Bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, Việt Nam đứng trước yêu cầu phải tạo dựng được đội ngũ nhân lực chất lượng cao, có khả năng thích ứng với sự phát triển nhanh của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Điều đó đặt giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp vào vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực. Song, để phát huy vai trò này, những điểm nghẽn về cơ chế, đầu tư và đội ngũ vẫn tiếp tục cần được tháo gỡ.
Cơ sở giáo dục đại học chuyển mình trước bài toán nhân lực chất lượng cao
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hữu Hiếu - Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa, Đại học Đà Nẵng cho rằng, mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số mà Đảng và Nhà nước đặt ra không chỉ là yêu cầu về tốc độ phát triển mà còn là sự chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong bối cảnh đó, phát triển nguồn nhân lực không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục mà đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia và hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước đến năm 2045.
Theo đó, các trường đại học kỹ thuật giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đào tạo đội ngũ kỹ sư, chuyên gia công nghệ và nhà nghiên cứu – lực lượng trực tiếp tạo ra năng suất lao động, làm chủ công nghệ mới, thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển các ngành công nghiệp công nghệ cao. Vì vậy, cơ sở giáo dục đại học không thể chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức mà phải trở thành nơi hình thành năng lực sáng tạo, tư duy đổi mới và khả năng giải quyết các bài toán thực tiễn của doanh nghiệp và xã hội.
Đối với Trường Đại học Bách khoa, Đại học Đà Nẵng, hơn nửa thế kỷ xây dựng và phát triển đã tạo nên nền tảng vững chắc với hàng trăm nghìn kỹ sư, kiến trúc sư, thạc sĩ và tiến sĩ được đào tạo, nhiều người đang đảm nhiệm các vị trí lãnh đạo, chuyên gia tại doanh nghiệp, cơ quan quản lý và viện nghiên cứu trong và ngoài nước. Tuy nhiên, trước yêu cầu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, nhà trường xác định cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ để đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật, vi mạch bán dẫn, công nghệ số, năng lượng xanh và hạ tầng bền vững.
Theo Phó Giáo sư Nguyễn Hữu Hiếu, để các trường đại học kỹ thuật thực sự trở thành động lực phát triển đất nước, cần tập trung vào 5 nhóm giải pháp trọng tâm.
Trước hết là đổi mới chương trình đào tạo theo hướng mở, linh hoạt và lấy nhu cầu thị trường lao động làm trung tâm. Tích hợp mạnh mẽ các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, bán dẫn, IoT, chuyển đổi số, công nghệ xanh và phát triển bền vững, đồng thời tăng cường đào tạo liên ngành để nâng cao khả năng thích ứng của người học.
Thứ hai, đổi mới phương pháp đào tạo theo hướng phát triển năng lực, tăng cường học tập thông qua dự án, nghiên cứu khoa học và các bài toán thực tiễn của doanh nghiệp. Điều cốt lõi không chỉ là trang bị kiến thức mà còn hình thành năng lực tự học, tư duy phản biện, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề và thích ứng với sự thay đổi nhanh của công nghệ.
Thứ ba, phát triển đội ngũ giảng viên và nhà khoa học chất lượng cao thông qua đào tạo, nghiên cứu tại các trung tâm khoa học tiên tiến, đồng thời thu hút các chuyên gia, nhà khoa học và trí thức Việt Nam ở nước ngoài tham gia giảng dạy, nghiên cứu.
Thứ tư, tăng cường gắn kết giữa Nhà nước – Nhà trường – Doanh nghiệp, để doanh nghiệp tham gia vào quá trình xây dựng chương trình đào tạo, hướng dẫn thực tập, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. “Đây là giải pháp quan trọng nhằm rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn, giúp sinh viên có thể đáp ứng yêu cầu công việc ngay sau khi tốt nghiệp”, thầy Hiếu nhấn mạnh.
Thứ năm, đẩy mạnh hội nhập quốc tế thông qua mở rộng hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp nước ngoài. Triển khai các chương trình đào tạo đạt chuẩn quốc tế, tăng cường trao đổi giảng viên, sinh viên và tham gia các mạng lưới nghiên cứu toàn cầu nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu và vị thế của giáo dục đại học Việt Nam.
Trong khi đó, với thế mạnh đào tạo các lĩnh vực kinh tế, quản trị và kinh doanh, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế cũng xác định đổi mới đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao tri thức là nhiệm vụ trọng tâm nhằm cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong bối cảnh hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Tấn Quân - Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế, để thực hiện sứ mệnh này, nhà trường tập trung vào ba định hướng lớn.
Thứ nhất, đổi mới chương trình đào tạo theo hướng gắn với kinh tế số, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) và phát triển bền vững; tăng cường ứng dụng công nghệ trong giảng dạy và đẩy mạnh hợp tác với doanh nghiệp để nâng cao tính thực tiễn của chương trình. Nhà trường chú trọng trang bị cho sinh viên tư duy phản biện, năng lực giải quyết vấn đề, khả năng thích ứng, kỹ năng hội nhập và tinh thần khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo.
“Hiện toàn bộ 26 chương trình đào tạo đại học, 6 chương trình thạc sĩ và 4 chương trình tiến sĩ của nhà trường đã được rà soát, cập nhật theo định hướng này”, thầy Quân thông tin.
Thứ hai, thúc đẩy nghiên cứu khoa học ứng dụng và chuyển giao tri thức nhằm tham vấn chính sách cho các cơ quan quản lý, đồng thời cung cấp các giải pháp cho doanh nghiệp. Hoạt động nghiên cứu tập trung vào những lĩnh vực có khả năng tạo động lực tăng trưởng mới như mô hình tăng trưởng kinh tế, chuyển đổi số trong quản lý nhà nước và doanh nghiệp, đổi mới sáng tạo và mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Thứ ba, xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo, tạo môi trường kết nối, ươm tạo ý tưởng khởi nghiệp, qua đó nuôi dưỡng tinh thần đổi mới và phát triển đội ngũ nhân lực trẻ có năng lực dẫn dắt sự phát triển trong tương lai.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Tấn Quân, trước những tác động mạnh mẽ của chuyển đổi số, kinh tế xanh và hội nhập quốc tế, giáo dục đại học cần đổi mới toàn diện cả về nội dung, kỹ năng và phương pháp đào tạo. Vì vậy, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế chuyển mạnh từ mô hình truyền thụ kiến thức sang đào tạo gắn với thực tiễn, đưa sinh viên vào các tình huống và bài toán thực tế để chủ động tìm kiếm giải pháp. Mục tiêu không chỉ giúp người học nắm vững kiến thức mà còn có năng lực vận dụng vào thực tiễn và thích ứng nhanh với sự thay đổi của thị trường lao động.
Gỡ nút thắt về đào tạo, đầu tư và liên kết để phát triển nhân lực
Trên thực tế, dù Nhà nước đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách nhằm thu hút người học vào các ngành công nghệ chiến lược, việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao vẫn là quá trình dài hơi, trong khi nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường lao động ngày càng cấp thiết.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hữu Hiếu, các chính sách về học bổng, hỗ trợ học phí, ưu tiên đào tạo nhân lực trong các lĩnh vực khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược là bước đi kịp thời, có ý nghĩa chiến lược, góp phần nâng cao sức hấp dẫn của các ngành đào tạo ưu tiên. Tuy nhiên, từ chính sách đến kết quả thực tiễn cần có thời gian. Đào tạo một kỹ sư chất lượng cao thường mất 4–5 năm, sau đó còn cần quá trình tích lũy kinh nghiệm để trở thành chuyên gia. Vì vậy, khoảng cách giữa nhu cầu nhân lực rất lớn của doanh nghiệp và khả năng đáp ứng của các trường đại học trong ngắn hạn là điều khó tránh khỏi.
Theo thầy, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không còn nằm ở quy mô đào tạo mà ở khả năng thu hút và giữ chân người học giỏi đối với các ngành kỹ thuật. Chương trình đào tạo có yêu cầu cao, thời gian học dài, trong khi cơ hội việc làm và thu nhập của nhiều kỹ sư, đặc biệt là kỹ sư mới tốt nghiệp, vẫn chưa thực sự tương xứng. Mặc dù các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), vi mạch bán dẫn và công nghệ số đang có nhu cầu nhân lực lớn, sức hấp dẫn của khối ngành kỹ thuật vẫn chịu ảnh hưởng bởi chế độ đãi ngộ và triển vọng nghề nghiệp.
Bên cạnh đó, tốc độ phát triển của công nghệ luôn nhanh hơn khả năng đầu tư của các trường đại học. Những lĩnh vực như AI, bán dẫn, dữ liệu lớn hay điện toán hiệu năng cao đòi hỏi hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại, hạ tầng tính toán, phần mềm chuyên dụng và đội ngũ chuyên gia trình độ cao. Trong khi nguồn lực của nhiều trường đại học công lập còn hạn chế, việc chỉ dựa vào nguồn thu học phí khó có thể đáp ứng yêu cầu phát triển.
Để tháo gỡ những điểm nghẽn này, theo Phó Giáo sư Nguyễn Hữu Hiếu, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp. Nhà nước tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ đào tạo và nghiên cứu trong các ngành công nghệ chiến lược; doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, đồng thời xây dựng chế độ đãi ngộ và lộ trình phát triển nghề nghiệp đủ sức thu hút, giữ chân nhân lực chất lượng cao. Còn các trường đại học phải chủ động đổi mới để đáp ứng nhanh hơn yêu cầu của thị trường.
Đối với các cơ sở đào tạo lĩnh vực kỹ thuật, yêu cầu cấp thiết nhất hiện nay là chuyển từ đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu trước mắt sang đào tạo đội ngũ có năng lực làm chủ và dẫn dắt sự phát triển của các ngành công nghệ chiến lược trong tương lai.
Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, trong đó xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng để nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia và thúc đẩy phát triển đất nước nhanh, bền vững.
Theo thầy Hiếu, bên cạnh việc đào tạo nhân lực gắn với các lĩnh vực công nghệ chiến lược, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước, các cơ sở giáo dục đại học kỹ thuật cần tăng cường kết nối giữa đào tạo với nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và hoạt động R&D. Trong đó, doanh nghiệp không chỉ là nơi sử dụng lao động mà còn trở thành môi trường quan trọng để sinh viên trải nghiệm thực tiễn, phát triển năng lực nghề nghiệp.
Đồng thời, các trường cần nâng cao chất lượng đào tạo theo chuẩn quốc tế, giúp kỹ sư Việt Nam có khả năng hội nhập và cạnh tranh trong môi trường toàn cầu; xây dựng hệ sinh thái đào tạo mở với sự liên kết chặt chẽ giữa nhà trường, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và địa phương, qua đó tạo nền tảng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao một cách bền vững.
"Đối với Trường Đại học Bách khoa, Đại học Đà Nẵng, nhà trường đang mở rộng hợp tác với doanh nghiệp từ xây dựng chương trình đào tạo, tổ chức thực tập, đồng hướng dẫn đồ án tốt nghiệp đến triển khai các đề tài nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Mục tiêu là giúp sinh viên được tiếp cận môi trường làm việc thực tế ngay trong quá trình học, rút ngắn thời gian thích nghi sau khi tốt nghiệp và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của nhà tuyển dụng.
Song song với đó, nhà trường tiếp tục đầu tư phát triển cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm và các trung tâm nghiên cứu, mở rộng hợp tác với các tập đoàn công nghệ trong và ngoài nước nhằm nâng cao năng lực đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Đặc biệt, việc được giao chủ trì mạng lưới đào tạo và phát triển nguồn nhân lực trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn khu vực miền Trung được kỳ vọng sẽ phát huy vai trò kết nối giữa các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và địa phương, góp phần hình thành hệ sinh thái đào tạo và đổi mới sáng tạo của khu vực", thầy Hiếu thông tin.
Trong khi đó, theo chia sẻ của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Tấn Quân, một trong những điểm nghẽn của các cơ sở đào tạo khối ngành kinh tế hiện nay là sự gắn kết với doanh nghiệp chưa thực sự chặt chẽ. Ở một số lĩnh vực, chương trình đào tạo vẫn còn nặng về lý thuyết, thiếu môi trường trải nghiệm thực tiễn, khiến chất lượng đầu ra chưa theo kịp yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động.
Để khắc phục hạn chế này, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế đang đẩy mạnh hợp tác với doanh nghiệp trên toàn bộ quá trình đào tạo, từ khảo sát nhu cầu nhân lực, xây dựng chương trình, tổ chức giảng dạy đến đánh giá và cập nhật chuẩn đầu ra. Theo thầy Quân, doanh nghiệp không chỉ là đơn vị sử dụng lao động mà còn là đối tác đồng hành trong đào tạo, tạo điều kiện để sinh viên được trải nghiệm thực tế, rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp và thích ứng nhanh với môi trường làm việc. Sự gắn kết chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp cũng là giải pháp quan trọng để thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu của thị trường.
Đề cập đến yêu cầu đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực phát triển đất nước, Phó Giáo sư Trương Tấn Quân cho rằng các cơ sở giáo dục đại học cần chủ động đổi mới mô hình quản trị, trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo trong cả đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao tri thức. Theo đó, quản trị đại học cần được xây dựng trên nền tảng số, ứng dụng công nghệ và dữ liệu để nâng cao hiệu quả hoạt động, tăng tính minh bạch, đồng thời tạo môi trường khuyến khích đổi mới, sáng tạo và phát huy quyền tự chủ.
“Chỉ khi gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và nhu cầu của doanh nghiệp, xã hội, các trường đại học mới có thể phát huy đầy đủ vai trò là động lực phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững của đất nước”, thầy Quân nhấn mạnh.
