Hướng tới kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, câu chuyện về những người thầy bền bỉ với sự nghiệp giảng dạy, nghiên cứu khoa học luôn gợi nhiều suy ngẫm về trách nhiệm, tâm huyết và những giá trị nghề giáo mang lại.

Trong đó, Tiến sĩ Hoàng Hữu Phước - Phó Trưởng khoa, Khoa Giáo dục Tiểu học, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Huế) là một trong những giảng viên có nhiều dấu ấn trong nghiên cứu khoa học và ứng dụng thực tiễn. Từ hành trình sưu tầm, gìn giữ văn học dân gian Huế đến nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong giáo dục, thầy Phước luôn nỗ lực kết nối các giá trị truyền thống với phương thức tiếp cận tri thức hiện đại, hướng đến nâng cao cơ hội học tập cho học sinh.

Bền bỉ gìn giữ văn hóa dân gian, nuôi dưỡng tình yêu nguồn cội cho trẻ em

Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Hoàng Hữu Phước cho biết, tình yêu với nghề giáo đã nhen nhóm trong thầy từ những năm tháng tiểu học. Khi ấy, dù chưa có suy nghĩ sâu xa về nghề nghiệp, thầy đã yêu thích cảm giác được đứng trên bục giảng, chia sẻ những điều mình biết và chứng kiến sự hào hứng của bạn bè khi cùng khám phá kiến thức mới.

Trong những năm học phổ thông, thầy Phước thường tìm đến sách như một cách khám phá thế giới và "đi" đến nhiều nơi mà không tốn kém. Cũng từ đó, môn Ngữ văn dần trở thành niềm yêu thích của thầy, không chỉ bởi sức hấp dẫn của những trang viết, mà còn bởi niềm tin rằng một câu chuyện được kể đúng lúc, đúng cách có thể thay đổi cách con người nhìn nhận cuộc sống. Chính điều này đã thôi thúc thầy lựa chọn thi vào ngành Sư phạm Ngữ văn.

Sau khi tốt nghiệp đại học, thầy ứng tuyển vào Khoa Ngữ văn của Trường Đại học Sư phạm (Đại học Huế), tuy nhiên khoa không còn chỉ tiêu. Cơ duyên đưa thầy đăng kí vào Khoa Giáo dục Tiểu học và thầy đã may mắn trúng tuyển.

Mặc dù đây không phải là lựa chọn nằm trong dự định ban đầu, nhưng càng học tập và gắn bó với công việc giảng dạy, nam giảng viên càng nhận ra sự phù hợp của bản thân với cấp học tiểu học. Theo thầy Phước, đây là bậc học đầu tiên đặt nền móng cho sự hình thành nhân cách, cũng là nơi những bài văn, bài thơ đầu tiên trong môn Tiếng Việt in dấu vào tâm trí học sinh, theo các em đến tận khi trưởng thành. Nhận ra ý nghĩa đó, thầy càng trân trọng cơ duyên đưa bản thân đến với giáo dục tiểu học và thêm yêu công việc này hơn.

Nhớ lại kỷ niệm đáng nhớ trong hành trình làm nghề, thầy Phước chia sẻ câu chuyện về lần âm thầm giúp đỡ một sinh viên có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.

"Khi biết một em sinh viên không chỉ chật vật với chi phí học tập mà còn phải gồng gánh "chuyện cơm áo", tôi đã tìm cách hỗ trợ nhưng không để em biết người giúp đỡ mình là ai. Đó không phải sự giúp đỡ lớn lao, nhưng tôi mong có thể san sẻ phần nào gánh nặng, giúp em vững vàng hơn trong giai đoạn chênh vênh.

Một thời gian sau, khi biết được người đứng sau sự giúp đỡ năm nào, em sinh viên ấy đã cố gắng tìm gặp tôi để gửi lời cảm ơn. Tuy nhiên, tôi chỉ nhắn nhủ: "Sau này, nếu em gặp một học sinh nào của mình đang khó khăn như vậy, em cứ làm thế là được".

Với tôi, đó chính là cách giá trị tốt đẹp của nghề giáo được trao truyền. Điều ý nghĩa không nằm ở việc người giúp đỡ được nhớ đến hay nhận lại lời cảm ơn, mà ở chỗ sự tử tế ấy có thể tiếp tục được lan tỏa đến những thế hệ sau", nam giảng viên bày tỏ.

Không chỉ dừng lại ở sự quan tâm, sẻ chia với học trò, nam giảng viên còn thể hiện trách nhiệm của người làm giáo dục thông qua các công trình nghiên cứu khoa học, hướng đến gìn giữ những giá trị văn hóa và phục vụ hoạt động dạy học.

Theo thầy Phước, công trình thầy tâm đắc nhất trong quá trình nghiên cứu là sưu tầm và chuyển hóa văn học dân gian Huế thành ngữ liệu phục vụ giảng dạy cho trẻ em. Mặc dù, đây không phải một công trình mang tính hàn lâm hay hướng đến những công bố quốc tế nhưng lại có ý nghĩa thiết thực đối với cộng đồng.

Trong quá trình thực hiện, thầy Phước đã trực tiếp đi thực địa tại nhiều địa bàn miền núi, đến những khu vực xa xôi để gặp gỡ các già làng, trưởng bản, lắng nghe họ kể về nguồn cội, các vị thành hoàng cũng như những truyền thuyết gắn với từng dòng sông, ngọn núi. Những chuyến đi không ít vất vả nhưng đã mang lại cho thầy nhiều trải nghiệm quý giá, đồng thời góp phần lưu giữ những giá trị văn hóa dân gian địa phương và đưa các chất liệu ấy đến gần hơn với người học thông qua hoạt động giáo dục.

Một kỷ niệm khiến thầy Phước nhớ mãi trong quá trình thực hiện công trình là lần gặp gỡ một cụ già ở địa phương. Cụ từng trăn trở chia sẻ với thầy: "Tôi biết nhiều chuyện lắm, nhưng không biết kể sao để bọn trẻ chịu nghe. Nó mê điện thoại, chứ ai ngồi nghe chuyện cũ".

Câu nói ấy khiến thầy suy nghĩ về cách gìn giữ và trao truyền văn hóa dân gian. Thay vì chỉ dừng lại ở việc sưu tầm, lưu trữ, thầy bắt đầu tìm cách chuyển tải những câu chuyện truyền thống thành sách, phim hoạt hình về truyền thống dân tộc giúp để trẻ em có thêm cơ hội tìm hiểu, tiếp nhận những giá trị văn hóa từ nguồn cội của mình.

Với thầy Phước, thành công của một công trình nghiên cứu không chỉ được đo bằng số lượng bài báo khoa học hay những công bố quốc tế, mà còn nằm ở khả năng tạo ra những tác động thiết thực trong đời sống. Đó là khi nhìn thấy một đứa trẻ ánh mắt sáng lên vì lần đầu được nghe câu chuyện về nguồn cội của mình, rồi hào hứng hỏi: "Thầy ơi, còn chuyện nào nữa không?". Với thầy, sự tò mò và yêu thích ấy là minh chứng ý nghĩa nhất cho giá trị của công trình nghiên cứu.

Đưa AI đến với học sinh vùng khó, thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức

Không chỉ tâm huyết với công tác giảng dạy, Tiến sĩ Hoàng Hữu Phước còn dành nhiều thời gian cho nghiên cứu khoa học, tìm kiếm những hướng tiếp cận mới nhằm phục vụ hoạt động giáo dục. Các công trình của thầy đều hướng đến mục tiêu đưa tri thức đến gần hơn với học sinh, đặc biệt là những em còn hạn chế về điều kiện tiếp cận các nguồn hỗ trợ học tập.

Thầy Phước cho rằng, công nghệ trong giáo dục chỉ thực sự phát huy giá trị khi góp phần giải quyết những bất bình đẳng trong cơ hội tiếp cận tri thức, nhất là với học sinh ở những địa bàn còn nhiều khó khăn.

Một trong những công trình thầy và nhóm nghiên cứu tâm huyết là VietSpeak AI - ứng dụng trí tuệ nhân tạo hỗ trợ học sinh rèn luyện kỹ năng nói tiếng Việt. Đối với học sinh tiểu học, nhất là các em dân tộc thiểu số ở vùng sâu vùng xa, không có giáo viên kèm cặp để luyện cách phát âm, kể chuyện, thuyết trình hay cách lắng nghe để hiểu ý nghĩa câu hỏi, ứng dụng có thể giúp các em tự luyện bất cứ lúc nào và đưa ra nhận xét mang tính sư phạm để các em có thể tiến bộ hơn.

Như vậy, khi công nghệ được ứng dụng đúng cách sẽ trở thành cầu nối thu hẹp khoảng cách về cơ hội học tập, giúp học sinh ở địa bàn còn nhiều thiệt thòi có thêm điều kiện phát triển năng lực ngôn ngữ. Từ đó, không em nào bị bỏ lại phía sau vì khoảng cách địa lý hay điều kiện tiếp cận giáo dục còn khó khăn.

Thầy Phước chia sẻ thêm, hiện tại, nhóm nghiên cứu của thầy đang phát triển một hệ thống AI hỗ trợ tư vấn tâm lý học đường và giải đáp các nội dung bài học cho học sinh. Hệ thống này được kỳ vọng sẽ trở thành một người bạn đồng hành, luôn sẵn sàng lắng nghe, hỗ trợ các em bất cứ khi nào cần, kể cả ngoài giờ học. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với những em có cha mẹ bận rộn với công việc, ít có thời gian quan tâm, lắng nghe và chia sẻ cùng con trong quá trình học tập, trưởng thành.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang tác động mạnh mẽ đến giáo dục, theo thầy Phước, giảng viên sư phạm cần chú trọng bồi dưỡng cho sinh viên năng lực sáng tạo, tư duy phản biện, khả năng đặt câu hỏi và nhất là năng lực kết nối, tương tác giữa người với người - những giá trị mà máy móc chưa thể thay thế.

AI là công cụ hỗ trợ đắc lực, nhưng giáo viên cần chủ động làm chủ công nghệ, thay vì chạy theo hoặc phụ thuộc vào nó. Vì vậy, nhiệm vụ của giảng viên sư phạm không chỉ là trang bị kiến thức, kỹ năng chuyên môn mà còn giúp sinh viên nhận diện thế mạnh của bản thân, hiểu rõ những giá trị riêng con người có thể tạo ra, từ đó biết cách khai thác AI như một công cụ hỗ trợ để nâng cao hiệu quả công việc.

Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, thầy Phước cũng gửi gắm đến các thế hệ sinh viên sư phạm đang chuẩn bị bước vào nghề, đặc biệt là những người trẻ còn nhiều băn khoăn trước những thách thức của nghề giáo: "Hãy kiên trì theo đuổi lĩnh vực mình thực sự yêu thích, không ngừng học hỏi và nỗ lực tạo ra những giá trị thiết thực cho học sinh và xã hội.

Ngoài ra, trong thời đại AI sinh viên sư phạm cần biết tận dụng những thế mạnh của công nghệ, nhưng không phụ thuộc hoàn toàn vào bất kỳ công cụ nào. Thay vào đó, mỗi người cần chủ động rèn luyện tư duy độc lập, khả năng sáng tạo, lòng nhân ái, tình yêu nghề và tinh thần trách nhiệm với học sinh. Người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà có vai trò khơi gợi khả năng tự học, tự suy nghĩ cũng như giúp học sinh tự tin bước đi trên hành trình của mình".