Trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển như vũ bão, mở ra nhiều cơ hội đổi mới hoạt động dạy học, đặc biệt là trong công việc xây dựng giáo án của giáo viên.

Tuy nhiên, không ít giáo viên vẫn lúng túng khi sử dụng AI, chưa biết cách đặt câu lệnh phù hợp hoặc phụ thuộc vào những nội dung do công cụ này tạo ra mà thiếu sự kiểm chứng.

Trong phạm vi bài viết này, người viết là giáo viên xin chia sẻ cách xây dựng câu lệnh và quy trình ứng dụng AI để thiết kế giáo án hiệu quả, thông qua ví dụ minh họa văn bản “Muối của rừng” của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp (Ngữ văn 12, tập một).

anh-minh-hoa-khbd-ai.png
Một phần nội dung giáo án điện tử do AI tạo ra. Ảnh: Cao Nguyên

Viết câu lệnh đúng để AI hiểu yêu cầu của giáo viên

Một trong những yếu tố quyết định hiệu quả ứng dụng AI trong xây dựng giáo án chính là cách giáo viên giao nhiệm vụ cho công cụ. Thực tế cho thấy, cùng một nội dung nhưng cách đặt câu lệnh khác nhau có thể tạo ra những sản phẩm rất khác nhau về chất lượng.

Câu lệnh (prompt) được hiểu là những yêu cầu, thông tin và dữ liệu mà người dùng cung cấp để AI thực hiện nhiệm vụ. Nếu giáo viên chỉ nhập một yêu cầu chung chung như “Hãy soạn giáo án văn bản Muối của rừng” (Nguyễn Huy Thiệp), AI vẫn có thể tạo ra sản phẩm tương đối đầy đủ về hình thức.

Tuy nhiên, nội dung thường mang tính khái quát, chưa xác định rõ mục tiêu, phương pháp tổ chức hoạt động và mức độ phù hợp với năng lực tiếp nhận của học sinh. Vì vậy, muốn AI hỗ trợ hiệu quả, trước hết giáo viên phải biết mình cần gì. Một câu lệnh tốt cần bảo đảm năm yếu tố cơ bản: nhân vật, mục tiêu, đối tượng, bối cảnh và giới hạn.

Trong đó, nhân vật là vai trò mà giáo viên yêu cầu AI đảm nhận; mục tiêu xác định nhiệm vụ cần thực hiện; đối tượng cho biết sản phẩm hướng đến học sinh nào; bối cảnh cung cấp thông tin về điều kiện giảng dạy; còn giới hạn quy định những yêu cầu cụ thể về nội dung, thời lượng và hình thức trình bày.

Chẳng hạn, khi chuẩn bị dạy văn bản “Muối của rừng”, giáo viên có thể sử dụng câu lệnh:

“Hãy đóng vai một giáo viên Ngữ văn trung học phổ thông có kinh nghiệm, am hiểu Chương trình giáo dục phổ thông 2018, thiết kế giáo án cho văn bản “Muối của rừng” của Nguyễn Huy Thiệp, dành cho học sinh lớp 12, thời lượng 90 phút.

Mục tiêu giúp học sinh phân tích nhân vật ông Diểu, nhận biết sự chuyển biến trong nhận thức và hành động của nhân vật, khám phá thông điệp về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên.

Tổ chức các hoạt động học tập theo hướng phát triển năng lực đọc hiểu, hợp tác và tư duy phản biện. Trình bày theo khung kế hoạch bài dạy tại Phụ lục IV Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH, có phân bổ thời gian và sản phẩm học tập cụ thể”.

So với yêu cầu ban đầu, câu lệnh này giúp AI nhận diện rõ nhiệm vụ, phạm vi nội dung và sản phẩm mong muốn. Nhờ đó, bản kế hoạch được tạo ra có cơ sở để giáo viên tiếp tục điều chỉnh.

Bên cạnh việc xây dựng câu lệnh đầy đủ, giáo viên có thể vận dụng linh hoạt một số kỹ thuật khác nhau. Với nhiệm vụ đơn giản, có thể đặt câu hỏi trực tiếp để AI gợi ý hoạt động khởi động hoặc câu hỏi thảo luận. Khi cần xây dựng kế hoạch chuyên sâu, nên yêu cầu AI nhập vai giáo viên giàu kinh nghiệm và quy định rõ cấu trúc sản phẩm.

Đặc biệt, nếu chưa biết phải viết câu lệnh như thế nào, giáo viên có thể sử dụng kỹ thuật câu lệnh đảo ngược bằng cách hỏi: “Bạn cần tôi cung cấp những thông tin gì để thiết kế kế hoạch bài dạy văn bản “Muối của rừng” phù hợp với học sinh lớp 12?”. Khi đó, AI sẽ gợi ý những dữ liệu cần bổ sung, giúp giáo viên từng bước hoàn thiện yêu cầu.

Một kinh nghiệm khác là không nên dồn tất cả nhiệm vụ vào một câu lệnh quá dài. Giáo viên có thể lần lượt yêu cầu AI xác định mục tiêu, thiết kế hoạt động, xây dựng câu hỏi và đề xuất công cụ đánh giá. Những câu lệnh đã cho kết quả tốt cũng nên được lưu lại để sử dụng cho các bài học tiếp theo.

Tuy nhiên, kỹ thuật đặt câu lệnh chỉ phát huy tác dụng khi giáo viên thực sự hiểu nội dung bài học. AI có thể hỗ trợ diễn đạt yêu cầu, nhưng không thể thay thế sự am hiểu chương trình, tác phẩm và đối tượng học sinh của người thầy.

Bốn bước tạo giáo án có sự hỗ trợ của AI hiệu quả

Khi đã nắm được kỹ thuật viết câu lệnh, giáo viên có thể tiến hành xây dựng giáo án theo quy trình bốn bước. Đây là cách làm giúp khai thác khả năng hỗ trợ của AI nhưng vẫn bảo đảm vai trò chủ động của giáo viên trong thiết kế và tổ chức dạy học.

Bước thứ nhất, xác định mục tiêu và chuẩn bị dữ liệu đầu vào

Trước khi sử dụng AI, giáo viên cần xác định tên bài học, thời lượng, đối tượng học sinh, yêu cầu cần đạt và những năng lực, phẩm chất cần hình thành. Đồng thời, chuẩn bị sách giáo khoa, tài liệu chuyên môn và khung kế hoạch bài dạy đang áp dụng.

Ví dụ, với văn bản “Muối của rừng”, giáo viên xác định trọng tâm là giúp học sinh tìm hiểu tình huống truyện, diễn biến tâm lí nhân vật ông Diểu, ý nghĩa của những chi tiết nghệ thuật và thông điệp về thái độ ứng xử của con người với thiên nhiên.

Giáo viên có thể cung cấp văn bản tác phẩm, nội dung sách giáo khoa và Phụ lục IV Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH để AI tham chiếu. Việc chuẩn bị dữ liệu đầy đủ giúp hạn chế tình trạng AI đưa ra những nội dung không sát yêu cầu cần đạt hoặc thiếu căn cứ từ văn bản.

Bước thứ hai, xây dựng câu lệnh theo cấu trúc rõ ràng

Từ những dữ liệu đã chuẩn bị, giáo viên yêu cầu AI thiết kế giáo án với các thành phần cụ thể, gồm mục tiêu, thiết bị và học liệu, tiến trình tổ chức hoạt động.

Chẳng hạn, giáo viên yêu cầu AI xây dựng tiến trình 90 phút gồm hoạt động mở đầu, hình thành kiến thức, luyện tập và vận dụng. Mỗi hoạt động phải thể hiện mục tiêu, nội dung, sản phẩm học tập và cách thức tổ chức thực hiện.

Ở hoạt động hình thành kiến thức, có thể yêu cầu AI đề xuất nhiệm vụ thảo luận nhóm xoay quanh câu hỏi: “Vì sao ông Diểu quyết định phóng sinh con khỉ? Quyết định ấy cho thấy sự chuyển biến như thế nào trong nhận thức của nhân vật về thiên nhiên?”.

Câu hỏi này hướng học sinh trở lại những chi tiết cụ thể của tác phẩm, đồng thời tạo cơ hội để các em lí giải, trao đổi và bảo vệ quan điểm cá nhân.

Bước thứ ba, tương tác và điều chỉnh sản phẩm do AI tạo ra

Một giáo án được AI tạo ra trong lần đầu thường chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tế. Vì vậy, giáo viên cần tiếp tục trao đổi để hoàn thiện từng hoạt động.

Ví dụ, nếu AI dành quá nhiều thời gian cho việc giảng giải, giáo viên có thể yêu cầu: “Giảm thời lượng thuyết trình của giáo viên, tăng hoạt động học sinh tự khám phá văn bản và thảo luận nhóm”.

Nếu câu hỏi đọc hiểu còn đơn giản, có thể yêu cầu: “Thiết kế thêm câu hỏi vận dụng, giúp học sinh liên hệ thông điệp của truyện với trách nhiệm bảo vệ môi trường trong cuộc sống hiện nay”.

Giáo viên cũng có thể đề nghị AI xây dựng phiếu học tập phân hóa theo năng lực học sinh, bổ sung tiêu chí đánh giá sản phẩm nhóm hoặc điều chỉnh thời gian cho phù hợp với điều kiện lớp học.

Quá trình tương tác này không chỉ giúp hoàn thiện kế hoạch mà còn gợi mở thêm những phương án tổ chức dạy học để giáo viên cân nhắc lựa chọn.

Bước thứ tư, kiểm duyệt chuyên môn trước khi sử dụng

Đây là công đoạn đặc biệt quan trọng, quyết định chất lượng cuối cùng của giáo án. Giáo viên cần đối chiếu toàn bộ nội dung AI tạo ra với chương trình, sách giáo khoa, văn bản tác phẩm và thực tiễn giảng dạy.

Đối với văn bản “Muối của rừng”, giáo viên cần chú ý kiểm tra những nhận định về nhân vật ông Diểu, ý nghĩa hình tượng hoa tử huyền và thông điệp sinh thái của tác phẩm. Những cách diễn giải thiếu căn cứ hoặc áp đặt ý nghĩa phải được điều chỉnh, tránh biến giờ đọc hiểu văn học thành việc tiếp nhận những kết luận có sẵn.

Bên cạnh tính chính xác, giáo viên cần xem xét mức độ phù hợp của nhiệm vụ học tập, khả năng thực hiện trong thời lượng quy định và hiệu quả phát triển năng lực học sinh. Một hoạt động dù được AI đề xuất hấp dẫn nhưng không phù hợp điều kiện lớp học thì cần thay thế.

Từ thực tiễn giảng dạy, người viết nhận thấy giá trị lớn nhất của AI không nằm ở khả năng tạo ra một kế hoạch bài dạy thật nhanh, mà ở việc hỗ trợ giáo viên có thêm thời gian suy nghĩ về phương pháp, hoạt động học tập và cách đánh giá học sinh.

Điều quan trọng là giáo viên không sử dụng sản phẩm của AI một cách máy móc. Giáo án chỉ thực sự có chất lượng khi được xây dựng trên cơ sở hiểu biết chuyên môn, kinh nghiệm sư phạm và sự thấu hiểu người học.

Tài liệu tham khảo:

https://thcshovanlong.hcm.edu.vn/chuyen-doi-so/so-tay-huong-dan-nha-giao-ung-dung-tri-tue-nhan-tao-ai-trong-giang-day-va-quan/ctmb/111852/773580

(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.

Cao Nguyên