Trong quá trình công tác, mỗi nhà giáo đều không ngừng tìm tòi, đổi mới phương pháp, điều chỉnh cách tổ chức dạy học và xử lý những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn. Những việc làm ấy, dù lớn hay nhỏ, đều góp phần nâng cao chất lượng giáo dục. Sáng kiến về bản chất, chính là sự đúc kết có hệ thống từ những quá trình tìm tòi, thử nghiệm và điều chỉnh đó.
Tuy nhiên, trong thực tế, đôi khi việc viết sáng kiến lại bị nhìn nhận như một nhiệm vụ mang tính thủ tục, thậm chí là một điều kiện cần thiết để phục vụ cho mục đích xét thi đua. Khi mục đích ban đầu bị thay đổi, sáng kiến rất dễ trở thành một sản phẩm hành chính được hoàn thành vào cuối năm học thay vì là kết quả của một quá trình nghiên cứu và cải tiến chuyên môn thực sự.
Sáng kiến trước hết phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn
Từ thực tế quản lý nhà trường và giảng dạy người viết nhận thấy, một sáng kiến có ý nghĩa không nhất thiết phải là một vấn đề thật lớn lao hay một phương pháp hoàn toàn mới. Đôi khi, đó chỉ là cách giải quyết hiệu quả hơn một khó khăn mà giáo viên thường xuyên gặp phải trong công việc.
Đó có thể là việc làm thế nào để học sinh yếu mạnh dạn phát biểu hơn; làm sao nâng cao hứng thú học tập của học sinh; cách tổ chức một hoạt động nhóm hiệu quả; phương pháp phối hợp với phụ huynh trong việc hỗ trợ học sinh; hay một giải pháp giúp giáo viên giảm bớt thời gian thực hiện một công việc nhưng vẫn bảo đảm chất lượng.
Điều quan trọng là sáng kiến phải trả lời được một câu hỏi rất thực tế: Vấn đề này có thực sự tồn tại và giải pháp cá nhân người thực hiện sáng kiến đưa ra có giúp giải quyết vấn đề hay không?
Nếu giáo viên bắt đầu từ một khó khăn có thật, quan sát, tìm nguyên nhân, thử nghiệm giải pháp và đánh giá kết quả, thì sáng kiến sẽ có giá trị ngay cả khi nó không được dùng để xét bất kỳ danh hiệu nào.
Ngược lại, nếu bắt đầu bằng suy nghĩ: “Năm nay phải có một sáng kiến để đủ điều kiện xét danh hiệu chiến sĩ thi đua, hoặc bằng khen các cấp”, người viết rất dễ rơi vào tình trạng tìm một đề tài cho có, sao chép hoặc chỉnh sửa những nội dung quen thuộc, trình bày nặng về hình thức nhưng thiếu minh chứng từ thực tiễn.
Vì thế, không nên biến sáng kiến thành một cuộc chạy đua để có thành tích xét thi đua cuối năm học.
Thực tế, thi đua có vai trò quan trọng trong việc ghi nhận sự nỗ lực của đội ngũ nhà giáo. Tuy nhiên, nếu sáng kiến chỉ được xem như một tiêu chí để hoàn thiện hồ sơ thi đua, chúng ta có thể vô tình làm giảm đi ý nghĩa chuyên môn vốn có của hoạt động này.
Khi áp lực về hồ sơ tăng lên, giáo viên có thể dành nhiều thời gian để lo hình thức: tên đề tài phải thật “kêu”, bố cục phải thật đầy đủ, nội dung phải dài, cách trình bày phải đúng mẫu, in phải đẹp kết hợp với hình ảnh màu...
Trong khi đó, những câu hỏi cốt lõi như “giải pháp có thực sự hiệu quả không?”, “học sinh có tiến bộ không?”, “đồng nghiệp có thể áp dụng không?” lại chưa được quan tâm đúng mức.
Sẽ rất đáng tiếc nếu một sáng kiến được viết ra chỉ để hoàn thành một yêu cầu hành chính, sau khi nộp thì cất vào tủ hoặc lưu trong máy tính và không được sử dụng thêm. Một sáng kiến tốt không nên kết thúc ở thời điểm được nộp rồi chờ đợi có đạt giải hay không rồi thôi.
Bởi, khi thực hiện xong một sáng kiến và gửi đi thì những nội dung đó cần tiếp tục được áp dụng, điều chỉnh, chia sẻ và nhân rộng nếu chứng minh được hiệu quả. Bởi, mục đích, giá trị của sáng kiến nằm ở khả năng thay đổi thực tiễn.
Một sáng kiến có thể dài hàng chục trang nhưng chưa chắc đã có giá trị bằng một giải pháp ngắn gọn giúp giáo viên tháo gỡ được một khó khăn cụ thể. Giá trị của sáng kiến không chỉ nằm ở số trang, cách trình bày hay những thuật ngữ chuyên môn được sử dụng, mà quan trọng hơn là tác động thực tế của nó.
Hãy biến mỗi sáng kiến thành một cơ hội tự học và phát triển nghề nghiệp
Nghề giáo là nghề đòi hỏi sự học tập suốt đời. Mỗi lớp học, mỗi học sinh và mỗi năm học đều đặt ra những vấn đề mới. Chính quá trình giải quyết những vấn đề ấy là cơ hội để giáo viên phát triển chuyên môn.
Khi bắt tay vào viết, giáo viên phải nhìn lại quá trình mình đã làm, phân tích nguyên nhân của vấn đề, tìm kiếm cơ sở lý luận, lựa chọn giải pháp, thu thập minh chứng và đánh giá kết quả. Qua đó, người giáo viên không chỉ tạo ra một sản phẩm viết, mà còn hiểu sâu hơn về chính công việc của mình.
Đặc biệt, việc chia sẻ sáng kiến trong tổ chuyên môn có thể tạo ra một môi trường học tập nghề nghiệp rất hiệu quả. Một giáo viên có thể có kinh nghiệm trong việc quản lý lớp học; một người khác có thế mạnh về công nghệ; người khác nữa có phương pháp hỗ trợ học sinh yếu. Nếu những kinh nghiệm ấy được chia sẻ một cách chân thành, nhà trường sẽ hình thành được một nguồn tri thức thực tiễn rất quý giá.
Viết sáng kiến, nếu được thực hiện đúng nghĩa, chính là một hình thức tự học rất thiết thực.
Thứ nhất, nội dung của sáng kiến phải rõ ràng. Người viết cần xác định mình đang giải quyết khó khăn nào, khó khăn đó ảnh hưởng như thế nào đến hoạt động dạy học hoặc quản lý giáo dục.
Thứ hai, giải pháp phải có cơ sở thực tiễn và tính khả thi cao. Người viết cần chỉ ra mình đã làm gì, thực hiện như thế nào, trong điều kiện nào và vì sao cho rằng giải pháp đó có thể khắc phục vấn đề đã tồn tại trước đây.
Thứ ba, kết quả của sáng kiến cần được minh chứng. Những thay đổi về kết quả học tập, thái độ, mức độ tham gia của học sinh, hiệu quả công việc hoặc sự thuận lợi của giáo viên đều có thể trở thành minh chứng phù hợp.
Có lẽ điều chúng ta cần quan tâm không phải là mỗi năm nhà trường, địa phương có bao nhiêu sáng kiến được viết, mà là sau mỗi năm học, hoạt động chuyên môn của nhà trường, địa phương đã thay đổi như thế nào trong quản lý và giảng dạy của nhà trường.
Thi đua là cần thiết, nhưng thi đua không nên trở thành mục đích duy nhất của sáng kiến. Điều quan trọng hơn là sau mỗi sáng kiến, giáo viên hiểu công việc của mình hơn, học sinh được hưởng lợi nhiều hơn và đồng nghiệp có thêm một kinh nghiệm có thể tham khảo.
Đừng để hàng trăm, hàng ngàn sáng kiến ở các địa phương chỉ nằm trên giấy bằng những ý tưởng, giải pháp không được kiểm chứng. Viết, chấm, công bố giải xong rồi thôi bởi mục đích viết sáng kiến chỉ nhằm mục đích xét thi đua. Hãy hướng mỗi sáng kiến trở thành một dấu mốc của sự đổi mới, một bài học nghề nghiệp và quan trọng nhất là bản thân đang đóng góp thiết thực cho chất lượng giáo dục.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
