Triển khai chủ trương tại Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo và các quy định của Luật Giáo dục, những năm qua kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông đã được tổ chức và từng bước điều chỉnh phù hợp thực tiễn.
Tiếp tục đổi mới, hoàn thiện một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia không chỉ là yêu cầu theo chủ trương, quy định, mà còn là yêu cầu từ thực tiễn để hướng tới một nền giáo dục công bằng, chất lượng và trung thực.
Duy trì kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông: Phù hợp chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước
Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo nêu yêu cầu: Đổi mới phương thức thi và công nhận tốt nghiệp trung học phổ thông theo hướng giảm áp lực và tốn kém cho xã hội mà vẫn bảo đảm độ tin cậy, trung thực, đánh giá đúng năng lực học sinh, làm cơ sở cho việc tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học.
Thể chế hóa các chủ trương của Đảng, Luật Giáo dục quy định: Học sinh học hết chương trình giáo dục trung học phổ thông đủ điều kiện theo quy định của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo thì được dự thi, đạt yêu cầu thì được cấp bằng trung học phổ thông.
Mới đây, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, trong đó đặt ra các yêu cầu: Giáo dục phổ thông là nền tảng hình thành phẩm chất và năng lực người học; nâng cao chất lượng giáo dục; xây dựng hệ thống giáo dục hiện đại, công bằng và chất lượng; lấy chất lượng nguồn nhân lực làm mục tiêu trung tâm. Để đáp ứng yêu cầu đó, cần thiết phải có một cơ chế đánh giá chuẩn đầu ra thống nhất khách quan, tin cậy về kết quả học tập, mức độ đạt chuẩn giáo dục của học sinh phổ thông.
Như vậy, việc tiếp tục duy trì quy định về kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông vừa phù hợp với chủ trương của Đảng, quy định của Luật nhằm bảo đảm sự thống nhất trong đánh giá chuẩn đầu ra giáo dục phổ thông, nâng cao chất lượng và đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước về giáo dục trong giai đoạn mới.
Đổi mới phương thức thi phát huy nhiều ưu điểm quan trọng
Thực tế triển khai đổi mới kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trong giai đoạn từ năm 2015, đặc biệt là từ năm 2020 đến nay cho thấy, phương thức này đã phát huy những ưu điểm quan trọng: Tạo mặt bằng đánh giá chung trên phạm vi toàn quốc; góp phần bảo đảm công bằng và cơ hội tiếp cận giáo dục đại học cho thí sinh ở các vùng, miền; giảm số lần dự thi, áp lực và chi phí xã hội; tạo thuận lợi cho thí sinh; cung cấp nguồn dữ liệu chung để đánh giá chất lượng giáo dục và hỗ trợ các cơ sở giáo dục đại học thực hiện quyền tự chủ tuyển sinh.
Cùng với quá trình đổi mới phương thức thi tốt nghiệp trung học phổ thông, nhiều lần câu hỏi về việc “có cần thiết tồn tại một kỳ thi chuẩn hoá quốc gia” đã được đặt ra và câu trả lời từ phần lớn các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý giáo dục, giáo viên… đều khẳng định “cần thiết”, với một số lí do cơ bản:
Thứ nhất, đối với một bộ phận không nhỏ học sinh và giáo viên, nếu không thi sẽ không học và không dạy. Đây là một thực tế thẳng thắn nhìn nhận để đề xuất phương án phù hợp.
Thứ hai, không có những kỳ thi được tổ chức nghiêm túc và đánh giá trên diện rộng, đặc biệt là trên bình diện quốc gia, thì những nhà quản lý giáo dục không có được những thông tin tin cậy về thực trạng của giáo dục phổ thông trên cả nước và tại từng địa phương.
Thứ ba, không nên đặt ra “năm nào cũng hơn 99% đỗ tốt nghiệp” để thắc mắc thi làm gì. Bởi lẽ, một dây chuyền sản xuất dù có 99% sản phẩm đạt chuẩn cũng không ai bỏ đi khâu kiểm tra sản phẩm đầu ra. Ngay cả việc phát hiện ra những bất thường trong kết quả thi ở một số địa phương cũng là kết quả của quá trình phân tích dữ liệu của kỳ thi và sự công khai, minh bạch các dữ liệu đó - điều mà rất ít kỳ thi hiện nay có thể làm được.
Tuyển sinh thuộc quyền tự chủ của cơ sở giáo dục đại học
Từ năm 2020, Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông không còn là kỳ thi “hai trong một” theo mô hình giai đoạn 2015-2019. Kỳ thi từ năm 2020 có nhiệm vụ xét công nhận tốt nghiệp; đồng thời đánh giá mức độ đạt chuẩn học sinh trên diện rộng, cung cấp căn cứ đánh giá chất lượng giáo dục của trường, địa phương và cả nước, theo dõi tác động của chương trình và chính sách giáo dục trên một chuẩn chung.
Với quy mô, mức độ chuẩn hóa và khả năng so sánh đó, kết quả thi vẫn là một nguồn dữ liệu mà cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp có thể lựa chọn sử dụng theo quyền tự chủ. Bên cạnh đó, các trường có đủ năng lực vẫn tổ chức kỳ thi riêng cho nhu cầu chuyên biệt.
Mô hình hiện hành không phải mô hình tổ chức tuyển sinh đại học bằng điểm thi tốt nghiệp trung học phổ thông. Tuyển sinh là quyền tự chủ của các cơ sở đào tạo. Các trường đại học tự quyết định phương thức, số lượng tuyển sinh, tổ hợp, tiêu chí, điều kiện và điểm trúng tuyển, đồng thời sử dụng hạ tầng dữ liệu và xử lý kỹ thuật dùng chung của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Thí sinh đăng ký, điều chỉnh nguyện vọng trên một Hệ thống thống nhất. Hệ thống đối sánh dữ liệu và bảo đảm mỗi thí sinh chỉ trúng tuyển vào một nguyện vọng cao nhất đủ điều kiện, chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao độ tin cậy của các phương thức xét tuyển, đơn giản hóa thủ tục, kiểm soát điều kiện bảo đảm chất lượng và gắn với trách nhiệm giải trình.
Số liệu thống kê cho thấy, năm 2025, 50,32% số người nhập học được tuyển chủ yếu bằng kết quả thi tốt nghiệp trung học phổ thông; kết quả học tập trung học phổ thông chiếm 29,24%. Cơ cấu này phản ánh đúng bản chất đa phương thức nguồn thi tốt nghiệp được sử dụng rộng nhất, nhưng quyền phát triển và sử dụng công cụ riêng của trường vẫn được bảo đảm.
Như vậy, kết quả thi tốt nghiệp trung học phổ thông là một nguồn dữ liệu dùng chung, không phải nguồn tuyển bắt buộc. Việc nhiều cơ sở đào tạo có mức cạnh tranh đầu vào cao tiếp tục lựa chọn nguồn này là quyết định tự chủ của chính các trường và là bằng chứng thực tiễn về mức độ tin cậy, khả năng so sánh và giá trị phân loại của kỳ thi. Đồng thời, các trường vẫn duy trì nguồn tuyển riêng để đáp ứng yêu cầu chuyên biệt.
Triển khai nhiều giải pháp hoàn thiện kỳ thi chuẩn hóa quốc gia và tăng cường tự chủ tuyển sinh
Quá trình đổi mới thi, tuyển sinh đại học, giáo dục nghề nghiệp thể hiện một hướng vận động nhất quán: từ tổ chức phân tán và nhiều kỳ thi, sang chuẩn hóa quốc gia, giảm chi phí xã hội, mở rộng tự chủ của trường và quản trị bằng dữ liệu. Mỗi giai đoạn đã giải quyết một yêu cầu lịch sử, đồng thời bộc lộ những hạn chế cần khắc phục ở giai đoạn tiếp theo.
Một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia trong giai đoạn mới sẽ ứng dụng những công nghệ và quy trình tiên tiến nhất để hạn chế tới mức thấp nhất sự can thiệp của con người. Kỳ thi cũng sẽ được tính toán để có thể chia nhiều đợt trong năm, thậm chí tổ chức theo các môn thi riêng và một số bài thi tổng hợp.
Tuyển sinh là quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đào tạo, tuy nhiên các biện pháp quản lý cũng sẽ được “siết chặt” không để tái diễn việc "trăm hoa đua nở", gây khó khăn, tốn kém, áp lực và bất bình đẳng cho thí sinh và tốn kém chung cho toàn xã hội. Dù không bắt buộc, song kết quả của kỳ thi chuẩn hóa quốc gia cũng vẫn sẽ là một căn cứ quan trọng để các trường sử dụng cho xét tuyển.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang tiếp tục hoàn thiện thể chế về tự chủ tuyển sinh gắn với trách nhiệm giải trình; ban hành chuẩn tối thiểu cho kỳ thi độc lập, quy đổi tương đương, công bố phổ điểm, bảo mật, lưu trữ dữ liệu và giải quyết khiếu nại.
Hiện nay, toàn bộ quy trình đăng ký, điều chỉnh nguyện vọng và nộp lệ phí được thực hiện trực tuyến trên Hệ thống tuyển sinh chung của Bộ, giúp thí sinh có thể thực hiện ở bất cứ đâu, giảm chi phí đi lại, đơn giản hóa thủ tục và bảo đảm minh bạch trong xử lý dữ liệu.
Hiện đại hóa khảo thí, xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, phân tích độ khó, độ phân biệt và độ tin cậy; thí điểm thi trên máy tính theo lộ trình phù hợp, không chuyển đổi đồng loạt khi điều kiện vùng miền chưa đồng đều.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ phát hiện phổ điểm, kết quả chấm, quy đổi, điểm chuẩn và hành vi đăng ký bất thường. Tăng phân tách nhiệm vụ, kiểm tra chéo, luân chuyển vị trí nhạy cảm, camera và lưu vết điện tử; áp dụng chế tài đủ sức răn đe đối với hành vi cố ý can thiệp.
Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đang chỉ đạo rà soát, đánh giá toàn diện việc tổ chức Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trong giai đoạn vừa qua, trên cơ sở đó tiếp tục hoàn thiện để hướng tới một kỳ thi an toàn, chất lượng, hiệu quả.
Quá trình hoàn thiện, Bộ Giáo dục và Đào tạo mong tiếp tục nhận được sự định hướng của lãnh đạo Đảng, Quốc hội, Chính phủ; các ý kiến đóng góp trách nhiệm, khoa học và xây dựng của các chuyên gia, cơ sở giáo dục, giáo viên, học sinh, phụ huynh và toàn xã hội, làm cơ sở cho việc đánh giá toàn diện và tiếp tục hoàn thiện công tác thi, tuyển sinh trong thời gian tới.
