Quyết định số 2758/QĐ-BGDĐT ban hành Chương trình hành động của Bộ Giáo dục và Đào tạo về tăng cường kỷ cương; xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong các hoạt động giáo dục nhận được nhiều sự quan tâm. Trong đó, hai nội dung được đội ngũ nhà giáo quan tâm đặc biệt là: người đứng đầu cơ sở giáo dục chịu trách nhiệm chấm dứt triệt để tình trạng nâng điểm, làm đẹp học bạ; đồng thời không giao chỉ tiêu áp đặt về điểm số, tỷ lệ học sinh khá, giỏi cho nhà giáo.
Chủ trương này nhận được sự đồng thuận lớn, bởi đây là một trong những nguyên nhân chính của căn bệnh thành tích đã tồn tại dai dẳng nhiều năm qua. Tuy nhiên, nếu hiểu sai bản chất, việc này có thể triệt tiêu động lực phấn đấu, dẫn đến việc thả nổi chất lượng dạy và học. Dưới góc nhìn của một người quản lý chuyên môn tại trường phổ thông công lập, người viết xin chia sẻ một góc nhìn về vấn đề này.
Cần hiểu đúng “không giao chỉ tiêu áp đặt”
Dạy học là một quá trình có chủ đích và có kế hoạch rõ ràng. Không một nền giáo dục nào vận hành mà không có mục tiêu phấn đấu. Mục tiêu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 là: “giúp học sinh làm chủ kiến thức phổ thông, biết vận dụng hiệu quả kiến thức, kĩ năng đã học vào đời sống và tự học suốt đời, có định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, biết xây dựng và phát triển hài hoà các mối quan hệ xã hội, có cá tính, nhân cách và đời sống tâm hồn phong phú, nhờ đó có được cuộc sống có ý nghĩa và đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước và nhân loại”. Vì thế, cần hiểu rằng “chỉ tiêu áp đặt mang tính hành chính” hoàn toàn khác với “mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực”. Không nên đồng nhất hai nội dung này, bởi như thế sẽ đi ngược lại tinh thần giáo dục đổi mới.
Hiểu một cách cơ bản, loại bỏ chỉ tiêu áp đặt là việc ban giám hiệu không áp các con số cứng nhắc ngay từ đầu năm học như tỷ lệ giỏi, khá của từng lớp học. Quan trọng hơn, chỉ tiêu đó không được gắn trực tiếp với thi đua, xếp loại viên chức cuối năm. Cách làm cũ này sẽ khiến giáo viên ra sức chạy đua số liệu cho đủ chỉ tiêu được giao. Vì bảo vệ danh hiệu thi đua và tránh bị phê bình, giáo viên buộc phải hạ chuẩn ra đề so với yêu cầu cần đạt, hoặc nương tay khi chấm điểm, thậm chí cuối kỳ tự ý sửa điểm để làm đẹp học bạ.
Ngược lại, mục tiêu sư phạm thì không được giảm mà cần duy trì và phát huy. Bởi, đích đến của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 là chuẩn đầu ra về phẩm chất, năng lực theo từng môn học, từng khối lớp. Ở đây là sự tiến bộ của học sinh theo từng giai đoạn, chứ không phải là một chỉ tiêu đồng loạt áp đặt cho mọi lớp học, mọi vùng miền.
Như vậy, xóa bỏ chỉ tiêu áp đặt nghĩa là không còn đặt ra áp lực chỉ tiêu mà chuyển hướng sang nâng cao trách nhiệm nhiều hơn. Vì thế, không trừ điểm thi đua khi không đạt chỉ tiêu không có nghĩa là buông lỏng chất lượng, dạy như thế nào cũng được. Mà trái lại, người thầy phải can đảm đánh giá đúng theo yêu cầu cần đạt, dám chấm điểm thật, phù hợp với năng lực học sinh. Và từ đó, người thầy tìm ra chỗ hạn chế kiến thức của học trò để phụ đạo, bồi dưỡng.
Xây dựng công cụ đánh giá giáo viên trong bối cảnh hiện nay
Như đã phân tích ở trên, “không giao chỉ tiêu áp đặt” không có nghĩa là chất lượng thế nào cũng được, rồi “dạy như thế nào cũng được”. Mà phải hiểu rằng, nhà trường đang chuyển dịch mô hình quản trị chất lượng.
Thứ nhất, đánh giá, xếp loại thi đua giáo viên phải thay đổi cơ sở. Đó là đánh giá theo quy trình và độ chỉn chu nghề nghiệp. Nếu trước đây chỉ nhìn vào bảng điểm tổng kết học kỳ để đánh giá thầy cô, thì nay nhà trường cần lượng hóa chất lượng công việc bằng bộ tiêu chí quy trình (KPI chuyên môn). Cụ thể: Kế hoạch bài dạy có được chuẩn bị kỹ lưỡng không; thiết kế ma trận, đặc tả đề kiểm tra có bám sát yêu cầu cần đạt của chương trình không; chấm bài có đúng biểu điểm, rubric không; sửa bài có chi tiết, có chỉ ra điểm mạnh, điểm yếu cho học sinh không hay chỉ cho một con số vô hồn. Giáo viên trước hết hãy làm tốt những điều đó, đồng thời ghi nhận sự chuyển biến của học sinh có điểm thấp từ ban đầu, hoặc học sinh có hoàn cảnh đặc biệt, và nhận xét mức độ tiến bộ qua từng học kỳ.
Thứ hai, xây dựng kế hoạch nâng cao chất lượng theo từng thời điểm thay vì áp chỉ tiêu cuối năm. Đầu năm học, tổ chuyên môn và giáo viên khảo sát chất lượng của từng lớp, từ đó phân loại nhóm đối tượng để xây dựng kế hoạch nâng cao chất lượng. Kế hoạch này xác định rõ mục tiêu cần đạt như tỷ lệ học sinh đạt yêu cầu cần đạt; giải pháp phụ đạo học sinh chưa đạt; kế hoạch bồi dưỡng học sinh có năng lực. Như vậy, cơ sở để đánh giá viên chức cuối kỳ là dựa trên việc thực hiện kế hoạch về mặt giải pháp và sự tiến bộ thực tế của học trò; nếu học sinh chưa đạt chỉ tiêu do nguyên nhân khách quan thì phải phân tích rõ ràng.
Thứ ba, đa dạng hóa hình thức kiểm tra, đánh giá nhằm giảm sự phụ thuộc vào điểm số kiểm tra bằng hình thức viết. Giáo viên nên sử dụng nhiều hình thức đánh giá thường xuyên như sản phẩm học tập, dự án, bài thuyết trình, hoạt động thí nghiệm... Bên cạnh đó, giáo viên nên sử dụng phiếu đánh giá theo tiêu chí (rubric) một cách minh bạch để học sinh tự đánh giá và đánh giá chéo với nhau. Có như vậy thì kết quả học tập mới là sự tích lũy của cả quá trình hoạt động, nên việc can thiệp vào một bài kiểm tra đơn lẻ sẽ không còn nhiều đất để tồn tại.
Thứ tư, hoàn thiện ngân hàng đề để tổ chức kiểm tra định kỳ độc lập. Để việc chấm điểm công bằng khách quan, nhà trường nên duy trì việc tổ chức kiểm tra định kỳ chung từ ngân hàng đề do tổ chuyên môn thẩm định. Rọc phách trước khi chấm và chấm chéo giữa các giáo viên trong tổ. Nếu giáo viên không chấm bài kiểm tra định kỳ của lớp mình, cơ hội để “làm đẹp” hồ sơ cho học sinh lớp mình phụ trách sẽ tự khắc bị triệt tiêu.
Tóm lại, giáo dục chỉ có thể phát triển bền vững khi dựa trên sự trung thực. Xóa bỏ chỉ tiêu điểm số áp đặt không phải là hạ thấp chất lượng, mà người thầy phải tìm ra phương pháp dạy học vì sự tiến bộ thực chất của học trò. Vì thế, đánh giá xếp loại giáo viên không còn dựa trên những con số cuối năm mà dựa vào sự tiến bộ của học sinh. Đó chính là quan điểm giáo dục hiện đại của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
