Trong bối cảnh chuyển đổi số giáo dục đại học, nhu cầu tiếp cận và khai thác tài nguyên học thuật số ngày càng gia tăng. Bên cạnh đó, việc tăng cường nâng cao chất lượng đào tạo, phát triển nghiên cứu và mở rộng phương thức học tập đang đặt ra những yêu cầu mới đối với thư viện đại học.
Nhà trường cần nguồn học liệu có chất lượng, phù hợp chương trình và thuận tiện để giảng viên, sinh viên sử dụng. Với thế mạnh kết nối tài nguyên học thuật quốc tế và triển khai công nghệ thư viện, Công ty Cổ phần Tư vấn và Tích hợp Công nghệ D&L mang đến cách tiếp cận đồng bộ: lựa chọn đúng nội dung, đầu tư bản quyền phù hợp và tổ chức khai thác hiệu quả. Trong đó, sách điện tử EBSCO cùng các nền tảng EBSCOhost, EBSCO Discovery Service là những thành phần quan trọng.
eBook - nguồn học liệu thiết yếu cho đào tạo và hội nhập
Một chương trình đào tạo chất lượng cần được hỗ trợ bởi hệ thống học liệu tương xứng. Điều này thể hiện rõ đối với các chương trình liên kết quốc tế, chương trình giảng dạy bằng ngoại ngữ và những lĩnh vực có tốc độ phát triển nhanh. Giảng viên cần tài liệu để xây dựng bài giảng; sinh viên cần nguồn đọc cho từng học phần; học viên sau đại học cần sách chuyên khảo để hình thành nền tảng lý thuyết và phương pháp nghiên cứu.
Sách điện tử giúp thư viện mở rộng khả năng đáp ứng những nhu cầu đó, thay vì phụ thuộc vào quá trình nhập khẩu và luân chuyển bản in. Nhà trường có thể cung cấp tài liệu trực tuyến sau khi hoàn tất việc cấp quyền; người học tại nhiều cơ sở, sinh viên thực tập hoặc giảng viên làm việc ngoài trường có thể khai thác học liệu thông qua phương thức xác thực phù hợp.
Giá trị của eBook còn nằm ở cách sử dụng. Theo đó, người đọc có thể tìm kiếm từ khóa trong sách, tiếp cận các chương liên quan và sử dụng các công cụ hỗ trợ học tập ngay trên nền tảng đọc. Với giấy phép phù hợp, nhiều sinh viên có thể cùng đọc một tài liệu trong thời gian chuẩn bị bài hoặc thực hiện bài tập. Giảng viên cũng có thể đưa liên kết sách vào danh mục đọc của học phần, giúp kết nối học liệu thư viện với hoạt động giảng dạy.
Đối với tài liệu ngoại văn chuyên sâu, eBook tạo điều kiện mở rộng nguồn tham khảo vượt ra ngoài phạm vi tài liệu tiếng Việt sẵn có. Tuy nhiên, lựa chọn định dạng điện tử không có nghĩa là sách tự động được cập nhật sang mọi phiên bản mới. Thư viện cần rà soát năm xuất bản, phiên bản và điều kiện bản quyền để bảo đảm tài liệu đáp ứng yêu cầu chuyên môn.
Đầu tư eBook: Hiểu đúng mô hình mua và quyền sử dụng
Theo ông Hoàng Dũng - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Tư vấn và Tích hợp Công nghệ D&L (DLCorp), việc phát triển nguồn học liệu số cần được nhìn nhận như một chiến lược dài hạn, gắn với chương trình đào tạo, định hướng nghiên cứu và kế hoạch phát triển của từng cơ sở giáo dục.
Khi bổ sung eBook, thư viện cần xem xét hai yếu tố riêng biệt về thời hạn được truy cập tài liệu và số người được sử dụng đồng thời. Hiểu rõ hai yếu tố này sẽ giúp nhà trường phân bổ ngân sách sát với nhu cầu.
Ông Dũng cho biết thêm, với mô hình mua quyền truy cập vĩnh viễn, thư viện lựa chọn những nhan đề hoặc bộ sách cần thiết để hình thành bộ sưu tập sử dụng lâu dài theo điều khoản hợp đồng. Đây là hướng phù hợp với tài liệu cốt lõi của chương trình đào tạo, sách tham khảo có giá trị ổn định và những lĩnh vực nhà trường ưu tiên phát triển. Quyền truy cập vĩnh viễn cần được hiểu trong phạm vi giấy phép, bao gồm các điều kiện về nền tảng, duy trì truy cập và bảo quản số nếu có; không đồng nghĩa với quyền phân phối tự do bản sách.
Với mô hình thuê bao theo năm, thư viện được khai thác bộ sưu tập trong thời hạn đăng ký. Cách tiếp cận này giúp mở rộng nhanh nguồn đọc cho nhiều ngành học. Khi lựa chọn, nhà trường cần xem xét phạm vi nội dung, chính sách thay đổi danh mục, chi phí gia hạn và quyền truy cập khi kết thúc thuê bao.
Bên cạnh thời hạn, giấy phép cũng quyết định khả năng phục vụ tại cùng một thời điểm của một ebook. EBSCO cung cấp các mô hình một người dùng, ba người dùng và không giới hạn số người dùng đồng thời, tùy từng nhan đề.
Tuy nhiên, số người dùng đồng thời cần được phân biệt với quyền tải, in và sao chép. Một nhan đề không giới hạn người đọc vẫn có thể chịu những giới hạn khác về việc sử dụng nội dung.
Một phương án đầu tư đáng cân nhắc là kết hợp mua vĩnh viễn các tài liệu trọng tâm với thuê bao bộ sưu tập để mở rộng nguồn tham khảo. Trước khi quyết định, thư viện nên đối chiếu danh mục với đề cương học phần, kiểm tra ISBN và phiên bản, dự báo nhu cầu sử dụng, đồng thời rà soát tài nguyên đã có để hạn chế trùng lặp.
EBSCO lợi thế chiến lược trong phát triển bộ sưu tập eBook
Quy mô danh mục eBook phong phú và sự linh hoạt về bản quyền là những lợi thế nổi bật của EBSCO. Theo thông tin công bố, EBSCO cung cấp hơn 2,7 triệu eBook để các thư viện lựa chọn, trong đó có hơn 475.000 nhan đề không áp dụng cơ chế quản lý quyền số DRM. Đây là quy mô danh mục tài liệu có thể lựa chọn, không đồng nghĩa với số lượng sách được truy cập mặc định khi đăng ký một gói.
Với danh mục tập hợp từ nhiều nhà xuất bản, EBSCO mang đến nhiều lựa chọn cho các trường đại học đa ngành. Thư viện có thể phát triển bộ sưu tập theo từng khoa, chuyên ngành hoặc danh mục tài liệu do giảng viên đề xuất, đồng thời quản lý và khai thác tài nguyên trên một nền tảng thống nhất. Việc lựa chọn tài liệu cũng có thể linh hoạt theo nhu cầu và ngân sách của từng đơn vị.
Một lợi thế đáng chú ý khác của EBSCO là khả năng cung cấp eBook theo mô hình mua vĩnh viễn (Perpetual Access), bên cạnh các hình thức thuê bao. Điều này giúp thư viện chủ động xây dựng và tích lũy bộ sưu tập số lâu dài, duy trì quyền truy cập đối với những tài liệu đã mua theo các điều khoản bản quyền tương ứng, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào thời hạn thuê bao.
Đối với các trường đại học có định hướng phát triển nguồn học liệu số bền vững, EBSCO mang đến giải pháp linh hoạt trong việc lựa chọn, bổ sung và quản lý eBook. Thư viện có thể kết hợp các hình thức mua vĩnh viễn và thuê bao để tối ưu ngân sách, đáp ứng nhu cầu học tập, giảng dạy và nghiên cứu.
Trong hệ sinh thái đó, D&L với vai trò đại diện EBSCO tại Việt Nam là cầu nối giữa nhà cung cấp và các cơ sở giáo dục. D&L hỗ trợ nhà trường tiếp cận danh mục eBook, tư vấn lựa chọn tài liệu, tìm hiểu chính sách bản quyền và triển khai các giải pháp phù hợp với nhu cầu khai thác thực tế của thư viện.
EBSCOhost và EDS kết nối đầu tư tài nguyên với trải nghiệm người dùng
Một bộ sưu tập có giá trị cần được người dùng tìm thấy và khai thác thuận tiện. Vì vậy, nền tảng tìm kiếm và khai thác tài liệu là thành phần quan trọng của phương án đầu tư. Cụ thể:
EBSCOhost là nền tảng hỗ trợ tìm kiếm, khai thác eBook và các cơ sở dữ liệu do EBSCO cung cấp cho nhà trường khi mua tài nguyên từ EBSCO. Người đọc có thể đọc sách trực tuyến, tìm kiếm trong nội dung, tải chương hoặc tải toàn bộ sách để đọc ngoại tuyến khi giấy phép và cấu hình cho phép. Các tiện ích hỗ trợ trích dẫn, liên kết tài liệu và tổ chức nội dung góp phần phục vụ quá trình học tập, nghiên cứu.
EBSCO Discovery Service (EDS) mở rộng phạm vi tìm kiếm đến tất cả các nguồn tài nguyên của toàn thư viện. Thay vì bắt đầu riêng tại từng cơ sở dữ liệu, người dùng có thể tra cứu sách in, tài liệu nội sinh, eBook, bài báo và các CSDL không chỉ của EBSCO mà của tất cả các nhà xuất bản hoặc nhà cung cấp nội dung mà thư viện đang đăng kí sử dụng - tất cả được tích hợp qua một điểm truy cập. EDS hỗ trợ xếp hạng kết quả theo mức độ liên quan, lọc kết quả và liên kết đến toàn văn.
Sự khác biệt này cần được hiểu rõ rằng EBSCOhost phục vụ khai thác tài nguyên EBSCO, còn EDS đóng vai trò tìm kiếm tập trung trên phạm vi rộng hơn. Khả năng đọc toàn văn phụ thuộc quyền sử dụng của thư viện và cơ chế truy cập tương ứng; việc xuất hiện trong kết quả tìm kiếm không mặc nhiên tạo quyền đọc tài liệu.
EBSCO cũng ứng dụng AI và các công nghệ mới vào nền tảng của mình để tăng cường trải nghiệm người dùng. EDS và EBSCOhost cung cấp chế độ tìm kiếm bằng ngôn ngữ tự nhiên. Tính năng này sử dụng AI để phân tích câu hỏi đặt ra, hỗ trợ người dùng chưa chuyên xây dựng biểu thức tìm kiếm một cách dễ dàng.
Đối với nhà trường, ý nghĩa của việc kết nối eBook với EDS là đưa tài liệu vào hành trình tìm kiếm thường ngày. Một sinh viên đang tìm bài báo cho đề tài có thể đồng thời phát hiện sách chuyên khảo liên quan; một giảng viên có thể tìm học liệu từ nhiều nguồn để xây dựng danh mục đọc. Nhờ đó, thư viện có thêm điều kiện phát huy giá trị của tài nguyên đã đầu tư.
Mở rộng nguồn học thuật theo đặc thù từng trường
Nhu cầu của đại học không dừng ở một loại tài liệu hay một nhà cung cấp. Bộ sưu tập eBook cần được kết hợp với tạp chí khoa học, nguồn tham khảo và cơ sở dữ liệu chuyên ngành để hỗ trợ đầy đủ hơn cho đào tạo, nghiên cứu.
Bên cạnh EBSCO, D&L hợp tác với nhiều nhà xuất bản nổi tiếng thế giới trong lĩnh vực học thuật để giới thiệu các CSDL đa ngành, chuyên ngành phù hợp với các ngành và chương trình đào tạo của từng trường, như: JSTOR cho nghiên cứu đa ngành, khoa học xã hội và nhân văn; Oxford University Press với tạp chí, sách và công trình tham khảo; HeinOnline cho nghiên cứu pháp lý; cùng các nguồn từ Wiley, Taylor & Francis, MIT Press, Cengage và McGraw Hill. Các bộ sưu tập Oxford Law Journals và Brill International Law & Human Rights cũng bổ sung lựa chọn cho lĩnh vực luật…
Từ những nguồn này, phương án học liệu có thể được xây dựng theo cơ cấu ngành và định hướng phát triển của từng trường. Một trường đa ngành cần độ bao phủ rộng; một đơn vị đào tạo chuyên sâu cần ưu tiên chiều sâu nội dung. Việc phối hợp nhiều nguồn, đi cùng rà soát trùng lặp và điều kiện bản quyền, giúp sử dụng ngân sách có trọng tâm.
Không chỉ vậy, điểm tạo nên sức cạnh tranh của một đối tác học liệu số nằm ở khả năng đưa nguồn tài nguyên vào hoạt động thực tế của nhà trường. Điều đó đòi hỏi hiểu nhu cầu học thuật, nắm được mô hình bản quyền và xử lý được các yêu cầu tích hợp.
Cách tiếp cận phù hợp bắt đầu từ chương trình đào tạo. Danh mục đề xuất cần được đối chiếu với học phần, ngành học và định hướng nghiên cứu; mỗi nhan đề cần được kiểm tra về phiên bản, mức độ phù hợp và khả năng cung cấp. Kết quả khảo sát là cơ sở lựa chọn giữa mua vĩnh viễn, thuê bao và các mức truy cập đồng thời.
Tiếp theo là tổ chức truy cập, tài nguyên cần được kích hoạt đúng phạm vi người dùng, cấu hình phương thức xác thực và kết nối với hệ thống thư viện. Tùy điều kiện của từng nguồn, phương án có thể bao gồm IP, đăng nhập một lần, truy cập từ xa, tích hợp vào EDS hoặc bổ sung biểu ghi vào danh mục tra cứu. Chất lượng triển khai được thể hiện qua hành trình hoàn chỉnh: tìm thấy tài liệu, xác thực thành công và đọc được nội dung.
D&L công bố các dịch vụ từ tư vấn lựa chọn tài nguyên, tổ chức dùng thử đến kết nối tìm kiếm tập trung, đào tạo và hỗ trợ vận hành. Phạm vi này cho phép nhà trường có đầu mối đồng hành qua nhiều giai đoạn, đồng thời thuận lợi hơn khi cần phối hợp với nhà cung cấp quốc tế.
Sau khi tài nguyên được đưa vào sử dụng, đào tạo và đánh giá cần tiếp tục được duy trì. Thủ thư cần nắm công cụ quản trị; giảng viên cần biết cách lựa chọn và giới thiệu học liệu; sinh viên cần được hướng dẫn tìm kiếm, đọc và sử dụng đúng bản quyền. Thống kê khai thác cùng phản hồi từ người dùng sẽ giúp thư viện nhận diện tài liệu cần bổ sung, giấy phép cần mở rộng và nguồn thuê bao cần điều chỉnh.
Với đại học Việt Nam, phát triển học liệu số là một quá trình đầu tư lâu dài. Lợi thế của D&L nằm ở khả năng kết nối danh mục học thuật quốc tế với giải pháp công nghệ và hỗ trợ triển khai tại Việt Nam. Sự kết hợp giữa eBook EBSCO, EBSCOhost, EDS và các nguồn chuyên ngành tạo nền tảng để nhà trường xây dựng bộ sưu tập phù hợp, mở rộng khả năng tiếp cận và nâng cao hiệu quả phục vụ đào tạo, nghiên cứu.