Khoảng cách giữa kiến thức, kỹ năng được đào tạo và yêu cầu thực tế tại doanh nghiệp là một trong những vấn đề đặt ra đối với giáo dục nghề nghiệp. Để người học không chỉ đáp ứng yêu cầu tốt nghiệp mà còn có thể đảm nhận công việc sau khi ra trường, việc đánh giá năng lực cần gắn với thực tiễn sản xuất, kinh doanh và sử dụng lao động.
Từ yêu cầu đó, Thông tư số 79/2026/TT-BGDĐT ban hành Quy chế đào tạo trong giáo dục nghề nghiệp đã nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp trong đánh giá kỹ năng, năng lực nghề nghiệp của người học. Đáng chú ý, Hội đồng đánh giá trong kỳ thực tập tốt nghiệp phải có ít nhất 50% thành viên là người sử dụng lao động, đại diện hiệp hội nghề nghiệp hoặc chuyên gia có kinh nghiệm thực tiễn phù hợp với ngành, nghề đào tạo.
Tăng vai trò doanh nghiệp trong đánh giá kỹ năng nghề cần đi vào thực chất
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Trương Huỳnh Như - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kỹ thuật Công nghệ Bà Rịa - Vũng Tàu đánh giá đây là bước chuyển quan trọng trong giáo dục nghề nghiệp, khi hoạt động đánh giá kết quả đào tạo không còn chỉ dựa vào góc nhìn của nhà trường mà có sự tham gia trực tiếp của những người am hiểu yêu cầu thực tế tại nơi làm việc.
Đối với người học, sự tham gia của doanh nghiệp giúp các em nhận diện rõ hơn những yêu cầu của nghề nghiệp, từ kiến thức, kỹ năng chuyên môn đến năng suất, chất lượng công việc, an toàn lao động, ý thức kỷ luật và khả năng thích ứng với môi trường làm việc. Thông qua quá trình đánh giá, người học có thể nhận được những nhận xét sát với thực tế, biết mình còn thiếu hụt năng lực nào để tiếp tục hoàn thiện trước khi tốt nghiệp.
Đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp tiếp cận, nhận diện và lựa chọn những nhân lực phù hợp ngay từ quá trình thực tập, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và tuyển dụng.
Đối với cơ sở giáo dục nghề nghiệp, kết quả đánh giá của doanh nghiệp là kênh phản hồi quan trọng để kiểm chứng mức độ đáp ứng chuẩn đầu ra của người học so với yêu cầu thực tế của thị trường lao động. Trên cơ sở đó, nhà trường có thể nhận diện những nội dung đào tạo chưa phù hợp, kịp thời điều chỉnh chương trình, phương pháp giảng dạy và điều kiện thực hành, bảo đảm người học được trang bị những năng lực cần thiết cho vị trí việc làm sau khi tốt nghiệp.
Phân tích sâu hơn về vai trò của doanh nghiệp trong quá trình này, Tiến sĩ Trương Huỳnh Như cho rằng, với tư cách là đơn vị trực tiếp sử dụng lao động, doanh nghiệp có lợi thế trong việc đánh giá khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học vào các nhiệm vụ nghề nghiệp cụ thể.
Thay vì chỉ xem xét người học có thực hiện đúng thao tác hay không, quá trình đánh giá cần chú trọng cả chất lượng và năng suất công việc, mức độ tuân thủ quy trình, an toàn lao động cũng như khả năng xử lý các tình huống phát sinh. Đây là những yếu tố có ý nghĩa trực tiếp đối với hiệu quả làm việc và khả năng đáp ứng yêu cầu của vị trí việc làm.
Tuy nhiên, theo cô Như, để kết quả đánh giá thực sự có giá trị, những hạn chế của người học cần được chỉ ra cụ thể, kèm theo phản hồi chuyên môn để nhà trường có căn cứ điều chỉnh hoạt động đào tạo, tăng cường thời lượng thực hành và hỗ trợ người học bổ sung những kỹ năng còn thiếu. Các tiêu chí đánh giá cũng cần được thống nhất trên cơ sở chuẩn đầu ra và yêu cầu của vị trí việc làm, tránh tình trạng áp dụng máy móc quy trình riêng của một doanh nghiệp cho tất cả người học.
“Tôi cho rằng giá trị cốt lõi của quy định không chỉ nằm ở tỷ lệ thành viên Hội đồng, mà ở việc đưa yêu cầu thực tiễn trở thành căn cứ đánh giá và sử dụng kết quả đó để cải tiến đào tạo. Khi thực hiện được điều này, hoạt động đánh giá sẽ góp phần thu hẹp khoảng cách giữa năng lực người học và nhu cầu sử dụng lao động”, Tiến sĩ Trương Huỳnh Như nhấn mạnh.
Đồng quan điểm, Thạc sĩ Nguyễn Yến Ngọc - Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật Hòa Bình (sau sáp nhập là Trường Cao đẳng Công nghệ Hòa Bình) cũng cho rằng, sự tham gia của doanh nghiệp giúp hoạt động đánh giá năng lực nghề nghiệp của người học sát hơn với yêu cầu thực tế của thị trường lao động. Thông qua kinh nghiệm trực tiếp sản xuất, kinh doanh và sử dụng lao động, các chuyên gia có thể chỉ ra những kỹ năng người học cần trang bị, đồng thời giúp nhà trường nhận diện những nội dung đào tạo cần cập nhật để đáp ứng yêu cầu công việc sau khi tốt nghiệp.
Tuy nhiên, từ thực tiễn triển khai, cô Ngọc cho rằng cần cân nhắc tính phù hợp của quy định yêu cầu ít nhất 50% thành viên Hội đồng đánh giá là người sử dụng lao động, đại diện hiệp hội nghề nghiệp hoặc chuyên gia có kinh nghiệm thực tiễn phù hợp với ngành, nghề đào tạo.
Theo cô, thế mạnh của chuyên gia doanh nghiệp là kiến thức chuyên môn và kỹ năng nghề nghiệp thực tế. Tuy nhiên, không phải ai cũng có kinh nghiệm về sư phạm, xây dựng chương trình hay tổ chức đào tạo. Vì vậy, khi tham gia góp ý, đại diện doanh nghiệp thường tập trung vào những kỹ năng chuyên môn cần thiết cho công việc, trong khi đội ngũ nhà giáo có thể đánh giá sâu hơn về nội dung đào tạo, thời lượng và sự phù hợp giữa các môn học trong chương trình.
“Thông thường, tôi vẫn mong muốn có sự tham gia của các nhà giáo ở cơ sở giáo dục khác, bởi họ có kinh nghiệm giảng dạy và xây dựng chương trình. Nếu chuyên gia doanh nghiệp đồng thời từng là giáo viên thì sự kết hợp này rất tốt, nhưng thực tế số lượng người có cả hai kinh nghiệm không nhiều”, cô Ngọc chia sẻ.
Dù băn khoăn về tỷ lệ thành viên doanh nghiệp trong Hội đồng đánh giá, cô Ngọc khẳng định việc tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp là cần thiết, bởi nhà trường khó có thể cập nhật đầy đủ những thay đổi của thị trường nếu chỉ dựa vào kinh nghiệm giảng dạy và xây dựng chương trình trong môi trường giáo dục.
Theo đó, sự kết hợp giữa kinh nghiệm đào tạo của nhà giáo và kinh nghiệm thực tiễn của doanh nghiệp sẽ giúp chương trình vừa bảo đảm tính khoa học, hệ thống, vừa đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp. Qua đó, người học có cơ hội tiếp cận những kỹ năng sát với thực tế công việc, còn nhà trường có thêm căn cứ để điều chỉnh nội dung đào tạo, nâng cao chất lượng đầu ra.
Huy động doanh nghiệp đánh giá kỹ năng nghề cần đi cùng cơ chế đãi ngộ
Bên cạnh những lợi ích mang lại, việc tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp trong đào tạo và đánh giá kỹ năng nghề cũng đặt ra không ít thách thức đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Đó là làm thế nào để kết nối, huy động doanh nghiệp tham gia Hội đồng đánh giá một cách thực chất, đồng thời bảo đảm tính khách quan, thống nhất và chất lượng trong đánh giá kỹ năng, năng lực nghề nghiệp của người học.
Theo Tiến sĩ Trương Huỳnh Như, thách thức lớn nhất trong việc huy động doanh nghiệp tham gia Hội đồng đánh giá không chỉ là bảo đảm đủ số lượng thành viên theo quy định, mà còn là duy trì sự tham gia thường xuyên, có trách nhiệm và bảo đảm chất lượng đánh giá.
Các chuyên gia thực tiễn thường đảm nhiệm những vị trí quan trọng tại doanh nghiệp, phải ưu tiên hoạt động sản xuất, kinh doanh nên việc bố trí thời gian phù hợp với lịch đánh giá của nhà trường không phải lúc nào cũng thuận lợi.
Bên cạnh đó, mỗi doanh nghiệp có công nghệ, quy trình sản xuất và yêu cầu kỹ năng riêng. Dù có chuyên môn tốt, không phải chuyên gia nào cũng có kinh nghiệm đánh giá người học. Nếu nhà trường và doanh nghiệp chưa thống nhất về chuẩn đầu ra, tiêu chí, thang điểm và minh chứng đánh giá, kết quả có thể thiếu đồng nhất.
Vì vậy, để bảo đảm tính khách quan, cần công khai tiêu chí, phân công người đánh giá phù hợp và có cơ chế rà soát kết quả.
Từ thực tiễn hợp tác tại Trường Cao đẳng Kỹ thuật Công nghệ Bà Rịa – Vũng Tàu (BCTech), Tiến sĩ Trương Huỳnh Như cho rằng, mối quan hệ giữa nhà trường và doanh nghiệp cần được xây dựng trên cơ sở hài hòa lợi ích, xác định rõ trách nhiệm và duy trì cơ chế phối hợp ổn định. Sự tham gia của doanh nghiệp không nên dừng ở việc đáp ứng yêu cầu về thành phần Hội đồng, mà cần mang lại những nhận xét cụ thể, giúp người học hoàn thiện kỹ năng và nhà trường cải tiến chất lượng đào tạo.
Để doanh nghiệp tham gia thực chất hơn, thay vì chỉ xuất hiện ở khâu cuối của khóa học, theo Tiến sĩ Như, cần chuyển từ mô hình nhà trường đào tạo, doanh nghiệp tuyển dụng sang mô hình hai bên cùng tham gia đào tạo, đánh giá và chịu trách nhiệm về chất lượng nguồn nhân lực. Theo đó, cần chú trọng ba giải pháp.
Thứ nhất, tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ đầu quá trình đào tạo. Nhà trường và doanh nghiệp cần phối hợp xác định nhu cầu nhân lực, xây dựng chương trình, chuẩn đầu ra và kế hoạch hợp tác cho từng ngành, nghề. Hai bên cần thống nhất đầu mối, phân công nhiệm vụ, bố trí nhân sự, thời gian và kinh phí thực hiện. Doanh nghiệp có thể cử chuyên gia phối hợp giảng dạy, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, hỗ trợ thiết bị, công nghệ và tiếp nhận người học thực hành, thực tập.
Đồng thời, lịch phối hợp cần linh hoạt, thủ tục thuận tiện và có cơ chế ghi nhận, hỗ trợ phù hợp để khuyến khích doanh nghiệp tham gia lâu dài.
Thứ hai, chuẩn hóa tiêu chí và phương pháp đánh giá năng lực nghề nghiệp. Nhà trường và doanh nghiệp cần thống nhất tiêu chí, công cụ đánh giá ngay từ đầu, bảo đảm bám sát chuẩn đầu ra và yêu cầu của vị trí việc làm. Việc đánh giá không chỉ dựa trên kiến thức người học trình bày mà cần xem xét khả năng thực hiện công việc, chất lượng sản phẩm, năng suất, an toàn lao động và mức độ tuân thủ quy trình. Các thành viên Hội đồng cũng cần được hướng dẫn về cách sử dụng thang điểm, thu thập minh chứng và phản hồi kết quả để hạn chế sự khác biệt trong đánh giá.
Thứ ba, sử dụng kết quả đánh giá để cải tiến đào tạo và kết nối việc làm. Sau mỗi đợt đánh giá, nhà trường và doanh nghiệp cần cùng phân tích những kỹ năng người học còn hạn chế, xác định nguyên nhân để điều chỉnh chương trình, phương pháp giảng dạy, điều kiện thực hành và cách tổ chức thực tập. Kết quả đánh giá đồng thời giúp doanh nghiệp nhận diện năng lực của người học, chủ động xây dựng kế hoạch bồi dưỡng và tuyển dụng nhân lực phù hợp.
Trong khi đó, theo Thạc sĩ Nguyễn Yến Ngọc, để doanh nghiệp tham gia đào tạo và đánh giá người học một cách thực chất, sự phối hợp giữa hai bên cần bắt đầu ngay từ khâu xây dựng chương trình, tổ chức thực hành, thực tập đến đánh giá kết quả đầu ra, thay vì chỉ mời doanh nghiệp tham gia ở kỳ thi tốt nghiệp.
Khi xây dựng chương trình đào tạo, cơ sở đào tạo cần chủ động mời doanh nghiệp góp ý để nội dung giảng dạy phù hợp hơn với nhu cầu thị trường và yêu cầu thực tế của từng ngành, nghề. Đồng thời, cần tạo điều kiện để chuyên gia doanh nghiệp trực tiếp hướng dẫn người học thực hành.
Theo cô Ngọc, những người có tay nghề cao, giàu kinh nghiệm thực tiễn có thể truyền đạt những kỹ năng nghề nghiệp mà người học khó tiếp cận đầy đủ nếu chỉ học trong môi trường nhà trường. Vì vậy, cần xem xét các yêu cầu về tiêu chuẩn, bằng cấp đối với chuyên gia doanh nghiệp tham gia hướng dẫn thực hành theo hướng phù hợp với tính chất công việc, đồng thời bảo đảm năng lực chuyên môn và chất lượng đào tạo.
Về đánh giá năng lực nghề nghiệp, cô Ngọc cho rằng không nhất thiết chỉ dựa vào sự tham gia của doanh nghiệp tại Hội đồng thi tốt nghiệp. Kết quả nhận xét, đánh giá của doanh nghiệp trong suốt quá trình người học thực tập cũng là nguồn thông tin quan trọng để nhà trường xem xét năng lực thực tế.
“Tại trường, trước khi đưa sinh viên đến doanh nghiệp thực tập, nhà trường trao đổi với đơn vị tiếp nhận về yêu cầu hướng dẫn và đánh giá người học. Trong quá trình thực tập, doanh nghiệp theo dõi thái độ, ý thức kỷ luật, khả năng thực hiện công việc và mức độ đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp của từng sinh viên, từ đó đưa ra nhận xét, phân loại cụ thể. Một số đơn vị còn có hình thức khen thưởng, cấp giấy chứng nhận hoặc bày tỏ mong muốn tiếp nhận những sinh viên có năng lực tốt sau khi hoàn thành chương trình”, cô Ngọc nêu dẫn chứng.
Tuy nhiên, để duy trì sự tham gia lâu dài của doanh nghiệp, Thạc sĩ Nguyễn Yến Ngọc cho rằng cần có cơ chế đãi ngộ tương xứng với thời gian, công sức và chuyên môn của các chuyên gia. Thực tế, việc mời người từ doanh nghiệp tham gia giảng dạy thực hành hoặc đánh giá thường phát sinh chi phí thù lao, đi lại và các khoản liên quan. Trong khi đó, nếu mức hỗ trợ chưa phù hợp, nhà trường sẽ khó huy động chuyên gia tham gia thường xuyên, nhất là khi họ phải bố trí thời gian từ hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Từ đó, cô cho rằng bên cạnh quy định về thành phần Hội đồng đánh giá, cần quan tâm đến điều kiện tổ chức thực hiện, đặc biệt là kinh phí và chính sách khuyến khích chuyên gia doanh nghiệp tham gia đào tạo, hướng dẫn thực hành, thực tập và đánh giá người học. Khi quyền lợi, trách nhiệm của các bên được xác định rõ, sự phối hợp giữa nhà trường và doanh nghiệp mới có thể đi vào thực chất, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và khả năng đáp ứng việc làm của người học sau khi tốt nghiệp.
