉ cần đạt chuẩn tốt nghiệp với nhóm sử dụng kết quả để xét tuyển đại học.
Tiến sĩ Phạm Hiệp cũng lưu ý, trong nhiều năm qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đầu tư đáng kể để xây dựng hệ thống phần mềm, quy trình kỹ thuật và cơ chế chuẩn hóa phục vụ mô hình một kỳ thi đáp ứng đồng thời mục tiêu xét tốt nghiệp và tuyển sinh đại học. Nếu quay lại mô hình hai kỳ thi, phần lớn những đầu tư này sẽ không còn phát huy hiệu quả, gây lãng phí nguồn lực.
Theo chuyên gia, phương án để từng cơ sở giáo dục đại học tự tổ chức kỳ thi tuyển sinh sẽ còn tốn kém hơn cho cả cơ sở đào tạo và người học.
Vị chuyên gia nhấn mạnh, trước khi quyết định quay lại mô hình hai kỳ thi, cần cân nhắc kỹ những bài học đã trải qua.
"Bây giờ nhiều người đã quên cảm giác mỗi mùa thi đại học trước đây áp lực, ùn tắc. Còn hiện nay, trong ngày diễn ra kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, nhiều người thậm chí không nhận ra vì giao thông vẫn diễn ra bình thường. Đó cũng là một thành quả của việc tổ chức một kỳ thi chung", Tiến sĩ Phạm Hiệp chia sẻ.
Đồng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Văn Dũng - nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, việc quay trở lại mô hình tổ chức hai kỳ thi riêng biệt như trước năm 2015 không phải là giải pháp tối ưu.
"Việc tổ chức tốt, chặt chẽ kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông để kết quả phản ánh trung thực năng lực học sinh và sử dụng kết quả đó để xét tuyển đại học là hướng đi đúng đắn hơn so với việc tách riêng hoàn toàn hai kỳ thi. Tuy nhiên, để thực sự hiệu quả và công bằng, cần tiếp tục cải tiến sâu hơn nữa chứ không chỉ dừng ở việc duy trì hiện trạng", vị chuyên gia nhấn mạnh.
Theo Phó Giáo sư Đỗ Văn Dũng, nếu quay trở lại mô hình hai kỳ thi như trước năm 2015, những gánh nặng về chi phí, công tác tổ chức và sự bất bình đẳng về cơ hội dự thi giữa các vùng miền sẽ có nguy cơ tái diễn, trong khi mô hình "một kỳ thi, hai mục đích" đã góp phần giảm bớt những bất cập này trong nhiều năm qua.
Bên cạnh đó, vị chuyên gia cho rằng việc tách riêng hai kỳ thi cũng không tự động giải quyết được những vấn đề cốt lõi như tình trạng học thêm, luyện thi hay sự bất bình đẳng trong tiếp cận giáo dục. Những tồn tại này chủ yếu bắt nguồn từ quan niệm "một kỳ thi quyết định tương lai", chất lượng giáo dục phổ thông chưa đồng đều giữa các địa phương và việc đánh giá năng lực người học chưa đủ đa dạng.
Vì vậy, Phó Giáo sư Đỗ Văn Dũng cho rằng giải pháp phù hợp là tiếp tục hoàn thiện kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông theo hướng bảo đảm tính khách quan, minh bạch và độ tin cậy của kết quả, từ đó sử dụng kết quả này trong tuyển sinh đại học.
Dẫn chứng từ kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026, vị chuyên gia cho rằng phổ điểm ở nhiều môn thi đã cho thấy khi đề thi được thiết kế hợp lý, kỳ thi hoàn toàn có thể đáp ứng yêu cầu phân hóa thí sinh, qua đó hỗ trợ hiệu quả cho công tác tuyển sinh đại học.
Điều quan trọng là xây dựng quy trình để không ai muốn, không ai dám gian lận
Cùng bàn về vấn đề này, thầy Vũ Khắc Ngọc, một người dành nhiều tâm sức theo dõi, phân tích kết quả các kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh đại học cũng cho rằng việc tách riêng kỳ thi tốt nghiệp và tuyển sinh đại học không đồng nghĩa với việc giải quyết được những tồn tại trong công tác tổ chức thi.
Theo thầy Ngọc, xét ở góc độ cá nhân là người dạy luyện thi đại học, nếu Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức riêng kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh đại học hoặc tăng vai trò của các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy thì nhu cầu luyện thi sẽ tăng lên đáng kể.
"Tuy nhiên, xét trên lợi ích chung, xã hội chưa chắc được hưởng lợi hơn. Chi phí về thời gian, công sức và tiền bạc chắc chắn sẽ tăng lên, trong khi việc loại bỏ hoàn toàn tiêu cực là điều không tưởng. Đổi lại, chúng ta sẽ mất đi nguồn dữ liệu rất có giá trị từ một kỳ thi quốc gia chất lượng", thầy Ngọc nhận định.
Theo ông, sau vụ việc xảy ra tại Trường Trung học phổ thông Chuyên Tuyên Quang, nhiều người có xu hướng nhìn nhận cực đoan về kỳ thi, trong khi phần lớn hội đồng thi trên cả nước vẫn được tổ chức nghiêm túc.
Thầy Ngọc dẫn chứng, kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông có hơn 1 triệu thí sinh dự thi với hàng triệu bài thi, nhưng những dấu hiệu bất thường chỉ xuất hiện ở một số lượng rất nhỏ. Đáng chú ý, các dấu hiệu này được phát hiện chính nhờ dữ liệu điểm thi được công khai và minh bạch.
"Chúng ta nhìn thấy tiêu cực ở Tuyên Quang cũng chính vì dữ liệu của kỳ thi đủ minh bạch để xã hội phân tích và phát hiện bất thường", thầy Ngọc nói.
Thực tế, ngay cả các kỳ thi quốc tế hoặc những bài thi chuẩn hóa nổi tiếng trên thế giới cũng không hoàn toàn tránh khỏi sai sót hoặc gian lận. Vì vậy, điều quan trọng không phải là thay đổi mô hình tổ chức kỳ thi, mà là tiếp tục hoàn thiện quy trình để hạn chế tối đa những kẽ hở.
"Gian lận phải bị xử lý nghiêm, quy trình thi có sơ suất ở đâu thì phải khắc phục ở đó. Trong thực tế, gian lận và chống gian lận luôn song hành với nhau. Không nên vì một vụ việc mà đi từ sai sót này sang một sai lầm khác", thầy Ngọc bày tỏ.
Vị chuyên gia cũng cho rằng trước khi đưa ra những thay đổi lớn đối với kỳ thi quốc gia, cần chờ kết luận chính thức của cơ quan điều tra để xác định rõ bản chất, phương thức và mức độ của hành vi gian lận.
Bên cạnh vai trò phục vụ tuyển sinh đại học, thầy Ngọc nhấn mạnh dữ liệu từ kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông còn có giá trị rất lớn đối với công tác quản lý giáo dục.
Theo thầy, với hơn 1 triệu thí sinh tham gia mỗi năm và sự giám sát của hàng triệu phụ huynh, đây là một trong những kỳ thi có mức độ minh bạch dữ liệu cao nhất hiện nay. Phổ điểm và dữ liệu điểm thi giống như "bộ kết quả xét nghiệm" để ngành giáo dục đánh giá thực trạng dạy học của từng địa phương, từng nhà trường và từng môn học, từ đó có căn cứ điều chỉnh chính sách.
Theo vị chuyên gia, thay vì chỉ quan tâm đến số lượng điểm 10 hay tỷ lệ tốt nghiệp, cơ quan quản lý cần khai thác sâu hơn dữ liệu kỳ thi thông qua các chỉ số như điểm trung vị, độ phân tán và mức độ tương quan giữa điểm học bạ với điểm thi quốc gia. Những chỉ số này sẽ phản ánh sát hơn chất lượng giáo dục, đồng thời giúp phát hiện các dấu hiệu bất thường như nâng điểm hoặc làm đẹp học bạ.
"Bản chất của gian lận nằm ở lợi ích và con người. Chừng nào vẫn còn động cơ trục lợi và con người còn có thể can thiệp vào quy trình thì vẫn còn rủi ro gian lận. Điều quan trọng là phải xây dựng quy trình đủ chặt chẽ để người ta không muốn và không dám gian lận", thầy Ngọc nhấn mạnh.
