Tại phiên sáng Hội thảo khoa học quốc gia “Giáo dục đại học Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Tự chủ chiến lược, Chuyển đổi số, Đổi mới sáng tạo và Hội nhập bền vững” diễn ra ngày 2/10 tại Quy Nhơn, GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, GS.TSKH Đặng Ứng Vận và PGS.TS Lê Văn Hảo lần lượt đặt ra những vấn đề về xây dựng đại học đổi mới sáng tạo, đổi mới triết lý và quản trị trong thời đại AI, cũng như yêu cầu tiếp tục hoàn thiện đào tạo theo học chế tín chỉ.

Việt Nam không thể chỉ dựa vào lợi thế lao động giá rẻ, tài nguyên hay gia công

Trình bày tham luận “Đổi mới tư duy, tạo đột phá cho giáo dục đại học Việt Nam trong kỷ nguyên mới”, GS.TSKH Nguyễn Đình Đức - Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Mạng lưới Bảo đảm chất lượng giáo dục đại học Việt Nam cho rằng Việt Nam đang đứng trước một thời cơ phát triển đặc biệt khi khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, mô hình quản trị và năng lực cạnh tranh của các quốc gia.

Theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, giáo dục đại học không thể chỉ thay đổi từng phần, càng không thể tiếp tục vận hành chủ yếu theo mô hình truyền thụ kiến thức và cấp bằng như trước đây.

Các trường đại học cần chuyển mạnh sang mô hình phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp, trở thành những trung tâm tri thức đóng góp trực tiếp cho sự phát triển kinh tế - xã hội.

Từ yêu cầu đó, GS.TSKH Nguyễn Đình Đức đặt ra 7 phương diện cần được chú trọng trong chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn tới, gồm xây dựng mô hình đại học đổi mới sáng tạo; đưa “SMART” trở thành từ khóa của tư duy quản trị đại học; coi STEM là một nền tảng quan trọng; đưa đại học trở thành nền tảng sáng tạo, dẫn dắt tạo giá trị và năng lực tự chủ quốc gia; hội nhập các chuẩn mực quốc tế; đẩy mạnh tự chủ đại học và bảo đảm tự do học thuật; đồng thời tạo ra cơ chế thu nhập đủ sức hấp dẫn để nhà khoa học toàn tâm cống hiến.

Nhấn mạnh vai trò của giáo dục đại học đối với năng lực cạnh tranh quốc gia, thầy Đức cho rằng Việt Nam không thể chỉ dựa vào lợi thế lao động giá rẻ, tài nguyên hay gia công trong những thập niên tới.

“Năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong những thập niên tới phải ngày càng dựa trên tri thức, khoa học công nghệ, nhân tài và đổi mới sáng tạo. Đại học phải là một trong những lực lượng đi đầu tạo ra những năng lực đó và đây cũng chính là cốt lõi của chiến lược phát triển giáo dục đại học Việt Nam trong những năm tới”, thầy Đức nhấn mạnh.

Theo thầy, giáo dục đại học cần được đặt trong một tư duy mới, trong đó đại học không chỉ phục vụ sự phát triển mà phải tham gia kiến tạo và dẫn dắt sự phát triển.

“Một nền giáo dục đại học mạnh phải tạo ra những con người mà hôm nay thị trường lao động chưa có; những tri thức mà hôm nay thế giới chưa biết; những công nghệ mà hôm nay doanh nghiệp chưa làm chủ; và những doanh nghiệp mà hôm nay chưa tồn tại”, thầy Đức chia sẻ.

Từ đó, thầy cho rằng chiến lược giáo dục đại học trong kỷ nguyên mới cần hướng tới đại học đổi mới sáng tạo, SMART trở thành từ khóa của quản trị, STEM là nền tảng quan trọng, nghiên cứu và phát triển được đầu tư đúng tầm, nghiên cứu cơ bản và khoa học đỉnh cao được nuôi dưỡng.

“Trên tất cả, nhân tài phải thực sự được tôn trọng, trao cơ hội và đãi ngộ xứng đáng”, thầy Đức nhấn mạnh.

Năng lực phản tư và tự do trí tuệ - Năng lực nền tảng của người học trong kỷ nguyên AI

Tại hội thảo, GS.TSKH Đặng Ứng Vận - nguyên Chánh Văn phòng Hội đồng Quốc gia giáo dục - Văn phòng Chính phủ; Phó Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam. đã trình bày tham luận “Từ triết lý giáo dục đến khung quản trị đại học và thực tiễn ứng dụng AI”.

Từ thực tế AI đang ngày càng tham gia sâu vào hoạt động học tập, giảng dạy, đánh giá và tổ chức hệ thống giáo dục, thầy Vận đặt ra một loạt câu hỏi về bản chất và mục đích của giáo dục.

“Khi máy có thể trả lời nhanh, chính xác hơn, điều gì còn thuộc về con người trong việc dạy và học?”, thầy đặt vấn đề.

Theo thầy Vận, khi hành vi, xu hướng lựa chọn hay thậm chí trạng thái cảm xúc có thể bị định hướng bởi thuật toán, giáo dục phải xác định đâu là không gian dành cho trí tuệ con người. Khi dữ liệu và thuật toán trở thành một kiểu “quyền lực” mới trong quá trình ra quyết định, giáo dục cũng phải tránh nguy cơ bị giản lược thành kỹ thuật truyền dữ liệu.

Những câu hỏi này, theo GS.TSKH Đặng Ứng Vận, không thể được giải quyết chỉ bằng công nghệ mà cần bắt đầu từ triết lý giáo dục, bởi đây là nền tảng giá trị định hướng các quyết định của nhà trường, từ hoạt động sư phạm đến quản trị và bảo đảm chất lượng.

Thầy Vận cho rằng AI có thể mô phỏng tri thức nhưng không thể sống theo cách mà AI gợi ý, cũng không thể lựa chọn và chịu trách nhiệm. AI có thể sáng tạo theo thuật toán nhưng không thể dấn thân vào thế giới với khát vọng thay đổi thế giới.

“Giáo dục được nhắc lại rằng mục đích của mình không phải là đào tạo người ‘giỏi hơn máy’, mà là nuôi dưỡng con người có trí tuệ, có khả năng đặt câu hỏi, hiểu mình trong thế giới và hành động có trách nhiệm trong xã hội đầy biến động”, thầy Vận chia sẻ.

Từ góc nhìn này, thầy cho rằng năng lực phản tư và tự do trí tuệ cần được xem là năng lực nền tảng của người học trong kỷ nguyên AI.

Theo thầy, trong môi trường dữ liệu hóa và cá nhân hóa ngày càng mạnh, AI có thể trở thành một “cái bóng thông minh” khi cung cấp cho người học đúng thứ họ muốn nghe, qua đó có nguy cơ củng cố định kiến thay vì khai mở tri thức.

Vì vậy, việc làm chủ năng lực tự do trí tuệ và phản tư là nền tảng để hình thành những cá nhân có “sức đề kháng tự thân” trước làn sóng thiên kiến thông tin, đồng thời có khả năng sáng tạo và thực thi trách nhiệm công dân trong kỷ nguyên số.

Đào tạo tín chỉ cần thích ứng với AI và học tập suốt đời

Ở một góc độ khác, PGS.TS Lê Văn Hảo - Cố vấn Hội đồng Trường và Ban Giám hiệu Trường Đại học Quốc tế Miền Đông; nguyên Trưởng phòng Bảo đảm chất lượng và Khảo thí - Trường Đại học Nha Trang, tập trung vào phương thức tổ chức đào tạo qua tham luận “Đào tạo theo tín chỉ trong giáo dục đại học Việt Nam: Thành tựu, hạn chế và thách thức trong giai đoạn mới”.

Theo thầy Hảo, sau hơn hai thập niên triển khai, đào tạo theo học chế tín chỉ đã trở thành phương thức tổ chức đào tạo chủ đạo trong giáo dục đại học Việt Nam, góp phần quan trọng vào đổi mới quản trị đại học và hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, thực tế triển khai vẫn chưa hoàn toàn đạt được những đặc trưng cốt lõi của một hệ thống tín chỉ hiện đại.

Thầy Hảo chỉ ra những vấn đề liên quan đến năng lực tự học của người học, mức độ linh hoạt của chương trình, khả năng chuyển đổi và công nhận tín chỉ cũng như sự phát triển chưa đồng đều giữa các cơ sở giáo dục đại học.

Đặc biệt, những thay đổi nhanh chóng của AI, học tập số, micro-credentials, các hình thức giáo dục ngoài nhà trường và nhu cầu học tập suốt đời đang đặt ra yêu cầu nhìn nhận lại bản chất và vai trò của tín chỉ.

Theo PGS.TS Lê Văn Hảo, chính sách cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng mở và linh hoạt, xây dựng cơ chế công nhận kết quả học tập đa dạng, tăng cường khả năng chuyển đổi tín chỉ trong và ngoài hệ thống giáo dục đại học, đồng thời thúc đẩy tương thích với các hệ thống tín chỉ quốc tế.

Ở cấp cơ sở giáo dục đại học, trọng tâm cần là phát triển năng lực tự học và học tập số của người học, đổi mới đánh giá trong bối cảnh AI, tăng cường chuyển đổi số và quản trị dựa trên dữ liệu.

Những yêu cầu này cho thấy đổi mới đào tạo theo tín chỉ không chỉ nằm ở cách nhà trường tổ chức học phần hay tích lũy tín chỉ, mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng thích ứng của người học trước những thay đổi nhanh của công nghệ và thị trường lao động.

Cần hoàn thiện khung pháp lý về AI trong giáo dục

Sau các phần trình bày, các đại biểu trao đổi sôi nổi về những vấn đề được đặt ra từ các tham luận. Nội dung thảo luận tập trung vào vai trò của đại học trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, yêu cầu đổi mới quản trị và bảo đảm tự chủ, tự do học thuật; đồng thời bàn về cách ứng dụng AI trong giáo dục nhưng vẫn giữ vai trò trung tâm của con người.

Các đại biểu cũng trao đổi về năng lực người học trong kỷ nguyên AI, trong đó có tư duy phản biện, khả năng phản tư, tự do trí tuệ và năng lực tự học; cùng với đó là yêu cầu đổi mới kiểm tra, đánh giá, công nhận kết quả học tập và tăng khả năng liên thông, chuyển đổi tín chỉ.

Chia sẻ tại hội thảo, TS. Chu Mạnh Hùng - Đại biểu Quốc hội, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đánh giá cao ý nghĩa của hội thảo đối với quá trình xây dựng chính sách và phát triển giáo dục đại học.

Theo Đại biểu Hùng, giáo dục luôn là vấn đề được toàn xã hội quan tâm. Trong các cuộc tiếp xúc cử tri, bên cạnh đất đai, chế độ chính sách và an sinh xã hội, giáo dục, trong đó có giáo dục đại học, là một trong những nội dung được người dân đặc biệt quan tâm.

Đề cập đến ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong giáo dục, TS. Chu Mạnh Hùng cho rằng Việt Nam cần quan tâm xây dựng khung pháp lý cụ thể để kiểm soát và định hướng việc ứng dụng công nghệ này trong giáo dục nói chung, giáo dục đại học nói riêng. Đây cũng là vấn đề cần được trao đổi trong bối cảnh các cơ sở giáo dục đang đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ.

Về định hướng phát triển giáo dục đại học, TS. Chu Mạnh Hùng nhấn mạnh chủ trương của Đảng đã được thể hiện rõ trong Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 71-NQ/TW. Giáo dục là quốc sách hàng đầu, là nền tảng cho sự phát triển của xã hội; trong đó, giáo dục đại học có vai trò tạo ra sự bứt phá, thúc đẩy đất nước vươn lên.

“Chủ trương và thể chế đã có, vấn đề còn lại là tổ chức thực hiện. Các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp cần phát huy quyền tự chủ để tạo dựng bản sắc riêng, phát triển lợi thế cạnh tranh, đặc biệt trong khoa học công nghệ và các công nghệ chiến lược”, Đại biểu Quốc hội Chu Mạnh Hùng nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo TS. Chu Mạnh Hùng, để phát triển xa hơn, bên cạnh việc phát huy thế mạnh riêng, các trường cần tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp và nhà khoa học; trong đó, chú trọng hợp tác giữa các cơ sở giáo dục đại học.

Cuối cùng, TS. Chu Mạnh Hùng nhấn mạnh, những trao đổi đa chiều tại hội thảo là cơ sở để đại biểu Quốc hội tiếp tục nghiên cứu, tham mưu với các cơ quan có thẩm quyền trong quá trình thiết kế chính sách cho giáo dục nói chung và giáo dục đại học nói riêng. Hội thảo có ý nghĩa thiết thực đối với cơ quan quản lý, cộng đồng xã hội và các cơ sở giáo dục, đặc biệt là các trường đại học.