Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh, việc chuẩn hóa hoạt động kiểm tra, đánh giá đang đặt ra nhiều yêu cầu mới. Đề xuất xây dựng ngân hàng câu hỏi thi dùng chung cho học sinh phổ thông được kỳ vọng nâng cao tính khách quan, công bằng trong đánh giá, kiểm tra.
Trao đổi với Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Nhà giáo ưu tú, Tiến sĩ Nguyễn Kim Dung – Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Nam Việt (RISES), Phó Giám đốc Thường trực, Chủ tịch Hội đồng kiểm định chất lượng giáo dục, Trung tâm Kiểm định chất lượng giáo dục Đông A đã phân tích những yêu cầu đặt ra để xây dựng ngân hàng câu hỏi thi chuẩn hóa, bảo đảm đánh giá đúng năng lực học sinh.
Phóng viên: Từ góc độ kiểm định chất lượng giáo dục, cô đánh giá thế nào về sự cần thiết của việc xây dựng ngân hàng câu hỏi kiểm tra, đề thi chung cho học sinh phổ thông hiện nay?
Tiến sĩ Nguyễn Kim Dung: Từ góc độ kiểm định và bảo đảm chất lượng giáo dục, tôi cho rằng việc xây dựng một ngân hàng câu hỏi thi có tính chuẩn hóa và dùng chung là cần thiết. Trong phần trả lời này, tôi xin dùng thuật ngữ “ngân hàng câu hỏi thi”, vì về kỹ thuật, ngân hàng gồm các câu hỏi/nhiệm vụ đã được chuẩn hóa để tổ hợp thành nhiều đề tương đương.
Trong bối cảnh Chương trình giáo dục phổ thông 2018 chuyển từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực người học, hoạt động đánh giá cũng phải thay đổi tương ứng. Chúng ta không chỉ cần biết học sinh nhớ được bao nhiêu kiến thức mà cần đánh giá được các em hiểu, vận dụng, phân tích và giải quyết vấn đề như thế nào.
Một ngân hàng câu hỏi được xây dựng tốt sẽ giúp tạo ra nhiều đề kiểm tra khác nhau nhưng vẫn hướng đến cùng yêu cầu cần đạt của chương trình và có chất lượng đo lường tương đương.
Ở đây cần hiểu rõ là ngân hàng câu hỏi không đơn giản là nơi tập hợp thật nhiều câu hỏi hoặc nhiều đề thi đã sử dụng. Một ngân hàng đúng nghĩa phải là hệ thống các câu hỏi đã được thiết kế theo ma trận và bản đặc tả, được thẩm định về nội dung, thử nghiệm trên người học, phân tích bằng phương pháp khảo thí, hiệu chỉnh và phân loại theo các thuộc tính như nội dung, năng lực cần đánh giá, mức độ nhận thức, độ khó và khả năng phân biệt.
Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đang đi theo hướng này đối với kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông từ năm 2025: xây dựng ngân hàng câu hỏi thi theo hướng đánh giá năng lực, bám yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và sử dụng kết quả phân tích khảo thí để lựa chọn câu hỏi có chất lượng.
Theo tôi, giá trị lớn nhất của một ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa không phải là giúp ra đề nhanh hơn, mà là nâng cao tính giá trị, tính nhất quán, độ tin cậy và công bằng của hoạt động đánh giá.
Nếu mỗi trường, mỗi giáo viên tự xây dựng đề theo những chuẩn khác nhau, cùng một điểm số nhưng ý nghĩa của điểm số có thể rất khác nhau. Ngân hàng câu hỏi chung có thể góp phần tạo ra một chuẩn tham chiếu chung, từ đó góp phần hạn chế chênh lệch về độ khó giữa các đề, nâng cao khả năng so sánh và làm cho kết quả đánh giá có ý nghĩa hơn trong việc theo dõi chất lượng và cải tiến giáo dục.
Phóng viên: Thưa Tiến sĩ, ngân hàng câu hỏi, đề thi chung cần được xây dựng dựa trên những nguyên tắc nào để bảo đảm tính khoa học, khách quan và phù hợp với Chương trình giáo dục phổ thông?
Tiến sĩ Nguyễn Kim Dung: Theo tôi, có ít nhất 6 nguyên tắc quan trọng. Thứ nhất, phải xuất phát từ Chương trình giáo dục phổ thông và yêu cầu cần đạt, chứ không chỉ xuất phát từ sách giáo khoa. Mỗi câu hỏi trong ngân hàng đề thi cần xác định rõ nó đang đo yêu cầu cần đạt nào, nội dung nào, thành tố năng lực nào và ở mức độ nhận thức hoặc vận dụng nào.
Thứ hai, phải có ma trận và bản đặc tả trước khi xây dựng câu hỏi. Không nên bắt đầu bằng việc huy động thật nhiều giáo viên viết câu hỏi rồi mới phân loại sau. Trước hết phải xác định cấu trúc đánh giá: nội dung nào cần đo, tỷ trọng bao nhiêu, năng lực nào cần đánh giá, mức độ tư duy nào cần có và dạng câu hỏi nào phù hợp. Nói cách khác, ma trận không mất đi khi chuyển sang ngân hàng câu hỏi; ngược lại, ma trận trở thành nền tảng để xây dựng ngân hàng.
Thứ ba, mỗi câu hỏi phải được thẩm định về tính giá trị. Câu hỏi phải thực sự đo đúng năng lực hoặc yêu cầu cần đạt mà chúng ta muốn đo. Không thể gắn nhãn một câu là vận dụng chỉ vì câu đó khó hoặc dài.
Thứ tư, câu hỏi phải được thử nghiệm và phân tích bằng dữ liệu. Đây là điểm làm cho ngân hàng câu hỏi khác với một kho câu hỏi. Sau thử nghiệm, cần xem xét độ khó, khả năng phân biệt, hoạt động của các phương án nhiễu, những biểu hiện bất thường hoặc thiên lệch, sau đó mới quyết định giữ, sửa hay loại câu hỏi. Quy trình chuẩn hóa ngân hàng câu hỏi của Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đi theo chuỗi như sau: xây dựng ma trận và đặc tả; biên soạn; thẩm định; thử nghiệm; phân tích; hiệu chỉnh; thử nghiệm đề; cân bằng độ khó và cuối cùng là đưa vào ngân hàng.
Thứ năm, phải bảo đảm công bằng và kiểm soát thiên lệch. Cần phát hiện, phân tích và giảm thiểu những câu hỏi có biểu hiện hoạt động sai biệt giữa các nhóm học sinh hoặc tạo lợi thế không liên quan đến năng lực cần đánh giá do giới tính, vùng miền, điều kiện kinh tế – xã hội hay những trải nghiệm quá đặc thù.
Thứ sáu, ngân hàng phải được quản trị như một hệ thống sống. Câu hỏi cần có mã định danh, metadata, lịch sử sử dụng, thông số kỹ thuật và cơ chế cập nhật, hiệu chỉnh, thay thế. Đồng thời phải có quy định rất chặt về bảo mật, quyền truy cập và kiểm soát tần suất sử dụng câu hỏi.
Như vậy, chất lượng ngân hàng không được quyết định bởi số lượng câu hỏi, mà bởi chất lượng và bằng chứng đo lường của từng câu hỏi.
Phóng viên: Theo Tiến sĩ, việc áp dụng ngân hàng câu hỏi chung có giúp thu hẹp chênh lệch về độ khó của đề kiểm tra giữa các trường, địa phương và bảo đảm công bằng trong đánh giá học sinh?
Tiến sĩ Nguyễn Kim Dung: Theo tôi, có khả năng làm được điều đó tốt hơn rất nhiều so với việc mỗi nơi tự xây dựng đề, nhưng chỉ khi ngân hàng thực sự được chuẩn hóa. Điểm mạnh của ngân hàng câu hỏi là chúng ta có thể biết tương đối rõ đặc tính của từng câu hỏi. Khi các câu hỏi đã được thử nghiệm và có dữ liệu về độ khó, khả năng phân biệt và mức độ phù hợp, có thể tổ hợp các câu hỏi để tạo ra nhiều đề khác nhau nhưng có cấu trúc và độ khó tương đương. Đây là điểm khác biệt rất lớn giữa ma trận chung và ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa.
Ma trận chỉ cho biết đề cần có bao nhiêu câu ở từng nội dung và mức độ. Nhưng hai đề cùng một ma trận vẫn có thể có độ khó rất khác nhau. Ngược lại, nếu ngân hàng có thông số đo lường của từng câu hỏi, chúng ta có cơ sở tốt hơn để kiểm soát độ khó của từng đề. Nếu muốn các đề có thể so sánh tốt hơn, không chỉ cần lựa chọn câu hỏi có độ khó tương đương mà còn cần áp dụng các kỹ thuật cân bằng đề và khi cần hiệu chỉnh thang điểm trên cơ sở dữ liệu khảo thí.
Tuy nhiên, ngân hàng chung cũng không tự động tạo ra công bằng. Công bằng không có nghĩa tất cả học sinh phải làm đúng những câu hỏi giống nhau. Công bằng là các em được đánh giá theo cùng chuẩn, bằng những công cụ có chất lượng tương đương và kết quả được diễn giải trên cùng một cơ sở. Muốn đạt được điều đó cần đồng thời bảo đảm chất lượng của ngân hàng, quy trình tạo đề, hướng dẫn chấm, điều kiện tổ chức kiểm tra và phân tích dữ liệu sau đánh giá.
Nếu kết quả được sử dụng để so sánh giữa các trường hoặc địa phương thì yêu cầu còn cao hơn. Khi đó phải quan tâm đến việc cân bằng độ khó giữa các đề và các kỹ thuật khảo thí phù hợp, thay vì chỉ so sánh điểm thô.
Vì vậy, tôi cho rằng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa là một công cụ rất quan trọng để tăng tính công bằng, nhưng công bằng vẫn là kết quả của cả một hệ thống đánh giá chứ không phải của riêng ngân hàng câu hỏi.
Phóng viên: Vậy theo Tiến sĩ, làm thế nào để ngân hàng câu hỏi chung vừa bảo đảm chuẩn kiến thức, kỹ năng, vừa đánh giá được năng lực vận dụng và khả năng phân hóa học sinh?
Tiến sĩ Nguyễn Kim Dung: Theo tôi, điều quan trọng nhất là ngân hàng phải được thiết kế theo phổ năng lực, chứ không phải chỉ tích lũy thật nhiều câu hỏi. Mỗi câu hỏi cần được gắn ít nhất với các thông tin: yêu cầu cần đạt, nội dung, năng lực cần đánh giá, mức độ tư duy, dạng câu hỏi, độ khó và sau khi thử nghiệm có thêm các thông số đo lường cần thiết.
Trong cùng một nội dung có thể cần nhiều câu hỏi ở các mức độ khác nhau. Một nhóm câu hỏi giúp xác định học sinh đã đạt yêu cầu cơ bản của chương trình hay chưa. Một nhóm đánh giá khả năng hiểu và vận dụng kiến thức trong tình huống quen thuộc. Và một nhóm yêu cầu học sinh huy động, kết nối kiến thức để giải quyết những tình huống mới, phân tích thông tin, lập luận hoặc lựa chọn giải pháp.
Điều tôi muốn nhấn mạnh là không nên đồng nhất câu khó với câu đánh giá năng lực cao. Một câu có thể rất khó vì tính toán dài, ngữ liệu phức tạp hoặc mang tính đánh đố, nhưng chưa chắc đo được năng lực tốt. Ngược lại, việc chú trọng thiết kế câu hỏi dựa trên bối cảnh trong một tình huống thực tiễn có thể không quá khó về kiến thức nhưng lại đòi hỏi học sinh phải lựa chọn thông tin, lập luận và vận dụng kiến thức trong một bối cảnh mới. Do đó, khả năng phân hóa phải được tạo ra bằng độ phức tạp của quá trình tư duy và mức độ làm chủ năng lực, chứ không phải bằng kiến thức ngoài chương trình hoặc câu hỏi đánh đố.
Ngân hàng cũng cần có nhiều dạng thức câu hỏi phù hợp với mục tiêu đánh giá. Định dạng đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông từ năm 2025 đã bổ sung các dạng thức như câu trả lời ngắn nhằm tạo thêm khả năng đánh giá tư duy ở mức cao hơn. Tuy nhiên, mức độ tư duy không do hình thức câu hỏi tự thân quyết định mà phụ thuộc vào yêu cầu nhận thức mà câu hỏi đặt ra. Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận giới hạn của ngân hàng câu hỏi thi. Không phải tất cả phẩm chất và năng lực của học sinh đều có thể đo đầy đủ bằng bài thi viết. Các năng lực như hợp tác, giao tiếp, thực hành, sáng tạo, thực hiện dự án hay tạo ra sản phẩm vẫn cần những hình thức đánh giá khác như quan sát, bài thực hành, dự án, hồ sơ học tập hoặc thuyết trình. Do đó, ngân hàng câu hỏi thi phải được đặt trong một hệ thống đánh giá rộng hơn, chứ không nên trở thành công cụ duy nhất để đánh giá học sinh.
Theo tôi, nếu chúng ta xây dựng được một ngân hàng câu hỏi dùng chung có chất lượng, được chuẩn hóa bằng dữ liệu và thường xuyên cập nhật, đây sẽ là một bước tiến quan trọng của hệ thống đánh giá giáo dục phổ thông. Nhưng điều cần tránh là biến ngân hàng câu hỏi thành một kho chứa hàng nghìn câu hỏi chưa được kiểm chứng. Một ngân hàng có giá trị phải bảo đảm mỗi câu hỏi đo đúng cái cần đo, có bằng chứng về chất lượng đo lường và có thể được sử dụng để tạo ra các đề có chất lượng tương đương.
Khi đó, ngân hàng câu hỏi không chỉ phục vụ việc ra đề mà còn trở thành một công cụ bảo đảm chất lượng, góp phần chuẩn hóa hoạt động đánh giá, cung cấp dữ liệu đáng tin cậy hơn về mức độ đạt được của học sinh và hỗ trợ nhà trường, địa phương cũng như cơ quan quản lý cải tiến chất lượng giáo dục.
Phóng viên: Trân trọng cảm ơn Tiến sĩ!
