Từ triển lãm và tọa đàm "Đại học và Đại chúng" nghĩ đến triết lý giáo dục đại học

16/11/2026 08:57
Thanh Thủy
Theo dõi trên Google News
0:00 / 0:00
0:00

GDVN - Triển lãm và Tọa đàm “Đại học và Đại chúng” công bố kết quả bước đầu của dự án nghiên cứu về giáo dục đại học miền Bắc giai đoạn 1955–1975, với sự tham gia của nhiều nhân chứng từng học tập, giảng dạy trong giai đoạn này.

Ngày 14/11/2026, tại sảnh hội trường Nguyễn Văn Đạo, Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) tổ chức Triển lãm và Tọa đàm “Đại học và Đại chúng”. Đây là sự kiện thuộc dự án “Nghiên cứu và Bảo tồn các Thực hành của Tinh thần Giáo dục Đại học Đại chúng tại Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, giai đoạn 1955–1975” do Trường Đại học Giáo dục chủ trì, được tài trợ bởi Quỹ Đổi mới sáng tạo Vingroup (VINIF).

dh-giao-du.jpg
Các đại biểu cắt băng khai mạc Triển lãm “Đại học và Đại chúng”.

Chia sẻ lý do theo đuổi dự án, Tiến sĩ Châu Dương Quang - Chủ nhiệm dự án, cho biết: nhiều vấn đề chính sách giáo dục đại học đang được tranh luận hiện nay đều có nguồn gốc lịch sử trong giai đoạn 1954–1975. Đó là hệ vừa học vừa làm, đào tạo tiến sĩ trong nước, chương trình thực tập, giáo dục quốc phòng, cho đến những chính sách mang tính thời sự hơn như tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư hay phương thức tuyển sinh.

Tuy nhiên, khi các tranh luận của quá khứ không được ghi lại và tìm hiểu thì chính sách dễ rơi vào tình trạng “phủ định sạch trơn”, khiến mạch phát triển thiếu sự tiếp nối và tính kế thừa.

Dự án là một nỗ lực nhằm kết nối hai mạch: giữa quá khứ và hiện tại, giữa chính sách của nhà nước và thực hành, trải nghiệm, ký ức của các cá nhân.

“Chúng tôi không khẳng định rằng những cách làm của giai đoạn ấy là đúng hay sai, có nên được lặp lại hay không. Điều chúng tôi muốn chỉ đơn giản là ghi lại những gì đã diễn ra một cách chân thật, đa chiều, để các nhà nghiên cứu và nhà hoạch định chính sách có thêm tư liệu khi thảo luận về chính sách hôm nay”, Tiến sĩ Châu Dương Quang chia sẻ.

Giáo dục Đại học Đại chúng

Khái niệm trung tâm của dự án là “tinh thần đại chúng” - và khái niệm này cũng có nhiều cách hiểu chưa thống nhất. GS.TS. Phạm Huy Dũng (trường Đại học Thăng Long) viện dẫn nghiên cứu kinh điển của Martin Trow cho rằng khi tỉ lệ thanh niên trong độ tuổi học đại học được vào đại học đạt ngưỡng từ 15% đến 50% - hay nói rộng ra, khi giáo dục đại học được mở rộng cho nhiều thành phần, thì khi đó, hệ thống giáo dục đại học bước vào giai đoạn đại chúng.

TS. Trần Thị Phương Hoa (Viện Sử học) thì cho rằng: tại Việt Nam, quan niệm "đại chúng" gắn liền với nguyên tắc “đại chúng hóa” trong Đề cương văn hóa Việt Nam năm 1943. Cũng có ý kiến hiểu “đại chúng” là người học phải biết kiến thức của mình có thể phục vụ thực tế đời sống như thế nào.

Thầy Nguyễn Ngọc Hiến nêu ví dụ về việc mở đường, nổ mìn định hướng, những công việc cần vận dụng phạm trù học. Thầy Hoàng Lan (tên khai sinh là Hoàng Dũng) kể về quyết định xung phong đi chiến đấu ở chiến trường miền Nam mặc dù thầy nằm trong số ít được tuyển chọn để học tiếp năm 4 đại học (đại học khi ấy chỉ đào tạo 3 năm), và cho rằng đại chúng là ý thức phụng sự xã hội.

Thầy Vũ Thế Khôi nhắc lại một ý tưởng của ông Vũ Đình Hòe, Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục đầu tiên: nền giáo dục cách mạng cần mở rộng cơ hội học tập cho người dân, tức là tính đại chúng, nhưng cũng không được bỏ quên “thiểu số thông minh”, tức là tinh hoa. Đây cũng là một trong những ý kiến được nhiều người tham dự tọa đàm đồng tình.

Mỗi hiện vật là một nguồn sử liệu gốc

Phát biểu tại lễ cắt băng khai trương triển lãm, PGS.TS. Trần Thành Nam - Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục - đơn vị chủ trì dự án, chia sẻ: mỗi hiện vật là một nguồn sử liệu gốc; người xem có thể tự quan sát, đối chiếu và rút ra nhận định về một giai đoạn của lịch sử giáo dục đại học Việt Nam. Ông cũng nhấn mạnh: đây là cách học lịch sử mà một trường đào tạo giáo viên như Trường Đại học Giáo dục hướng đến.

dai-hoc-giao-duc.jpg
PGS.TS. Trần Thành Nam - Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục phát biểu tại lễ khai mạc triển lãm.

Triển lãm được nhóm dự án thiết kế theo 5 gian trưng bày theo chủ đề. Gian đầu tiên kể về Khu học xá Trung ương tại Nam Ninh, nơi xây dựng đội ngũ những nhà khoa học, sư phạm và quản lý đại học sau hòa bình. Gian thứ hai giới thiệu những con đường khác nhau đưa người học đến với giảng đường đại học, từ lớp bổ túc công nông, trường học sinh miền Nam đến lớp đại học ban đêm. Gian thứ ba, cũng là gian trung tâm, ôn lại cuộc đời, sự nghiệp và những quyết sách của cố Bộ trưởng Tạ Quang Bửu (1910–1986). Gian thứ tư làm nổi bật tinh thần lăn xả sống chung với điều kiện thiếu thốn, gian khổ của các thế hệ giảng viên, sinh viên. Gian thứ năm kể về giai đoạn “Tay cầm sách, vai đeo súng”: giảng viên và sinh viên sẵn sàng gác lại việc học để tham gia vào thời cuộc, cụ thể là chiến tranh.

Xuyên suốt 5 gian là một câu hỏi vẫn mang đậm tính thời sự: đại học phục vụ ai và gắn với xã hội như thế nào?

Triển lãm giới thiệu nhiều hiện vật gốc được sưu tầm từ nhiều nguồn khác nhau: từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III, MEDDOM cũng như tư liệu cá nhân.

Bên cạnh các chính sách ở tầm vĩ mô, triển lãm còn kể lại trải nghiệm và câu chuyện của các cá nhân. Một góc trưng bày được nhiều người xem (đặc biệt là sinh viên) thích thú là nơi giới thiệu một số kỷ vật tình yêu của PGS.TS. Trần Xuân Nhĩ và phu nhân. Những bài thơ vịnh, trào phúng do sinh viên sáng tác cũng được sưu tầm và kể lại, cho thấy tinh thần lạc quan, trong trẻo của thế hệ ấy.

dai-hoc-giao-duc-8647.jpg
PGS.TS. Trần Xuân Nhĩ và phu nhân có mặt tại gian trưng bày hiện vật của mình.

Một câu chuyện khác đến từ tấm thẻ sinh viên của ông Lê Doãn Cát (sinh năm 1932), do cháu ngoại của ông là anh Marco Förster, một thanh niên người Đức gốc Việt, tìm lại khi tìm hiểu lịch sử gia đình. Thẻ ghi ông nhập học Trường Đại học Bách khoa niên khóa 1960–1961, khi 28 tuổi, còn trên bìa thẻ có chữ viết tắt “Đ.H.B.Đ”. Nhóm dự án đã giúp anh giải "câu đố" này khi tìm hiểu về chính sách mở lớp học hàm thụ vào buổi tối của Ban Giám đốc Trường Đại học Bách khoa.

dh-giao-duc.jpg
Marco (bên trái ảnh - người cung cấp hiện vật) tham dự triển lãm.

Trong ngày, triển lãm đón khoảng 500 lượt khách tham quan, bao gồm sinh viên, giảng viên của Trường Đại học Giáo dục và các nhân chứng, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.

Hướng đến một kho tư liệu mở về lịch sử giáo dục đại học

Nhóm dự án coi các kết quả công bố tại sự kiện là bước đầu và mong nhận được phản biện, bổ sung từ các nhà nghiên cứu và nhân chứng.

dai-hoc-giao-duc-497.jpg
Thiếu tướng Tạ Quang Chính, con trai của cố Bộ trưởng Tạ Quang Bửu đến tham dự và chia sẻ tại sự kiện.

Được biết, trong thời gian tới, tư liệu của dự án sẽ được số hóa và giới thiệu trên một website triển lãm 3D. Những câu chuyện, ký ức của sinh viên và giảng viên giai đoạn này sẽ được tập hợp trong một cuốn sách tham khảo truy cập mở.

Về lâu dài, Trường Đại học Giáo dục mong muốn các hoạt động này góp phần hình thành một cộng đồng nghiên cứu lịch sử giáo dục tại Việt Nam và chuẩn bị cho ý tưởng về một bảo tàng giáo dục.

Thanh Thủy