Phát biểu tại Chương trình "Homecoming for Vietnamese Scientists" với chủ đề "Từ chính sách thu hút nhân tài đến nâng cao năng lực khoa học quốc gia", Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh, vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là tìm cách để các nhà khoa học trở về, mà quan trọng hơn là xây dựng được một hệ sinh thái đủ hấp dẫn để nhân tài có thể gắn bó lâu dài và phát huy tối đa năng lực. [1]
Lãnh đạo một số cơ sở giáo dục nhận định, với các nhà khoa học giỏi, điều họ quan tâm sâu sắc hơn là môi trường học thuật có cho phép phát huy năng lực, trao cho họ quyền chủ động khoa học và tạo được một hệ sinh thái để xây dựng sự nghiệp dài hạn.
Để giữ chân nhà khoa học, đãi ngộ chỉ là điều kiện cần
Chia sẻ về vấn đề thu hút các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài về nước, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Gia Như - Phó Giám đốc Đại học Duy Tân, Hiệu trưởng Trường Khoa học Máy tính và Trí tuệ Nhân tạo (Đại học Duy Tân) bày tỏ: “Đối với một trường đại học, nhân tài khoa học đóng 3 vai trò quan trọng. Họ góp phần nâng chuẩn học thuật, chuẩn nghiên cứu, chuẩn công bố và chuẩn đào tạo theo thông lệ quốc tế. Họ cũng mang theo mạng lưới học thuật, kinh nghiệm quản trị phòng thí nghiệm, xây dựng nhóm nghiên cứu và khả năng kết nối với các đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ trên thế giới. Ngoài ra, họ tạo ra hiệu ứng lan tỏa đối với giảng viên trẻ, nghiên cứu sinh và sinh viên, giúp hình thành thế hệ nhân lực có tư duy toàn cầu, năng lực nghiên cứu độc lập cùng khả năng giải quyết các bài toán thực tiễn.
Với Đại học Duy Tân, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, an toàn thông tin, khoa học dữ liệu, y sinh, bán dẫn và các ngành kỹ thuật mới, chúng tôi xác định chuyên gia quốc tế và trí thức Việt Nam ở nước ngoài không chỉ đến để tham gia một dự án ngắn hạn, mà phải có điều kiện để cùng nhà trường kiến tạo năng lực nghiên cứu bền vững.
Tôi cũng cho rằng hội nhập quốc tế không chỉ thể hiện qua số lượng ký kết hợp tác hay thứ hạng đại học, mà trước hết phải thể hiện ở năng lực tham gia vào dòng chảy tri thức toàn cầu. Muốn vậy, đại học phải có những nhà khoa học đủ năng lực dẫn dắt các hướng nghiên cứu mới, công bố trên các diễn đàn học thuật uy tín, tham gia mạng lưới nghiên cứu quốc tế và chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành giá trị cho xã hội”.
Đề cập đến những yếu tố để thu hút và giữ chân các nhà khoa học xuất sắc trong và ngoài nước, thầy Như nhấn mạnh, đãi ngộ là điều kiện cần, nhưng chưa đủ.
Trước hết, đó là tự do học thuật và quyền chủ động trong lựa chọn hướng nghiên cứu. Nhà khoa học cần có không gian để theo đuổi các ý tưởng mới, kể cả những ý tưởng có tính rủi ro cao nhưng có khả năng tạo đột phá. Bên cạnh đó, môi trường quản trị minh bạch, đánh giá dựa trên năng lực, chất lượng và tác động học thuật. Đồng thời, cần điều kiện để xây dựng nhóm nghiên cứu, bao gồm nghiên cứu sinh, giảng viên trẻ, trợ lý nghiên cứu, phòng thí nghiệm, dữ liệu, hạ tầng tính toán và nguồn tài trợ ban đầu. Cùng sự hỗ trợ hành chính chuyên nghiệp để nhà khoa học không bị phân tán quá nhiều vào các thủ tục ngoài chuyên môn.
"Một nhà khoa học chỉ có thể gắn bó lâu dài khi họ thấy rằng công trình của mình không nằm trên giấy, mà có cơ hội đóng góp vào giáo dục, y tế, đô thị thông minh, an ninh mạng, quản trị đại học, doanh nghiệp số và các bài toán phát triển của địa phương, quốc gia".
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Gia Như - Phó Giám đốc Đại học Duy Tân, Hiệu trưởng Trường Khoa học Máy tính và Trí tuệ Nhân tạo (Đại học Duy Tân).
Đặc biệt, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Gia Như phân tích, thu hút nhân tài đối với các cơ sở giáo dục không nên được nhìn chỉ như một công cụ để cải thiện thứ hạng, mục tiêu xa hơn phải là nâng cao năng lực khoa học, đổi mới sáng tạo và khả năng cạnh tranh của quốc gia.
Nhà trường phải đặt nhân tài vào những bài toán lớn. Với Việt Nam hiện nay, đó là chuyển đổi số quốc gia, phát triển trí tuệ nhân tạo, an toàn an ninh mạng, đô thị thông minh, y tế số, giáo dục số, bán dẫn, công nghệ xanh, năng lượng, dữ liệu lớn, tự động hóa và nâng cao năng suất lao động.
Tại Đại học Duy Tân, trong định hướng phát triển khoa học công nghệ, đơn vị chú trọng kết nối 3 trục: đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao. Đào tạo để tạo nguồn nhân lực chất lượng cao; nghiên cứu để tạo tri thức mới; chuyển giao để tri thức đi vào thực tiễn. Nhân tài khoa học phải được đặt ở giao điểm của 3 trục đó.
Cùng bàn luận về vấn đề này, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Dũng - Phó Hiệu Trưởng Trường Đại học Cửu Long nhận định: “Nhà trường luôn xem đội ngũ các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài là nguồn lực quan trọng. Việc thu hút và phát huy sự tham gia của các chuyên gia không chỉ giúp nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học, phát triển các lĩnh vực khoa học công nghệ chiến lược mà còn góp phần xây dựng môi trường học thuật đạt chuẩn quốc tế. Đây là một trong những định hướng để trường thực hiện mục tiêu trở thành trường đại học theo định hướng ứng dụng có năng lực hội nhập sâu rộng và đóng góp thiết thực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, vùng Đồng bằng sông Cửu Long và cả nước".
Ngoài chế độ đãi ngộ, vị Phó Hiệu trưởng cho rằng điều quan trọng nhất để thu hút và giữ chân các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài là môi trường làm việc thực sự chuyên nghiệp.
Đối với Trường Đại học Cửu Long, đơn vị xác định việc xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới sáng tạo là giải pháp mang tính nền tảng. Nhà trường đang tập trung đầu tư các nhóm nghiên cứu mạnh, phát triển các phòng thí nghiệm và trung tâm nghiên cứu theo định hướng công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, công nghệ sinh học, nông nghiệp thông minh và chuyển đổi số.
Nhà trường còn mở rộng mạng lưới hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong và ngoài nước nhằm tạo điều kiện cho các nhà khoa học chủ trì đề tài, tham gia dự án quốc tế, công bố trên các tạp chí uy tín và chuyển giao kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Trường cũng đã ký kết hợp tác với các Trường Đại học Hoseo, Trường Đại học Daejin (Hàn Quốc) để phối hợp và hỗ trợ đào tạo đội ngũ trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và công nghệ bán dẫn.
Một tổ chức đại học muốn phát triển phải vượt qua tâm lý “an toàn nội bộ”
Đáng chú ý, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đặt ra vấn đề ít được đề cập trong câu chuyện thu hút nhân tài. Đó là bản thân các trường đại học và đội ngũ khoa học hiện có thực sự mong muốn đón nhận những người giỏi hơn về làm việc hay chưa. Liệu có tâm lý e ngại khi xuất hiện những người có năng lực vượt trội hơn, có thể tạo ra sự cạnh tranh về vị trí của mình? [1]
Dưới góc nhìn của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Gia Như, một cơ sở giáo dục đại học muốn phát triển phải vượt qua tâm lý “đóng kín” và “an toàn nội bộ”. Khi người giỏi gia nhập, nếu đơn vị nhìn họ như một nguồn lực bổ sung, đối tác học thuật và hạt nhân lan tỏa thì cả hệ thống sẽ được nâng cấp.
Văn hóa học thuật phải dựa trên sự tôn trọng năng lực, tinh thần hợp tác và chuẩn mực chuyên môn. Khi một chuyên gia quốc tế hoặc một nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài tham gia vào nhà trường, điều quan trọng là phải giúp họ hiểu môi trường làm việc, kết nối được với các nhóm chuyên môn phù hợp, có cơ chế phối hợp rõ ràng và có mục tiêu học thuật cụ thể.
Nhà trường cần xây dựng văn hóa đối thoại học thuật, seminar mở, phản biện khoa học thẳng thắn, công bố minh bạch các tiêu chí đánh giá và khuyến khích hợp tác liên ngành. Trong môi trường đó, giảng viên trẻ có thể học hỏi từ chuyên gia mới, chuyên gia mới cũng có điều kiện hiểu hơn về bối cảnh Việt Nam, nhu cầu đào tạo, đặc thù sinh viên và các bài toán thực tiễn của địa phương.
Về cơ chế hỗ trợ, Phó Giám đốc Đại học Duy Tân chỉ ra, cần đồng bộ ở 3 tầng. Tầng học thuật là hỗ trợ hình thành nhóm nghiên cứu, kết nối nghiên cứu sinh, xây dựng đề tài, tổ chức seminar, hỗ trợ công bố và kết nối phòng thí nghiệm. Tầng quản trị là giảm thiểu thủ tục không cần thiết, có đầu mối hỗ trợ chuyên gia về hành chính, tài chính, hợp đồng, đề tài, sở hữu trí tuệ và hợp tác quốc tế. Tầng kết nối nội bộ là thiết lập các chương trình đồng hướng dẫn, đồng chủ nhiệm đề tài, cố vấn học thuật cho giảng viên trẻ và kết nối với doanh nghiệp, địa phương, đối tác quốc tế.
Thực tế cho thấy việc thu hút được một nhà khoa học giỏi đã khó, nhưng để họ xây dựng được nhóm nghiên cứu mạnh và tạo ảnh hưởng học thuật bền vững còn khó hơn. Theo thầy Như, một nhà khoa học giỏi chỉ có thể trở thành “hạt nhân” khi xung quanh họ có môi trường đủ tốt để hình thành nhóm nghiên cứu, đào tạo thế hệ kế cận và tạo ra sản phẩm học thuật có tính liên tục.
Có 5 điều kiện then chốt, bao gồm, đầu tiên là trao quyền học thuật thực chất. Nhà khoa học cần được chủ động đề xuất hướng nghiên cứu, lựa chọn cộng sự, xây dựng nhóm, thiết kế đề tài và kết nối đối tác. Trao quyền phải đi kèm trách nhiệm giải trình, nhưng không nên bị bó buộc bởi các thủ tục hành chính quá chi tiết.
Tiếp đến là có nguồn lực ban đầu đủ mạnh. Muốn xây dựng nhóm nghiên cứu, cần có “kinh phí mồi”, không gian làm việc, thiết bị, hạ tầng tính toán, dữ liệu, trợ lý nghiên cứu và cơ chế tuyển chọn nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên tài năng. Nhiều ý tưởng lớn thất bại không phải vì thiếu năng lực khoa học, mà vì thiếu nguồn lực khởi động.
Song hành với đó là có đội ngũ kế cận, cần gắn thu hút nhân tài với phát triển giảng viên trẻ, nghiên cứu sinh, postdoc, nhóm sinh viên nghiên cứu khoa học và các chương trình mentoring dài hạn. Đây là cách biến tri thức cá nhân thành năng lực tổ chức.
Cần có cơ chế đánh giá bằng chất lượng công bố, năng lực dẫn dắt nhóm, khả năng thu hút tài trợ, đào tạo nghiên cứu sinh, hợp tác quốc tế, sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và tác động xã hội.
Cuối cùng là văn hóa truyền cảm hứng. Một nhà khoa học lớn cần tạo ra chuẩn mực học thuật, khát vọng nghiên cứu và tinh thần dấn thân cho thế hệ sau. Muốn vậy, đại học phải khuyến khích seminar học thuật, đối thoại khoa học, phản biện cởi mở, làm việc nhóm và tinh thần phụng sự xã hội thông qua tri thức.
Chia sẻ về mục tiêu của đơn vị trong việc thu hút nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài về nước, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Cửu Long cho biết, định hướng mời các nhà khoa học tham gia vào những nhóm nghiên cứu mạnh của nhà trường nhằm tập trung nghiên cứu và giải quyết các vấn đề đơn vị và địa phương đang ưu tiên.
Đó là trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, công nghệ vật liệu mới, chuyển đổi số, nông nghiệp công nghệ cao, y tế, môi trường, năng lượng và phát triển bền vững vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Cụ thể, đơn vị đã mời Phó Giáo sư, Tiến sĩ Dương Minh Hải, Trường Đại học Quốc gia Singapore (Singapore); Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Ngọc Hải, Trường Đại học Griffith (Úc) tham gia các nhóm nghiên cứu để giải quyết một số nội dung đáp ứng nhu cầu thực tế của trường và địa phương.
Trường Đại học Cửu Long kỳ vọng các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài sẽ không chỉ mang về tri thức, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế mà còn giúp nhà trường xây dựng các mạng lưới hợp tác nghiên cứu quốc tế, đào tạo đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên và nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo của nhà trường cũng như của khu vực.
Để các nhà khoa học thực sự trở thành những “hạt nhân” lan tỏa tri thức và truyền cảm hứng trong môi trường đại học, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Dũng nhấn mạnh cần hội đủ một số điều kiện quan trọng như: Cơ chế tạo điều kiện để các nhà khoa học chủ động xây dựng định hướng nghiên cứu, phát triển nhóm nghiên cứu và triển khai các dự án khoa học dài hạn. Đi cùng hệ sinh thái nghiên cứu đồng bộ, bao gồm cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm, nguồn kinh phí nghiên cứu, mạng lưới hợp tác trong nước và quốc tế, cũng như cơ chế hỗ trợ công bố khoa học và chuyển giao công nghệ. Bên cạnh đó là nguồn nhân lực kế cận, đặc biệt là đội ngũ giảng viên trẻ, học viên cao học và nghiên cứu sinh có năng lực, đam mê nghiên cứu để cùng tham gia và phát triển các nhóm nghiên cứu.
Trường Đại học Cửu Long đang từng bước hoàn thiện cơ chế hỗ trợ các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài, thông qua đầu tư cơ sở vật chất, thúc đẩy hợp tác quốc tế, hỗ trợ công bố quốc tế và tạo điều kiện để họ tham gia đào tạo, hướng dẫn, truyền cảm hứng cho đội ngũ giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên và sinh viên của trường.
Tài liệu tham khảo:
[1] https://moet.gov.vn/tin-tuc/kien-tao-he-sinh-thai-de-nhan-tai-khoa-hoc-gan-bo-va-cong-hien.html
