Xã hội hóa mở rộng "không gian học tiếng Anh" ngoài lớp học
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Văn Ngọc - Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng chia sẻ, xã hội hóa không chỉ là huy động nguồn lực tài chính mà còn là sự đóng góp về tri thức, công nghệ và con người. Khi kết hợp với chuyển đổi số, đây sẽ là giải pháp quan trọng để mở rộng không gian học tiếng Anh, thu hẹp khoảng cách giáo dục giữa các vùng miền và hiện thực hóa mục tiêu nâng cao năng lực ngoại ngữ cho học sinh.
Đại biểu Nguyễn Văn Ngọc cho rằng, khoảng cách địa lý và điều kiện địa hình từng là nguyên nhân khiến học sinh vùng khó khăn có ít cơ hội học tiếng Anh hơn so với học sinh ở đô thị. Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số, rào cản này đang dần được thu hẹp.
Theo đại biểu, chỉ với một thiết bị kết nối internet và nền tảng học liệu số phù hợp, khoảng cách hàng trăm ki-lô-mét không còn là yếu tố quyết định như trước. Công nghệ đang tạo ra cơ hội bình đẳng hơn trong tiếp cận giáo dục, nhưng để những lợi ích đó đến được với người học thì cần có sự chung tay của toàn xã hội.
"Nếu Nhà nước chỉ ban hành chủ trương mà chúng ta không huy động được doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân tham gia đầu tư hạ tầng số, xây dựng học liệu hay đào tạo giáo viên ứng dụng công nghệ thì "thế giới phẳng" mà chúng ta kỳ vọng sẽ mãi chỉ là khẩu hiệu trên giấy", ông nhấn mạnh.
Đại biểu nhìn nhận, một học sinh chỉ học tiếng Anh vài tiết mỗi tuần trên lớp nhưng dành phần lớn thời gian ngoài giờ để sử dụng điện thoại, internet và các nền tảng số. Vì vậy, bài toán không chỉ là tăng thêm số tiết học mà cần đưa tiếng Anh hiện diện trong khoảng thời gian ngoài lớp học. Đây chính là dư địa để xã hội hóa phát huy hiệu quả thông qua chuyển đổi số.
Thực tế, nhiều mô hình đã chứng minh hướng đi này. Tại một số địa phương, các câu lạc bộ tiếng Anh kết hợp nền tảng học trực tuyến cũng góp phần thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa khu vực nội thành và ngoại thành.
Tuy nhiên, theo đại biểu, các mô hình này chỉ có thể phát triển bền vững khi có sự đồng hành của doanh nghiệp công nghệ, nhà trường, phụ huynh và cộng đồng trong đầu tư hạ tầng, học liệu và duy trì hoạt động.
Đại biểu Nguyễn Văn Ngọc cho rằng, nếu chỉ hiểu xã hội hóa là huy động kinh phí từ phụ huynh hay doanh nghiệp thì chưa phản ánh đầy đủ bản chất của chủ trương này. Theo ông, từ thực tiễn phụ trách lĩnh vực khoa học công nghệ và hợp tác quốc tế tại một trường đại học, những giá trị về tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao nhiều khi mang lại hiệu quả lớn hơn cả một khoản tài trợ về thiết bị.
Ông dẫn chứng, một kỹ sư công nghệ đang làm việc tại Thành phố Hồ Chí Minh có thể dạy trực tuyến cho học sinh miền núi mỗi tuần một buổi; một chuyên gia khảo thí có thể hỗ trợ xây dựng bộ đề đánh giá năng lực theo khung tham chiếu châu Âu CEFR; hay doanh nghiệp du lịch tạo điều kiện để học sinh, sinh viên thực hành giao tiếp với khách quốc tế. Những đóng góp này rất khó quy đổi thành ngân sách nhưng lại có tác động trực tiếp đến năng lực ngoại ngữ của người học.
Sau sáp nhập, Lâm Đồng có sự khác biệt lớn về điều kiện phát triển giữa các khu vực. Trong khi các đô thị như Đà Lạt, B'Lao hay Phan Thiết có điều kiện thuận lợi để hợp tác quốc tế thì nhiều xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn thiếu hạ tầng và đội ngũ giáo viên đạt chuẩn.
Nếu áp dụng một mô hình dạy học giống nhau cho toàn bộ địa bàn sẽ có nơi không đủ điều kiện triển khai, trong khi những địa phương có lợi thế lại không phát huy được hết tiềm năng.
Vì vậy, việc trao quyền cho cơ sở giáo dục sẽ tạo điều kiện để các trường chủ động lựa chọn giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế. Theo đó, các trường ở khu vực đô thị có thể mở rộng hợp tác với các trung tâm ngoại ngữ quốc tế, trong khi các trường vùng khó khăn có thể ưu tiên học liệu số hoạt động ổn định trong điều kiện hạ tầng còn hạn chế, đồng thời tăng cường bồi dưỡng giáo viên tại chỗ.
Dù lựa chọn cách làm khác nhau, các địa phương đều hướng tới mục tiêu chung là nâng cao năng lực tiếng Anh cho học sinh. Phân quyền gắn với cơ chế giám sát kết quả đầu ra là hướng đi phù hợp trong bối cảnh hiện nay.
Đánh giá việc Lâm Đồng ban hành Kế hoạch 2885/KH-SGDĐT nhằm cụ thể hóa các chủ trương, Đại biểu Nguyễn Văn Ngọc cho rằng đây là bước đi cần thiết sau quá trình sáp nhập và rà soát toàn diện hệ thống giáo dục của địa phương.
Theo ông, việc xây dựng kế hoạch sau gần một năm kể từ thời điểm sáp nhập không phải là chậm trễ mà là khoảng thời gian cần thiết để đánh giá đầy đủ quy mô trường lớp, đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất và điều kiện của 124 xã, phường, đặc khu, từ đó xây dựng kế hoạch sát thực tế thay vì áp dụng máy móc từ các tỉnh cũ.
Đại biểu đánh giá, một chủ trương có tầm nhìn dài hạn chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành kế hoạch với mục tiêu, lộ trình và trách nhiệm cụ thể của từng đơn vị.
Theo đại biểu Nguyễn Văn Ngọc, để giáo dục ngoại ngữ phát triển đồng đều trên một địa bàn vừa có cao nguyên vừa có biển như Lâm Đồng nói riêng hay các địa phương nói chung, cần có sự cộng hưởng của ba yếu tố: Công nghệ đủ tốt để thu hẹp khoảng cách địa lý, xã hội hóa đủ hiệu quả để đưa công nghệ đó đến từng lớp học và sự điều hành quyết liệt của chính quyền nhằm bảo đảm mọi học sinh đều được tiếp cận cơ hội học tập một cách công bằng.
Trao quyền để mỗi nhà trường phát huy lợi thế riêng
Cùng trao đổi, Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh - Đại biểu Quốc hội chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng nhìn nhận, trước đây việc học tiếng Anh gần như chỉ diễn ra trong phạm vi lớp học, phụ thuộc chủ yếu vào giáo viên và sách giáo khoa, thì hiện nay chúng ta cần chuyển sang tư duy xây dựng một hệ sinh thái học tập, trong đó tiếng Anh hiện diện ở nhiều không gian khác nhau: trong gia đình, thư viện, doanh nghiệp, môi trường du lịch, các nền tảng số và cộng đồng.
Theo đại biểu, xã hội hóa giáo dục không chỉ dừng ở việc huy động thêm nguồn lực tài chính mà quan trọng hơn là huy động nguồn lực về tri thức, công nghệ và môi trường sử dụng ngoại ngữ. Khi doanh nghiệp, các tổ chức giáo dục, trường đại học, chuyên gia nước ngoài và cộng đồng cùng tham gia, học sinh sẽ có thêm nhiều cơ hội tiếp cận tiếng Anh thông qua các câu lạc bộ, hoạt động trải nghiệm, giao lưu quốc tế, chương trình tình nguyện, thực tập, tham quan doanh nghiệp và các hoạt động văn hóa, du lịch.
Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cũng nhấn mạnh, chuyển đổi số đang mở ra cơ hội lớn để thu hẹp khoảng cách về điều kiện học tập giữa các vùng miền. Nếu trước đây học sinh ở vùng sâu, vùng xa khó có cơ hội học với giáo viên giỏi hoặc tiếp cận học liệu quốc tế, thì hiện nay thông qua học liệu số, nền tảng học trực tuyến và trí tuệ nhân tạo (AI), các em có thể luyện phát âm, luyện hội thoại, được cá nhân hóa lộ trình học và nhận hỗ trợ học tập mọi lúc, mọi nơi.
Tuy nhiên, theo đại biểu, AI không thể thay thế vai trò của người thầy. AI có thể hỗ trợ người học luyện tập, đánh giá và cá nhân hóa quá trình học, nhưng việc truyền cảm hứng, tạo động lực, rèn luyện tư duy phản biện, năng lực giao tiếp và bồi dưỡng các giá trị nhân văn vẫn là vai trò không thể thay thế của giáo viên. Vì vậy, chuyển đổi số cần được xem là công cụ nâng cao chất lượng giáo dục, không phải để thay thế giáo dục.
Đề cập đến việc trao quyền cho các cơ sở giáo dục chủ động lựa chọn mô hình và giải pháp dạy học tiếng Anh, đại biểu cho rằng đây là hướng đi đúng đắn, bởi không có một mô hình nào có thể phù hợp với mọi địa phương.
Khi được trao quyền tự chủ, mỗi cơ sở giáo dục có thể lựa chọn giải pháp phù hợp với điều kiện thực tiễn, như phát triển câu lạc bộ tiếng Anh, tận dụng nền tảng số, liên kết với tổ chức, đơn vị uy tín, các tổ chức quốc tế hoặc ưu tiên nâng cao năng lực đội ngũ giáo viên.
Quyền tự chủ cần đi đôi với trách nhiệm giải trình. Nhà trường được quyền lựa chọn mô hình, nhưng kết quả học tập của học sinh, chất lượng giảng dạy và hiệu quả sử dụng nguồn lực phải được đánh giá bằng những tiêu chí rõ ràng. Nhà nước cần thống nhất mục tiêu và chuẩn đầu ra, trong khi phương thức triển khai cần có sự linh hoạt, phù hợp với từng địa phương. Đây cũng là nguyên tắc quản trị hiện đại, quản lý theo kết quả thay vì quản lý quá chi tiết về quy trình.
Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cho rằng, khi các cơ sở giáo dục được chủ động đổi mới, nhiều sáng kiến từ thực tiễn sẽ được hình thành. Những mô hình hiệu quả có thể được tổng kết, nhân rộng, góp phần hoàn thiện chính sách từ thực tiễn thay vì chỉ từ cấp quản lý.
Cũng theo đại biểu, các địa phương cần xây dựng, ban hành kế hoạch, hướng dẫn triển khai để cơ sở giáo dục chủ động chuẩn bị các điều kiện cần thiết, thực hiện có hiệu quả.
"Trong quản trị công, một chủ trương chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được cụ thể hóa bằng kế hoạch, nguồn lực, lộ trình và cơ chế tổ chức thực hiện. Nếu chỉ dừng ở văn bản định hướng thì rất khó tạo ra chuyển biến trong thực tế.
Việc địa phương sớm ban hành kế hoạch triển khai thể hiện tinh thần chủ động, trách nhiệm và quyết tâm đưa chính sách vào cuộc sống. Đây cũng là cơ sở để các cơ sở giáo dục xây dựng kế hoạch cụ thể, bố trí nguồn lực, đào tạo đội ngũ, huy động sự tham gia của xã hội và triển khai đồng bộ ngay từ đầu.
Tuy nhiên, điều quan trọng hơn cả là quá trình thực hiện phải được theo dõi, đánh giá và điều chỉnh thường xuyên. Một kế hoạch tốt không phải là kế hoạch không thay đổi, mà là kế hoạch biết thích ứng với thực tiễn.
Tôi cũng cho rằng cần coi đây là một quá trình cải cách dài hạn. Mục tiêu đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học không thể hoàn thành chỉ trong một vài năm. Đó là quá trình đòi hỏi sự kiên trì, đầu tư liên tục vào đội ngũ giáo viên, hạ tầng số, học liệu và môi trường sử dụng ngoại ngữ. Khi các địa phương chủ động đi trước một bước trong khâu tổ chức thực hiện, khả năng thành công của chính sách sẽ cao hơn rất nhiều", đại biểu nhấn mạnh thêm.
Xã hội hóa góp phần nâng cao chất lượng giáo dục
Ông Lê Như Tiến - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội (nay là Ủy ban Văn hóa và Xã hội) cho rằng, trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh hội nhập quốc tế và triển khai Đề án đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học, xã hội hóa giáo dục, đặc biệt trong dạy và học ngoại ngữ, là chủ trương đúng đắn nhằm huy động tối đa nguồn lực xã hội, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục.
Theo ông, việc nâng cao năng lực ngoại ngữ cho học sinh cần có sự chung tay của toàn xã hội. Khi doanh nghiệp, các tổ chức giáo dục, trường đại học, các trung tâm ngoại ngữ uy tín, tổ chức quốc tế và cộng đồng cùng tham gia, học sinh sẽ có thêm cơ hội tiếp cận môi trường sử dụng tiếng Anh, phương pháp học hiện đại, học liệu chất lượng và nhiều hoạt động trải nghiệm thực tế.
Ông Lê Như Tiến đánh giá cao việc trao quyền chủ động cho các cơ sở giáo dục trong việc lựa chọn mô hình tổ chức dạy học và liên kết với các đơn vị có năng lực, kinh nghiệm về đào tạo ngoại ngữ. Theo ông, mỗi địa phương, mỗi nhà trường có điều kiện khác nhau nên cần được linh hoạt lựa chọn đối tác và giải pháp phù hợp để phát huy thế mạnh, đáp ứng nhu cầu của người học, thay vì áp dụng một mô hình cứng nhắc.
"Tuy nhiên, trao quyền chủ động không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Mọi hoạt động liên kết phải tuân thủ quy định của pháp luật, bảo đảm công khai, minh bạch và lấy chất lượng giáo dục làm tiêu chí cao nhất", ông nhấn mạnh.
Theo ông, các đơn vị tham gia liên kết cần đáp ứng đầy đủ các điều kiện về đội ngũ giáo viên, chương trình giảng dạy, học liệu, phương pháp đào tạo và chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan quản lý cũng như của nhà trường. Trong đó, cơ sở giáo dục phải giữ vai trò trung tâm trong việc lựa chọn đối tác, quản lý chuyên môn, kiểm soát chất lượng và chịu trách nhiệm về kết quả học tập của học sinh.
Ông cho rằng, nếu được triển khai bài bản, xã hội hóa sẽ góp phần mở rộng môi trường học tập, tạo thêm cơ hội để học sinh sử dụng tiếng Anh trong nhiều bối cảnh khác nhau, từ đó nâng cao năng lực giao tiếp và khả năng hội nhập quốc tế.
"Đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học là mục tiêu lớn, có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển nguồn nhân lực của đất nước. Để hiện thực hóa mục tiêu này, bên cạnh vai trò của Nhà nước, việc huy động hiệu quả nguồn lực xã hội và phát huy tính chủ động, sáng tạo của các cơ sở giáo dục sẽ là một trong những giải pháp quan trọng, góp phần đưa chủ trương nhanh chóng đi vào cuộc sống và mang lại hiệu quả thiết thực", ông Lê Như Tiến nhấn mạnh.
