Vừa qua, trên mạng xã hội xuất hiện một số thông tin, bình luận thất thiệt, xuyên tạc nội dung lịch sử trong bộ sách giáo khoa "Kết nối tri thức với cuộc sống", tạo ra những đánh giá sai lệch về nội dung của bộ sách.
Trong đó, tiêu biểu là thông tin: Sách giáo khoa Lịch sử - Địa lí lớp 5 chỉ có nội dung dạy về Nguyễn Ánh (Gia Long) nhưng không dạy về Quang Trung - phong trào Tây Sơn; từ đó, đi đến phủ nhận vô căn cứ nội dung lịch sử trong sách giáo khoa.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phát đi cảnh báo thông tin, bình luận thất thiệt, xuyên tạc nội dung lịch sử trong sách giáo khoa "Kết nối tri thức với cuộc sống".
Bộ khẳng định: Việc cho rằng bộ sách giáo khoa "Kết nối tri thức với cuộc sống" không dạy hoặc coi nhẹ Quang Trung - phong trào Tây Sơn là bóp méo thông tin và vu khống có chủ đích; việc sách giáo khoa môn Lịch sử - Địa lí lớp 5 học bài “Sự ra đời của nhà Nguyễn” là phù hợp với mạch lịch sử và mục tiêu chương trình, không thể tách rời khỏi tổng thể nội dung đã học ở các lớp trước và sẽ tiếp tục học ở các lớp sau.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có văn bản đề nghị Bộ Công an và các cơ quan chức năng xác minh, làm rõ động cơ, mục đích của việc tạo dựng, phát tán các thông tin, bình luận thất thiệt, xuyên tạc nội dung lịch sử trong sách giáo khoa để xử lí nghiêm các vi phạm (nếu có) nhằm bảo đảm an ninh chính trị trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo (kèm theo văn bản là Danh mục một số tài khoản mạng xã hội đưa tin, lan truyền thông tin thất thiệt, xuyên tạc về nội dung trên).
Triển khai nội dung lịch sử trong sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí lớp 5 là thống nhất theo Chương trình Giáo dục phổ thông
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Phan Duy Nghĩa - Phó Trưởng phòng, Phòng Giáo dục phổ thông, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Tĩnh nhìn nhận, từ một vài hình ảnh bị cắt ghép khỏi ngữ cảnh, một số cá nhân đã suy diễn, quy kết ngành Giáo dục “xuyên tạc lịch sử”, “coi nhẹ anh hùng dân tộc”.
Cách dẫn dắt này không dựa trên phân tích chương trình hay đối chiếu khoa học, mà chủ yếu đánh thẳng vào cảm xúc yêu nước của cộng đồng. Hệ quả là tạo ra những “làn sóng phẫn nộ ảo” trên không gian mạng, nhưng lại gây tác động thật là làm nhiễu loạn nhận thức xã hội, khiến nhiều người hoang mang, đặc biệt là giáo viên và phụ huynh học sinh.
Đáng lo ngại hơn, khi niềm tin vào sách giáo khoa - tài liệu nền tảng của giáo dục phổ thông - bị lung lay bởi tin đồn, thì chính nền móng giáo dục cũng bị tổn thương. Trước thực trạng đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công khai các tài khoản lan truyền thông tin sai sự thật và đề nghị Bộ Công an xác minh, làm rõ động cơ, xử lý theo quy định của pháp luật. Đây là động thái cần thiết để bảo vệ sự nghiêm minh của giáo dục, chứ không phải là “né tránh tranh luận” như một số người cố tình suy diễn.
"Việc triển khai nội dung lịch sử trong sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí lớp 5, bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống, không phải là một lựa chọn riêng lẻ hay “ý đồ” của bất kỳ nhóm tác giả nào. Đây là yêu cầu bắt buộc, thống nhất theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Các bộ sách đều phải tuân thủ cùng một khung chương trình, cùng triết lý tiếp cận và cùng chuẩn đầu ra.
Vì vậy, mọi nhận định chỉ dựa trên một vài bài học ở lớp 5, tách rời khỏi toàn bộ hệ thống chương trình và sách giáo khoa từ lớp 4 đến lớp 12, để rồi kết luận rằng lịch sử mới “coi nhẹ” hay “không dạy” phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung, là cách tiếp cận thiếu cơ sở khoa học. Lịch sử trong nhà trường không phải là những mảnh rời rạc, mà là một chỉnh thể được thiết kế có chủ đích, có lộ trình, có sự phân tầng theo độ tuổi và năng lực nhận thức của học sinh", thầy Nghĩa chia sẻ.
Cũng theo thầy Nghĩa, chương trình giáo dục lịch sử ở ba cấp học được xây dựng theo ba logic khác nhau. Ở tiểu học, đặc biệt là lớp 4 và lớp 5, lịch sử được triển khai theo chủ đề, ưu tiên những câu chuyện tiêu biểu, những mốc lớn, những triều đại có ý nghĩa nền tảng nhằm hình thành nhận thức ban đầu và cảm xúc lịch sử cho học sinh. Các sự kiện không được trình bày theo kiểu liệt kê khô cứng, mà được lồng ghép trong những câu chuyện sinh động, gần gũi với tâm lý lứa tuổi.
Sang cấp trung học cơ sở, lịch sử được dạy theo lối thông sử, tức là theo trục thời gian liên tục, nhấn mạnh tiến trình, quan hệ nhân - quả giữa các sự kiện, triều đại và nhân vật. Theo mạch này, học sinh lớp 8 được học phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung một cách hệ thống, trước khi tìm hiểu về triều Nguyễn.
Lên bậc trung học phổ thông, lịch sử lại được tổ chức theo chủ đề chuyên sâu, giúp học sinh phân tích, so sánh, đánh giá các hiện tượng lịch sử trong bối cảnh rộng hơn. Ở lớp 11, phong trào Tây Sơn và chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa được đặt trong chủ đề về chiến tranh bảo vệ Tổ quốc và chiến tranh giải phóng dân tộc; còn triều Nguyễn được tiếp cận qua các cải cách lớn, tiêu biểu là cải cách của vua Minh Mạng.
"Hiểu đúng logic này, sẽ không còn thắc mắc vì sao triều Nguyễn được học ở lớp 5, trong khi phong trào Tây Sơn và vua Quang Trung được học kỹ hơn ở các cấp sau. Đây không phải là sự “đảo lộn” giá trị lịch sử, mà là sự phân bổ nội dung hợp lý theo mục tiêu giáo dục từng giai đoạn.
Ở lớp 5, với số tiết hạn chế, chương trình chỉ lựa chọn một số triều đại tiêu biểu như Lý, Trần, Hậu Lê và Nguyễn, trước khi chuyển sang Cách mạng Tháng Tám và sự ra đời của nước Việt Nam. Việc đưa triều Nguyễn vào chương trình tiểu học có những lý do khoa học và giáo dục rõ ràng: đây là triều đại tồn tại gần 150 năm, gắn với nhiều biến động lớn của lịch sử dân tộc, đặc biệt là việc xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam đối với Hoàng Sa, Trường Sa - một nội dung có ý nghĩa thời sự và giáo dục sâu sắc. Bên cạnh đó, triều Nguyễn còn là cầu nối lịch sử quan trọng để học sinh hiểu được bối cảnh dẫn tới cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Ngược lại, dù thời gian tồn tại ngắn hơn, phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung lại được dạy rất kỹ, rất sâu ở lớp 8 và lớp 11, đúng với vị trí và tầm vóc của một phong trào nông dân vĩ đại và một anh hùng dân tộc kiệt xuất.
Ngay cả những thống kê định lượng đơn giản trong hệ thống sách giáo khoa cũng cho thấy sự cân bằng và khách quan. Tên vua Quang Trung và Nguyễn Huệ xuất hiện với tần suất cao, đi kèm hình ảnh tượng đài, di tích lịch sử tiêu biểu; trong khi Nguyễn Ánh - Gia Long được nhắc đến trong những bối cảnh lịch sử cụ thể, không hề có dấu hiệu “tôn vinh” hay “thần tượng hóa”. Những con số ấy, dù chỉ mang tính tham khảo, vẫn phản ánh rõ dụng ý sư phạm và tinh thần khoa học của sách giáo khoa mới.
Tất cả những điều đó cho thấy các nội dung giáo dục lịch sử trong sách giáo khoa hiện hành hoàn toàn phù hợp với tinh thần mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đã khẳng định: không thần tượng hóa, không phán xét đạo đức cá nhân, đặt nhân vật và sự kiện vào đúng bối cảnh lịch sử, bảo đảm tính khoa học, khách quan và cân bằng. Việc quy kết sách giáo khoa “coi nhẹ vua Quang Trung” vì không dạy nội dung này ở lớp 5 là một sự suy diễn thiếu căn cứ, thậm chí là vu khống về mặt học thuật", thầy Nghĩa khẳng định.
Giữ bản lĩnh trước “cơn bão” thông tin
Trong bối cảnh thông tin lan truyền nhanh và khó kiểm soát, theo thầy Phan Duy Nghĩa, điều quan trọng nhất là giữ được sự tỉnh táo.
Với giáo viên, đây là lúc cần thể hiện bản lĩnh nghề nghiệp. Sách giáo khoa là tài liệu chính thống, đã trải qua quy trình biên soạn, thẩm định nghiêm ngặt ở cấp quốc gia. Nhiệm vụ của nhà giáo không chỉ là “dạy hết bài”, mà còn giúp học sinh hiểu được mạch lịch sử, biết đặt sự kiện vào bối cảnh, và từng bước hình thành năng lực phản biện trước những thông tin một chiều ngoài xã hội.
Với phụ huynh, sự bình tĩnh là điều không thể thiếu. Lòng yêu nước rất đáng trân trọng, nhưng nếu thiếu kiểm chứng, nó có thể bị lợi dụng. Niềm tin của phụ huynh chính là điểm tựa tinh thần quan trọng để nhà trường và con trẻ vững vàng trước những nhiễu động thông tin.
Với học sinh, đây là một “bài học ngoài sách giáo khoa” quý giá về kỹ năng tiếp nhận thông tin. Lịch sử không chỉ nằm trên trang sách, mà còn nằm trong cách các em đọc, hiểu và bảo vệ sự thật trước những điều sai lệch.
"Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đề nghị người dân không chia sẻ, không đưa ra các bình luận thiếu căn cứ, cơ sở liên quan đến các thông tin thất thiệt nêu trên. Bảo vệ sự trong sáng của lịch sử và sự nghiêm minh của giáo dục không chỉ là trách nhiệm của cơ quan chức năng, mà là trách nhiệm chung của mỗi công dân. Đọc sách bằng lý trí, đối diện thông tin bằng hiểu biết - đó chính là cách bền vững nhất để gìn giữ niềm tin và giá trị giáo dục", thầy Nghĩa bày tỏ thêm.
Dựng lên “hiện trường giả”, để tạo “báo động giả”
Nhìn nhận về vấn đề trên, ông Hoàng Dũng (Hội Ngôn ngữ học Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, việc triển khai các nội dung giáo dục lịch sử trong sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí lớp 5, bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” không phải là phương án riêng của bộ sách này. Đó là quy định chung của Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018, môn Lịch sử và Địa lí. Tức là cả ba bộ sách giáo khoa hiện hành (“Kết nối tri thức với cuộc sống”, “Chân trời sáng tạo”, “Cánh diều”) đều phải tuân thủ.
Thứ hai, nếu chỉ căn cứ vào mạch triển khai ở sách giáo khoa lớp 5, không xem xét toàn hệ thống, tức nội dung chương trình và sách giáo khoa từ lớp 4 đến lớp 12 mà đã chỉ trích chương trình và sách giáo khoa mới không dạy hay xem nhẹ phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung thì không phù hợp. Nội dung này không dạy ở lớp 5, nhưng có dạy kỹ ở các lớp khác.
Thứ ba, nội dung giáo dục lịch sử triển khai ở ba cấp theo những logic khác nhau, phù hợp với mục tiêu chương trình của từng cấp và đối tượng tiếp nhận là học sinh.
Ở tiểu học, cụ thể là lớp 4 và lớp 5, nội dung giáo dục lịch sử được triển khai theo chủ đề. Chẳng hạn, ở lớp 5 có những chủ đề chính như: Những quốc gia đầu tiên trên lãnh thổ Việt Nam (Văn Lang, Âu Lạc, Phù Nam, Champa), Xây dựng và bảo vệ đất nước Việt Nam (Đấu tranh giành độc lập thời kì Bắc thuộc, Triều Lý và việc định đô ở Thăng Long, Triều Trần và kháng chiến chống Mông - Nguyên, Khởi nghĩa Lam Sơn và triều Hậu Lê, Triều Nguyễn, Cách mạng Tháng Tám năm 1945,…). Các sự kiện lịch sử được lồng ghép trong những câu chuyện làm cho bài học thêm sinh động và phù hợp với tâm lí tiếp nhận.
Ở bậc trung học cơ sở, nội dung giáo dục lịch sử được triển khai theo lối thông sử, tức lịch sử được dạy theo trục thời gian như một dòng chảy liên tục, nhấn mạnh trình tự các sự kiện, triều đại, nhân vật lịch sử.
Theo logic triển khai này, ở lớp 8 (cấp học trung học cơ sở), học sinh được học phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung trước, Triều Nguyễn tiếp sau đó.
Lên bậc trung học phổ thông, lịch sử lại được dạy theo chủ đề, ở lớp 11, phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung được dạy ở chủ đề “Chiến tranh bảo vệ Tổ quốc và chiến tranh giải phóng dân tộc trong lịch sử Việt Nam (trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945), cụ thể có bài học về phong trào Tây Sơn và bài học về kháng chiến chống quân Thanh năm 1789; còn Triều Nguyễn được dạy ở chủ đề “Một số cuộc cải cách lớn trong lịch sử Việt Nam (trước năm 1858), cụ thể có bài học về cuộc cải cách của vua Minh Mạng nửa đầu thế kỉ XIX.
Theo ông, nếu hiểu logic triển khai ở ba cấp như vậy thì sẽ không thắc mắc vì sao Triều Nguyễn được dạy trước (lớp 5, lớp 8, lớp 11), còn phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung được dạy sau (lớp 8, lớp 11).
"Vậy vì sao không dạy phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung ở lớp 5? Tôi đọc mạch triển khai ở lớp 5 thì thấy chương trình sắp xếp 4 triều đại lớn Lý, Trần, Hậu Lê và Triều Nguyễn, sau đó là Cách mạng Tháng Tám và sự ra đời của nước Việt Nam. Ở lớp 5, với số tiết ít, sách giáo khoa chỉ dạy một số triều đại như vậy là phù hợp. Việc dạy đầy đủ theo lối thông sử các sự kiện, triều đại, nhân vật lịch sử lớn phải đến trung học cơ sở mới có điều kiện triển khai.
Tôi thử làm một thống kê sơ bộ và phát hiện ra một sự khác biệt có ý nghĩa. Trong cả sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí ở tiểu học và trung học cơ sở và sách giáo khoa Lịch sử ở trung học phổ thông, bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”, tên vị vua Gia Long xuất hiện 10 lần, trong đó có một số lần gắn với việc xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam ở Hoàng Sa và Trường Sa; Nguyễn Ánh 5 lần, trong đó có 2 lần được nhắc đến trong bối cảnh bị Nguyễn Huệ đánh bại, không có ảnh chân dung hay tượng đài; còn tên vị vua Quang Trung xuất hiện 18 lần, Nguyễn Huệ 14 lần, có ảnh tượng đài bên cạnh di tích Gò Đống Đa, ở trang 39, sách giáo khoa lớp 8, ảnh tượng ở Bảo tàng Quang Trung, ở trang 58, sách giáo khoa lớp 11", ông Hoàng Dũng chia sẻ thêm.
Từ những phân tích trên, theo ông Hoàng Dũng, các nội dung giáo dục lịch sử liên quan đến Nguyễn Huệ - Quang Trung và Nguyễn Ánh - Gia Long trong sách giáo khoa Lịch sử và Địa lý lớp 5 là phù hợp, theo đúng tinh thần mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nêu trong thông báo gửi cho báo chí: “Không tiếp cận lịch sử theo hướng thần tượng hóa hay phán xét đạo đức cá nhân; đặt nhân vật và sự kiện trong bối cảnh lịch sử cụ thể; bảo đảm tính khoa học, khách quan, cân bằng trong giáo dục lịch sử”.
