Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá nhằm tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đã khẳng định quyết tâm xây dựng hệ thống y tế hiện đại, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Để hiện thực hóa mục tiêu này, việc bảo đảm nguồn nhân lực y tế, đặc biệt là đội ngũ điều dưỡng đang đặt ra những yêu cầu cấp thiết.
Với quy mô dân số hơn 100 triệu người, Việt Nam sẽ cần khoảng 260.000 điều dưỡng. Thế nhưng hiện nay theo thống kê, nước ta mới có khoảng 140.000 người đang làm việc trong hệ thống y tế.
Theo dự báo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các chuyên gia, nếu không có giải pháp đột phá về đào tạo, thu hút và đãi ngộ nhân lực, nước ta có thể thiếu từ 40.000 đến 50.000 điều dưỡng vào năm 2030. [1]
Nhiều nguyên nhân khiến ngành Điều dưỡng kém sức hút
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Phạm Quang Hòa - Trưởng Khoa Điều dưỡng, Trường Đại học Hòa Bình cho biết, so với một số ngành khác trong khối sức khỏe, ngành Điều dưỡng hiện chưa thu hút được sự quan tâm tương xứng từ thí sinh.
Theo thầy, có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng này. Thứ nhất, nhận thức của xã hội về vai trò và vị thế nghề điều dưỡng vẫn chưa đầy đủ. Tại nhiều quốc gia phát triển, điều dưỡng là một nghề nghiệp có vị thế cao, được đào tạo đến trình độ sau đại học như thạc sĩ, tiến sĩ, có thể được công nhận các chức danh học thuật như phó giáo sư, giáo sư. Đồng thời, tham gia quản lý điều trị, nghiên cứu khoa học và phát triển các chuyên ngành chuyên sâu.
Trong khi đó, ở Việt Nam, không ít phụ huynh và học sinh vẫn cho rằng điều dưỡng chỉ là người hỗ trợ bác sĩ hoặc thực hiện các công việc chăm sóc người bệnh đơn thuần. Thực tế, đây là một nghề độc lập, giữ vai trò trung tâm trong quá trình chăm sóc và phục hồi sức khỏe người bệnh.
Thứ hai, tâm lý “chuộng bác sĩ hơn điều dưỡng” vẫn khá phổ biến. Trong khối ngành sức khỏe, nhiều gia đình xem ngành Y khoa là lựa chọn hàng đầu, còn Điều dưỡng chỉ là phương án thay thế. Vì vậy, không ít thí sinh chỉ đăng ký học Điều dưỡng khi không đủ điểm trúng tuyển vào ngành Y khoa hoặc Dược học.
Thứ ba, đặc thù nghề nghiệp với áp lực công việc lớn cũng ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn ngành của người học. Điều dưỡng thường phải làm việc với cường độ cao, trực đêm, theo dõi và chăm sóc người bệnh liên tục. Bên cạnh áp lực tâm lý và trách nhiệm nghề nghiệp, họ còn đối mặt với nguy cơ phơi nhiễm bệnh tật và nhiều rủi ro nghề nghiệp khác.
Thứ tư, thu nhập và cơ hội phát triển nghề nghiệp chưa thực sự hấp dẫn. Mức lương của điều dưỡng hiện nay được đánh giá là chưa tương xứng với khối lượng công việc và áp lực nghề nghiệp. Trong khi đó, phụ huynh và học sinh ngày càng quan tâm đến các ngành nghề có thu nhập tốt, cơ hội thăng tiến rõ ràng và môi trường làm việc linh hoạt.
Đồng quan điểm, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Anh - Trưởng khoa Điều dưỡng, Trường Đại học Công nghệ Đông Á cũng cho rằng: Dù nhu cầu nhân lực điều dưỡng ngày càng lớn, song ngành học này vẫn chưa tạo được sức hút tương xứng đối với người học.
Từ kết quả nghiên cứu về định hướng nghề nghiệp của học sinh do Khoa Điều dưỡng, Trường Đại học Công nghệ Đông Á thực hiện gần đây, cô Hồng Anh nhận thấy cách truyền thông về ngành y tế là một trong những yếu tố ảnh hưởng đáng kể đến quyết định lựa chọn nghề nghiệp của giới trẻ.
“Trên các phương tiện truyền thông, khi nhắc đến ngành Y nói chung hay ngành Điều dưỡng nói riêng, nội dung thường tập trung vào sự hy sinh, vất vả và áp lực nghề nghiệp. Đây là những đặc điểm có thật của nghề, nhưng lại chưa phải là những yếu tố hấp dẫn đối với giới trẻ hiện nay. Người trẻ thường quan tâm đến môi trường làm việc năng động, cơ hội phát triển bản thân và những trải nghiệm nghề nghiệp tích cực”, cô Hồng Anh dẫn chứng.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Anh, tình trạng thiếu hụt nhân lực điều dưỡng không chỉ là vấn đề riêng của Việt Nam mà đã trở thành thách thức mang tính toàn cầu. Đây cũng là nội dung được Hội đồng điều dưỡng thế giới (ICN) nhiều lần nhấn mạnh tại các diễn đàn chuyên môn, đồng thời kêu gọi các quốc gia, khu vực và cộng đồng quốc tế xây dựng những chính sách đủ mạnh để thu hút, phát triển và giữ chân đội ngũ điều dưỡng.
Theo cô Hồng Anh, một thực tế đáng lưu ý hiện nay là không ít sinh viên ngành Điều dưỡng sau khi tốt nghiệp đã không lựa chọn làm việc trong ngành. Bên cạnh đó, nhiều điều dưỡng viên có xu hướng tìm kiếm cơ hội việc làm tại các quốc gia phát triển như Nhật Bản, Đức và một số quốc gia phát triển.
Lý giải nguyên nhân của tình trạng này, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Anh cho rằng yếu tố quan trọng nhất là sự chênh lệch lớn về thu nhập và điều kiện làm việc giữa Việt Nam và các nước phát triển.
“Thu nhập của điều dưỡng Việt Nam làm việc tại Nhật Bản hiện dao động khoảng 30-40 triệu đồng/tháng. Tại Hàn Quốc khoảng 60 triệu đồng/tháng, tại Đức từ 80-90 triệu đồng/tháng. Riêng tại Australia, đặc biệt trong lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi, mức thu nhập có thể đạt khoảng 110 triệu đồng/tháng. Đây là những mức thu nhập rất khó đạt được đối với điều dưỡng làm việc trong nước, nhất là những người mới tốt nghiệp”, cô cho biết.
Bên cạnh vấn đề thu nhập, môi trường và điều kiện làm việc cũng là yếu tố tác động lớn đến quyết định điều dưỡng gắn bó với nghề. Theo cô Hồng Anh, tại Việt Nam, vẫn có tình trạng bệnh viện bố trí điều dưỡng trực theo ca 24 giờ, trong khi ở nhiều quốc gia phát triển, thời gian làm việc thường được chia thành các ca 8 giờ hoặc 12 giờ.
Chưa kể, cường độ làm việc kéo dài cùng áp lực chăm sóc người bệnh liên tục khiến không ít điều dưỡng viên rơi vào tình trạng quá tải, từ đó ảnh hưởng đến động lực gắn bó lâu dài với nghề.
Cần "cú hích" chính sách như ngành Sư phạm để hút người học
Trước thực trạng thiếu hụt nhân lực điều dưỡng, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Anh cho rằng việc thu hút người học theo đuổi ngành Điều dưỡng cần được xem là một nhiệm vụ cấp bách trong thời gian tới. Nếu không có những giải pháp kịp thời và đủ mạnh, Việt Nam có thể đối mặt với tình trạng thiếu điều dưỡng tương tự như Nhật Bản, Đài Loan (Trung Quốc) hay Hàn Quốc, đặc biệt trong bối cảnh dân số đang bước vào giai đoạn già hóa.
Theo đó, Tiến sĩ Hồng Anh nhận định, thu nhập và chế độ đãi ngộ hiện nay vẫn là rào cản lớn đối với việc thu hút và giữ chân nhân lực điều dưỡng. Trong bối cảnh chi phí sinh hoạt ngày càng gia tăng, nếu mức lương và các chính sách dành cho điều dưỡng không được cải thiện tương xứng với yêu cầu công việc, sẽ rất khó để người lao động gắn bó lâu dài với nghề, đồng thời cũng khó tạo sức hút đối với sinh viên mới tốt nghiệp.
Do đó, cô đề xuất Chính phủ và Bộ Y tế cần triển khai đồng bộ các giải pháp như nâng cao chế độ đãi ngộ và tiền lương, cải thiện điều kiện, môi trường làm việc, bảo đảm đầy đủ trang thiết bị và phương tiện bảo hộ cho nhân viên y tế, cũng như mở rộng nhu cầu tuyển dụng tại các cơ sở khám, chữa bệnh.
Đồng thời, nghề Điều dưỡng cần được đưa vào các chương trình hướng nghiệp tại trường phổ thông nhằm giúp học sinh hiểu rõ hơn về vai trò, giá trị và cơ hội phát triển của ngành nghề này, từ đó thu hút thêm nguồn nhân lực chất lượng cho hệ thống y tế trong tương lai.
Đối với các cơ sở đào tạo điều dưỡng, việc nâng cao chất lượng đào tạo là một trong những giải pháp quan trọng nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực chất lượng cao của ngành y tế.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Anh, những năm gần đây, Trường Đại học Công nghệ Đông Á đã tăng cường đầu tư cho Khoa Điều dưỡng nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động. Trong đó, nhà trường chú trọng phát triển đơn vị đào tạo tiền lâm sàng và hệ thống phòng thực hành mô phỏng hiện đại, giúp sinh viên rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp trong môi trường sát với thực tế, từng bước tiệm cận chuẩn năng lực điều dưỡng Việt Nam cũng như chuẩn năng lực chung của điều dưỡng khu vực ASEAN.
Còn theo Tiến sĩ Phạm Quang Hòa, nếu không có những chính sách đủ mạnh để thu hút, đào tạo và giữ chân nhân lực điều dưỡng, Việt Nam có thể đối mặt với tình trạng thiếu hụt điều dưỡng nghiêm trọng trong vòng 10 - 15 năm tới. Hệ quả không chỉ là áp lực gia tăng đối với hệ thống y tế mà còn kéo theo nguy cơ quá tải bệnh viện, suy giảm chất lượng chăm sóc người bệnh, mất cân đối nhân lực giữa các vùng miền và tình trạng “chảy máu” nhân lực sang các quốc gia có nhu cầu tuyển dụng cao như Nhật Bản hay Đức.
Thách thức này sẽ càng trở nên rõ nét khi Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số với nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng lớn.
Theo thầy Hòa, đầu tư cho đào tạo và phát triển đội ngũ điều dưỡng không đơn thuần là giải quyết bài toán nhân lực y tế trước mắt mà cần được nhìn nhận như một chiến lược dài hạn nhằm bảo đảm an ninh sức khỏe quốc gia và nâng cao chất lượng chăm sóc người dân trong tương lai. Vì vậy, lĩnh vực này rất cần những chính sách mang tính đột phá từ phía Nhà nước.
“Hiện Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ học phí đối với một số nhóm ngành và đối tượng đặc thù. Tuy nhiên, ngành Điều dưỡng vẫn chưa có cơ chế ưu tiên đủ mạnh như đối với ngành Sư phạm - lĩnh vực đang được hưởng nhiều chính sách hỗ trợ như miễn học phí, hỗ trợ chi phí sinh hoạt và đào tạo theo nhu cầu sử dụng.
Điều đó cho thấy, nếu Nhà nước xác định điều dưỡng là ngành nghề chiến lược, có vai trò quan trọng đối với hệ thống y tế quốc gia, hoàn toàn có thể nghiên cứu và xây dựng các cơ chế hỗ trợ tương tự nhằm thu hút người học, bảo đảm nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai”, Tiến sĩ Phạm Quang Hòa nhấn mạnh.
Từ thực tiễn đào tạo và nhu cầu nhân lực của ngành, Tiến sĩ Phạm Quang Hòa kiến nghị Bộ Y tế cần sớm xây dựng các chính sách đặc thù nhằm phát triển đội ngũ điều dưỡng cả về số lượng và chất lượng.
Trước hết, cần xác định điều dưỡng là lực lượng nòng cốt trong hệ thống chăm sóc sức khỏe, từ đó có cơ chế đãi ngộ phù hợp với tính chất lao động đặc thù của nghề. Chính sách tiền lương cần bảo đảm tương xứng với khối lượng công việc và áp lực nghề nghiệp, đủ sức cạnh tranh để thu hút và giữ chân nhân lực. Cùng với đó, cần tăng các khoản phụ cấp nghề nghiệp, phụ cấp trực, phụ cấp độc hại, xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật phản ánh đúng giá trị công tác chăm sóc người bệnh. Đồng thời cải thiện điều kiện làm việc và giảm áp lực quá tải cho đội ngũ điều dưỡng.
Bên cạnh chính sách đãi ngộ, cần nâng cao vị thế nghề điều dưỡng trong hệ thống y tế. Theo đó, cần tiếp tục chuẩn hóa chức danh nghề nghiệp, mở rộng phạm vi hoạt động của điều dưỡng chuyên khoa, phát triển mô hình điều dưỡng thực hành nâng cao và tăng quyền tự chủ chuyên môn trong quá trình chăm sóc người bệnh. Đồng thời, công tác truyền thông cũng cần được đẩy mạnh nhằm giúp xã hội hiểu đúng hơn về vai trò của điều dưỡng với tư cách là một nghề nghiệp chuyên môn độc lập, không đơn thuần là lực lượng hỗ trợ bác sĩ.
Đặc biệt, có thể triển khai cơ chế đặt hàng đào tạo điều dưỡng gắn với nhu cầu sử dụng nhân lực. Theo thầy Hòa, Bộ Y tế cần phối hợp với các địa phương dự báo nhu cầu nhân lực theo từng vùng, từng tuyến y tế, từ đó đặt hàng đào tạo, hỗ trợ kinh phí cho người học và có cơ chế cam kết tuyển dụng sau tốt nghiệp.
“Giải pháp này vừa góp phần bảo đảm nguồn nhân lực cho hệ thống y tế, vừa tạo sự yên tâm và động lực cho người học lựa chọn ngành Điều dưỡng”, thầy Hoà cho hay.
Tiến sĩ Phạm Quang Hòa đề xuất cần có các chính sách hỗ trợ thiết thực nhằm thu hút người học vào ngành Điều dưỡng. Trong đó, cần nghiên cứu cơ chế miễn, giảm học phí cho sinh viên điều dưỡng theo diện cam kết phục vụ sau tốt nghiệp, hỗ trợ học phí đối với người học ở vùng khó khăn. Đồng thời xây dựng các chương trình học bổng dành riêng cho ngành Điều dưỡng.
Bên cạnh đó, cần tăng cường các chính sách học bổng khuyến khích học tập như học bổng tài năng, học bổng vượt khó, hỗ trợ chi phí thực hành lâm sàng, hỗ trợ học ngoại ngữ nhằm tạo động lực cho sinh viên và thu hút nhiều học sinh khá, giỏi lựa chọn ngành học này.
Theo thầy Hòa, công tác hướng nghiệp cũng cần được chú trọng hơn để học sinh có cái nhìn đầy đủ hơn về cơ hội việc làm, triển vọng phát triển nghề nghiệp cũng như vai trò của điều dưỡng trong hệ thống y tế hiện đại.
Về lâu dài, cần thúc đẩy phát triển ngành Điều dưỡng theo chuẩn quốc tế thông qua việc chuẩn hóa năng lực nghề nghiệp, tăng cường đào tạo ngoại ngữ và từng bước công nhận kỹ năng nghề theo các tiêu chuẩn quốc tế.
“Đây không chỉ là giải pháp nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe trong nước mà còn góp phần nâng cao vị thế của điều dưỡng Việt Nam trên thị trường lao động khu vực và thế giới”, Tiến sĩ Phạm Quang Hoà nhấn mạnh.
Tài liệu tham khảo:
[1]: https://hiephoidieuduong.org.vn/tap-chi-trong-nuoc-va-ngoai-nuoc/tap-chi-trong-nuoc/lam-sao-het-khat-dieu-duong
