Chiều 2/10, tại thành phố Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai, Hội thảo khoa học quốc gia “Phát triển giáo dục đại học Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Từ tự chủ chiến lược, chuyển đổi số đến đổi mới sáng tạo và hội nhập bền vững” đã bế mạc sau một ngày làm việc với các phiên báo cáo, thảo luận về tự chủ đại học, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, đổi mới sáng tạo, đào tạo, kiểm định và hội nhập quốc tế.
Phát biểu kết luận hội thảo, GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Mạng lưới Bảo đảm chất lượng giáo dục đại học Việt Nam (thuộc Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam) bày tỏ:
“Theo tôi, điều quý nhất của hội thảo hôm nay không chỉ là số lượng tham luận, mà là tinh thần nhìn thẳng vào những câu hỏi khó đang đặt ra cho giáo dục đại học và cùng tìm lời giải có thể thực hiện”.
Từ các phiên trao đổi, GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức tổng kết 5 vấn đề có tính kết luận và cũng là những việc cần tiếp tục sau hội thảo.
Đại học cần là lực lượng nòng cốt thúc đẩy đổi mới sáng tạo
Theo GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức, các ý kiến tại hội thảo thống nhất nhận định các cơ sở giáo dục đại học là lực lượng then chốt, giữ vai trò tạo lập tri thức, đào tạo nhân lực và là nòng cột thúc đẩy đổi mới sáng tạo của quốc gia.
“Hoạt động nghiên cứu và đổi mới sáng tạo trong nhà trường phải nuôi dưỡng chất lượng đào tạo, gia tăng giá trị và năng lực phát triển của đất nước”, thầy Đức nhấn mạnh.
Qua trao đổi và thảo luận, hội thảo thống nhất rằng các công nghệ lõi không thể hình thành trong môi trường ngắn hạn hay dưới áp lực thương mại tức thời. Những công nghệ này đòi hỏi quá trình nghiên cứu dài hạn, tích lũy tri thức sâu và một môi trường học thuật tự do, sáng tạo.
Theo GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức, những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, vật liệu tiên tiến, khoa học dữ liệu, khoa học tính toán, công nghệ sinh học, công nghệ hàng không vũ trụ hay bán dẫn đều bắt nguồn từ các nghiên cứu cơ bản trong môi trường đại học, trước khi được chuyển hóa thành các ứng dụng công nghiệp.
“Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, việc phát triển công nghệ chiến lược đã trở thành yêu cầu cấp thiết đối với mỗi quốc gia. Với Việt Nam, bài toán không chỉ là tiếp cận mà là làm chủ công nghệ lõi”, thầy Đức nói.
Từ đó, thầy cho rằng các trường đại học, nhất là các đại học tinh hoa, đại học trọng điểm, phải là lực lượng nòng cốt tạo lập tri thức, đào tạo nhân lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo quốc gia.
Giáo dục đại học không chỉ cung cấp nhân lực cho nhu cầu hiện tại mà còn phải tạo ra tri thức mới, đào tạo những người có thể giải quyết các bài toán chưa có lời giải và góp phần hình thành ngành nghề của tương lai.
Trong thời gian tới, GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức đề nghị các cơ sở giáo dục đại học đẩy mạnh liên kết với doanh nghiệp và địa phương, cùng xác định bài toán, cùng đầu tư nguồn lực, cùng đánh giá kết quả và cùng đưa kết quả nghiên cứu vào ứng dụng, thương mại hóa sản phẩm.
“Cần đẩy mạnh đầu tư R&D trong các trường đại học, đồng thời triển khai mô hình 4 nhà: Nhà nước, nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp để thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đóng góp của nhà trường cho xã hội”, thầy Đức nêu.
Tự chủ đại học cần thực chất, đi cùng trách nhiệm giải trình
Vấn đề thứ hai được GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức đề cập là tự chủ đại học.
Theo thầy, một cơ sở giáo dục đại học không thể đổi mới nhanh, cạnh tranh quốc tế và chịu trách nhiệm về kết quả nếu thiếu quyền chủ động tương xứng về học thuật, tổ chức nhân sự và sử dụng nguồn lực.
“Thời gian qua, tự chủ đại học như luồng gió mát thực sự đã thay da đổi thịt nhiều cơ sở giáo dục đại học. Nhờ có tự chủ, “gió đã đổi chiều”, các trường công lập tự chủ đã có nguồn lực lớn mạnh thu hút trả lương cho nhân tài so với các trường tư thục và phát triển vượt bậc”, GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức nhận định.
Tuy nhiên, qua các báo cáo tại hội thảo, thầy cho rằng vẫn còn nhiều chính sách, quy định chồng chéo; nhiều lĩnh vực tự chủ nhưng chưa được tự quyết.
Theo đó, các trường đại học cần được tự chủ sâu rộng và thực chất hơn về đào tạo, tổ chức nhân sự, tài chính, hợp tác quốc tế.
“Các báo cáo kiến nghị các bộ ngành nghiên cứu để rà soát các chính sách quy định, quy chế, để trao cho các trường đại học quyền tự chủ thực chất hơn nữa, nhất là 2 đại học quốc gia, các đại học lớn, trọng điểm. Không có tự chủ đại học toàn diện và sâu sắc, thì khó có đại học tinh hoa”, thầy Đức nói.
Tuy nhiên, theo GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức, quyền tự chủ không phải một đặc quyền đứng ngoài giám sát. Tự chủ đòi hỏi chiến lược rõ ràng, quản trị dựa trên dữ liệu, công khai kết quả và trách nhiệm giải trình trước người học, xã hội và Nhà nước.
“Mục tiêu sau cùng là tạo không gian cho các trường phát triển theo sứ mệnh riêng mà vẫn bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục”, thầy Đức nhấn mạnh.
AI buộc đại học phải thay đổi chương trình và cách đánh giá
Vấn đề thứ ba được GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức nêu là chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang buộc các trường thay đổi chương trình đào tạo, đổi mới tư duy về các điều kiện bảo đảm chất lượng, phương pháp dạy và học, kiểm tra đánh giá.
“Hội thảo lần này chúng ta nhận được số lượng đặc biệt lớn các bài viết liên quan đến chuyển đổi số và sử dụng AI trong quản trị nhà trường, trong giảng dạy, học tập và kiểm tra đánh giá. Điều này phản ánh thực tế hiện nay, chuyển đổi số và AI đã hiện hữu, đang triển khai và đóng vai trò vô cùng quan trọng trong giáo dục đại học Việt Nam”, thầy Đức cho biết.
Theo thầy, việc sử dụng AI trong giáo dục đại học là một tất yếu, cần tận dụng và phát huy tối đa năng lực của AI, đồng thời phải lưu ý những hệ lụy của việc sử dụng AI thiếu kiểm soát, thiếu trách nhiệm và đạo đức.
Khi AI có thể tổng hợp thông tin, viết mã, soạn văn bản và hỗ trợ nghiên cứu, việc kiểm tra khả năng lặp lại và sáng tạo tri thức theo phương thức cũ không còn phù hợp để đánh giá năng lực học tập.
“Bối cảnh giáo dục thông minh trong thời đại trí tuệ nhân tạo và Siêu trí tuệ như hiện nay, đặt ra yêu cầu cấp thiết các chương trình đào tạo phải đổi mới: từ yêu cầu đầu vào (tuyển sinh), đến chuẩn đầu ra (các kỹ năng nghề nghiệp) và nội dung chương trình đào tạo; cần đặt trọng tâm vào nền tảng khoa học, vào nền tảng STEM, năng lực đặt câu hỏi, tư duy phản biện, tư duy thiết kế hệ thống, khả năng kiểm chứng các bằng chứng, đạo đức nghề nghiệp và năng lực sáng tạo để giải quyết vấn đề thực tiễn”, GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức nêu.
Thầy Đức cho rằng cách đánh giá cũng phải thay đổi, theo hướng yêu cầu người học giải thích quá trình lập luận, quá trình đưa ra kết quả, bảo vệ lựa chọn và chứng minh phần đóng góp thực chất khi sử dụng AI.
“Các cơ sở giáo dục đại học phải làm chủ việc khai thác và sử dụng AI, làm chủ tri thức, công nghệ bằng năng lực con người và chuẩn mực học thuật”, thầy Đức nhấn mạnh.
Từ đó, thầy cho rằng cần tập trung đầu tư để có những đại học tinh hoa, đại học nghiên cứu, đại học trọng điểm có nền tảng khoa học cơ bản và tiềm lực khoa học công nghệ vững chắc, để tiên phong, dẫn dắt, ứng dụng và phát triển AI và SI hiệu quả, gắn với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nền kinh tế số và chuyển đổi số quốc gia, hội nhập quốc tế.
Hội nhập quốc tế phải tạo ra năng lực nội sinh
Vấn đề thứ tư được GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức đề cập là hội nhập trình độ và chuẩn mực quốc tế phải tạo ra năng lực nội sinh.
Theo thầy, hợp tác và hội nhập quốc tế có ý nghĩa quan trọng với các trường đại học Việt Nam. Hợp tác cần hướng tới công bố có chất lượng, nhóm nghiên cứu bền vững, chuyển giao tri thức hai chiều và chuẩn đầu ra có thể đối sánh quốc tế.
“Hợp tác quốc tế để tiếp cận trình độ và chuẩn mực quốc tế, mặt khác, cần lựa chọn các ưu tiên phát triển của Việt Nam, để tạo ra năng lực nội sinh, có thể tự chủ giải quyết các vấn đề chiến lược của đất nước trong giai đoạn hiện nay, cũng như khả năng đóng góp tri thức của cộng đồng khoa học Việt Nam cho thế giới”, thầy Đức nói.
Các báo cáo tại hội thảo đề xuất Nhà nước ưu tiên hợp tác quốc tế theo hướng đầu tư xây dựng các phòng thí nghiệm, nhóm nghiên cứu mạnh có yếu tố quốc tế; ưu tiên cho các postdoc để giảng viên, nhà khoa học trẻ tu nghiệp ở các nước có khoa học và công nghệ tiên tiến, đồng thời mở rộng cơ hội trao đổi và tiếp nhận thực tập sinh, nhà khoa học, giảng viên nước ngoài tới Việt Nam.
Các ý kiến cũng đề xuất Nhà nước xem xét đơn giản hóa thủ tục, tăng quyền tự chủ cho các trường đại học khi tổ chức hội nghị, hội thảo quốc tế cũng như mời chuyên gia, giảng viên nước ngoài.
Bảo đảm chất lượng phải trở thành phương thức quản trị hằng ngày
Vấn đề thứ năm là bảo đảm chất lượng phải trở thành một phương thức quản trị hằng ngày.
Theo GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức, các tham luận tại hội thảo một lần nữa khẳng định vai trò của kiểm định và hoạt động bảo đảm chất lượng, nhất là trong bối cảnh tự chủ đại học mạnh mẽ.
“Kiểm định cần thiết, nhưng một bộ hồ sơ đạt chuẩn không thể thay thế chất lượng thực của bài giảng, phòng thí nghiệm, công trình nghiên cứu, hoạt động đổi mới sáng tạo và trải nghiệm học tập”, thầy Đức nói.
Theo đó, văn hóa chất lượng phải gắn với kiểm định, công khai minh bạch gắn với sứ mệnh, mục tiêu, dữ liệu đo lường kết quả, lắng nghe người học và nhà tuyển dụng, nhận diện điểm yếu rồi cải tiến thường xuyên, liên tục.
Đặc biệt, thầy Đức nhấn mạnh vai trò của chuyển đổi số và dữ liệu trong hệ thống giáo dục đại học.
“Dữ liệu là tài nguyên, song dữ liệu phải được minh chứng, kiểm chứng và xác thực sự tin cậy. Và chỉ có sự trung thực học thuật và trách nhiệm của con người mới quyết định dữ liệu được sử dụng đúng mục đích”, thầy nói.
Theo GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức, trong bối cảnh đó, bảo đảm chất lượng, chuyển đổi số và dữ liệu trở thành phương thức và công cụ không chỉ để quản trị đại học thông minh, mà còn là tiêu chuẩn để tự chủ toàn diện, là nhân tố thúc đẩy nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế.
“Hội thảo cũng thống nhất: Trong thời đại hiện nay, chuyển đổi số, dữ liệu và AI đang thúc đẩy mô hình đại học thông minh, đồng thời cũng là những nhân tố làm thay đổi mạnh mẽ hoạt động kiểm định và bảo đảm chất lượng. Vì vậy, phương thức kiểm định cần có những đổi mới mạnh mẽ, và nhiều tiêu chí cần cải tiến và cập nhật trong thời gian tới”, thầy Đức nêu.
Hiệp hội và Câu lạc bộ tiếp tục tập hợp kiến nghị sau hội thảo
Đánh giá kết quả hội thảo, GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức cho biết Ban Tổ chức đánh giá hội thảo thành công, với chủ đề có tính thời sự và nhận được sự quan tâm của các cơ quan quản lý, chuyên gia, nhà khoa học.
Theo thầy, những nội dung thảo luận và thống nhất tại hội thảo bám sát việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 71-NQ/TW, đồng thời là những định hướng, nội dung nhiệm vụ then chốt của các cơ sở giáo dục đại học trong thời gian tới.
GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức cho biết Ban Tổ chức kỳ vọng sau hội thảo, Hiệp hội và Câu lạc bộ sẽ tiếp tục tập hợp các kiến nghị một cách độc lập và khách quan, có căn cứ khoa học và thực tiễn gửi tới các cơ quan quản lý Nhà nước; phối hợp với các cơ sở giáo dục đại học thúc đẩy chia sẻ các mô hình hay đã được kiểm chứng; kết nối các nhóm chuyên môn và các cơ sở đào tạo để cùng giải quyết những điểm nghẽn cụ thể.
“Từ đó, không chỉ lan tỏa mà còn cộng hưởng những ý tưởng, thành công của hội thảo hôm nay thành những kết quả cụ thể, thành những quá trình hợp tác hiệu quả, lâu dài”, thầy Đức nói.
Kết luận hội thảo, GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức cho rằng giáo dục đại học Việt Nam đang đứng trước một cơ hội lớn, nhưng cơ hội không tự chuyển thành chất lượng.
“Chất lượng được tạo nên bởi thể chế khuyến khích trách nhiệm, bởi đội ngũ có năng lực và khát vọng, bởi quyền tự chủ đi cùng minh bạch, và bởi sự kiên trì cải tiến trong từng nhà trường”, thầy Đức nhấn mạnh.
Theo thầy, nếu mỗi cơ sở giáo dục đại học tìm được con đường phát triển của mình, đồng thời gắn con đường ấy với nhu cầu của đất nước và chuẩn mực của thế giới, Việt Nam sẽ có một hệ thống đại học đa dạng, vững mạnh và có khả năng dẫn dắt sự phát triển.
