Thực hiện chủ trương sắp xếp, tổ chức lại mạng lưới các cơ sở giáo dục theo hướng tinh gọn, hiệu quả, phù hợp với quy mô dân số, điều kiện thực tế của từng địa phương là một yêu cầu cần thiết trong quá trình đổi mới giáo dục hiện nay. Việc sắp xếp trường học sẽ giúp sử dụng hiệu quả hơn cơ sở vật chất, đội ngũ và nguồn lực đầu tư, đồng thời tạo điều kiện để nâng cao chất lượng quản trị nhà trường.
Tuy nhiên, sau khi sắp xếp, mô hình tổ chức của nhiều trường đã có những thay đổi rất lớn bởi nhiều trường có thể tăng quy mô học sinh, tăng số lớp. Nhiều trường trở thành trường có nhiều cấp học, nhiều điểm trường, phạm vi quản lý rộng hơn, số lượng giáo viên, tổ chuyên môn và các bộ phận trực thuộc tăng lên.
Trong khi đó, một số quy định về định mức làm việc, chế độ giảm định mức và việc xác định nhiệm vụ của cán bộ quản lý, tổ trưởng, tổ phó chuyên môn vẫn chưa hoàn toàn theo kịp thực tế mới.
Từ thực tế đó, điều chỉnh Thông tư 05/2025/TT-BGDĐT quy định chế độ làm việc đối với giáo viên phổ thông, dự bị đại học cho phù hợp với thực tế sau sắp xếp các cơ sở giáo dục, nhất là định mức tiết dạy đối với hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, tổ trưởng và tổ phó chuyên môn là rất cần thiết trong thực tế công việc mới.
Sắp xếp trường học làm thay đổi căn bản khối lượng và phạm vi công việc quản lý
Thực tế cho thấy, sau sắp xếp, một chức danh quản lý có khối lượng công việc tăng lên rất nhiều. Một hiệu trưởng quản lý một trường có 20 lớp trước đây chắc chắn có phạm vi công việc khác với hiệu trưởng quản lý trường có 40–50 lớp thậm chí, trường đến 124 lớp , nhiều cấp học hoặc nhiều điểm trường như bây giờ.
Tương tự, phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn ở một trường quy mô lớn phải điều hành nhiều tổ chuyên môn, nhiều khối lớp, nhiều chương trình, nhiều hoạt động giáo dục và đôi khi phải trực tiếp giải quyết những vấn đề phát sinh ở nhiều địa điểm khác nhau.
Một phó hiệu trưởng phụ trách ở một phân hiệu hoặc một điểm trường bây giờ phải giải quyết nhiều công việc của hiệu trưởng trước đây.
Đối với tổ trưởng chuyên môn cũng vậy. Một tổ trưởng của tổ có 5–7 giáo viên sẽ có khối lượng công việc khác với tổ trưởng của tổ có 15–20 giáo viên, hoặc tổ trưởng phụ trách tổ ghép nhiều môn, nhiều cấp học sau khi sắp xếp trường.
Nếu chỉ căn cứ vào chức danh mà áp dụng một mức giảm định mức tương đối đồng đều thì rất dễ dẫn đến tình trạng cùng chức danh nhưng không cùng khối lượng công việc. Đây chính là điểm cần được nghiên cứu, điều chỉnh trong quá trình thực hiện Thông tư 05/2025/TT-BGDĐT.
Bởi lẽ, chúng ta không nên chỉ tính định mức theo chức danh mà cần tính đến quy mô và độ phức tạp của nhiệm vụ. Theo quan điểm người viết bài, một trong những vấn đề cần quan tâm nhất là cách tiếp cận về định mức đối với cán bộ quản lý và cán bộ chuyên môn sau sắp xếp.
Trong thực tế, khối lượng công việc quản lý phụ thuộc vào nhiều yếu tố: số lượng học sinh, số lớp học, số giáo viên, số tổ chuyên môn, số điểm trường, số cấp học, khoảng cách giữa các điểm trường, điều kiện cơ sở vật chất và mức độ phức tạp của nhiệm vụ.
Chẳng hạn, một trường phổ thông có cả tiểu học và trung học cơ sở sẽ đặt ra yêu cầu quản lý khác trường chỉ có một cấp học. Một trường có nhiều điểm trường sẽ phát sinh thêm công việc kiểm tra, chỉ đạo, điều hành, quản lý cơ sở vật chất, hồ sơ, nhân sự và tổ chức hoạt động giáo dục tại từng điểm.
Do đó, cần chuyển dần từ cách tính định mức thuần túy theo chức danh sang cách tính kết hợp giữa chức danh, quy mô và mức độ phức tạp của cơ sở giáo dục.
Có thể nghiên cứu xây dựng các nhóm trường theo quy mô, chẳng hạn trường nhỏ, trường trung bình, trường lớn và trường có nhiều cấp học hoặc nhiều điểm trường. Trên cơ sở đó, mức giảm định mức hoặc chế độ làm việc của hiệu trưởng, phó hiệu trưởng có thể được xác định linh hoạt hơn.
Từ đó, ngành cần có cơ chế phù hợp đối với hiệu trưởng và phó hiệu trưởng ở trường quy mô lớn. Thực tế, sau sắp xếp, có thể xuất hiện tình trạng số lượng trường giảm nhưng quy mô của từng trường tăng lên. Đây là điều cần được tính đến khi xác định định mức lao động của cán bộ quản lý.
Một hiệu trưởng trường quy mô lớn không chỉ thực hiện công việc hành chính. Hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng giáo dục, đội ngũ, tài chính, cơ sở vật chất, an toàn trường học, chuyển đổi số, công tác kiểm tra nội bộ, phối hợp với chính quyền địa phương, cha mẹ học sinh và nhiều nhiệm vụ khác.
Phó hiệu trưởng cũng không đơn thuần là người “hỗ trợ” hiệu trưởng. Trong nhiều trường, phó hiệu trưởng trực tiếp phụ trách chuyên môn, thời khóa biểu, kiểm tra hồ sơ chuyên môn, dự giờ, kiểm tra việc thực hiện chương trình, tổ chức các kỳ kiểm tra, thi cử, bồi dưỡng học sinh giỏi, phụ đạo học sinh yếu, sinh hoạt chuyên môn và hàng loạt nhiệm vụ phát sinh.
Phó hiệu trưởng ở các phân hiệu, điểm trường tất nhiên ngoài việc quản lý theo nhiệm vụ được phân công của hiệu trưởng thì họ đương nhiên phải chịu trách nhiệm xây dựng đoàn kết nội bộ, giải quyết những vấn đề phát sinh của giáo viên, học sinh nơi điểm trường mình phụ trách.
Vì vậy, cần nghiên cứu quy định mức giảm định mức linh hoạt theo quy mô trường, thay vì áp dụng cứng một mức cho tất cả hiệu trưởng, phó hiệu trưởng.
Đối với tổ trưởng và tổ phó chuyên môn cũng cần được quan tâm nhiều hơn. Bởi lẽ, tổ trưởng chuyên môn hiện nay không chỉ thực hiện một số công việc hành chính của tổ. Họ là lực lượng trực tiếp triển khai các chủ trương chuyên môn của nhà trường đến từng giáo viên.
Tổ trưởng phải xây dựng kế hoạch hoạt động của tổ; tổ chức sinh hoạt chuyên môn; chỉ đạo thực hiện chương trình; kiểm tra việc thực hiện kế hoạch giáo dục; tham gia xây dựng ma trận, đặc tả và đề kiểm tra; tổ chức bồi dưỡng học sinh giỏi, phụ đạo học sinh chưa đạt; hướng dẫn giáo viên mới; tham gia đánh giá, góp ý chuyên môn; triển khai các yêu cầu về chuyển đổi số và đổi mới phương pháp dạy học.
Sau sắp xếp trường học, những nhiệm vụ này không những không giảm mà trong nhiều trường còn tăng lên vì có thêm một số phân hiệu hoặc điểm trường mới. Nếu tổ chuyên môn có quy mô lớn thì vai trò của tổ trưởng càng nặng nề. Tổ trưởng phải điều phối nhiều giáo viên, nhiều khối lớp, nhiều nhóm chuyên môn và giải quyết nhiều vấn đề phát sinh.
Vì vậy, việc sửa đổi, bổ sung Thông tư 05/2025/TT-BGDĐT cần tính đến quy mô tổ chuyên môn khi xác định mức giảm định mức cho tổ trưởng, tổ phó. Không nên quy định theo kiểu một tổ trưởng ở tổ có 3- 5 người và một tổ trưởng ở tổ có 20 người đều được hưởng chính sách về định mức như nhau.
Đề xuất một số hướng điều chỉnh Thông tư 05/2025/TT-BGDĐT
Từ thực tiễn trên, người viết bài đề xuất một số nội dung cần điều chỉnh như sau:
Thứ nhất: nghiên cứu bổ sung nguyên tắc xác định định mức theo quy mô trường và mức độ phức tạp của cơ sở giáo dục, không chỉ căn cứ vào chức danh. Từ đó, có hệ số hoặc mức giảm định mức khác nhau đối với hiệu trưởng, phó hiệu trưởng ở trường có quy mô lớn, trường nhiều cấp học và trường có nhiều điểm trường. Thậm chí, có thể tính đến phương án không nhất thiết hiệu trưởng, phó hiệu trưởng phải đứng lớp theo định mức.
Thứ hai: điều chỉnh mức giảm định mức đối với tổ trưởng, tổ phó theo quy mô tổ chuyên môn. Tổ càng đông giáo viên, nhiều khối lớp, nhiều môn hoặc phạm vi quản lý càng phức tạp thì cần có mức giảm định mức tương ứng, không nên cào bằng như hiện nay.
Thứ ba: nghiên cứu cơ chế cộng thêm thời gian hoặc quy đổi một số nhiệm vụ quản lý, chuyên môn đặc thù thành giờ dạy hoặc giờ làm việc được công nhận. Điều này sẽ phản ánh sát hơn khối lượng công việc thực tế.
Thứ tư: cho phép các địa phương căn cứ điều kiện cụ thể để vận dụng trong một khung thống nhất, tránh tình trạng một quy định áp dụng cứng nhắc cho tất cả các loại hình trường học.
Thực tế cho thấy, việc sắp xếp các cơ sở giáo dục là chủ trương đúng và cần thiết. Nhưng để chủ trương phát huy hiệu quả cao hơn nữa, chúng ta cần đồng bộ hóa các quy định về tổ chức bộ máy, vị trí việc làm, nhân sự, định mức lao động và chế độ chính sách.
Thông tư 05/2025/TT-BGDĐT được ban hành trong một bối cảnh nhất định. Sau khi mạng lưới trường học được sắp xếp theo hướng trường có quy mô lớn hơn, có thể có nhiều cấp học, nhiều điểm trường và phạm vi quản lý rộng hơn thì việc rà soát, điều chỉnh các quy định về định mức đối với hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, tổ trưởng và tổ phó chuyên môn là rất cần thiết.
Nếu thực hiện được đồng bộ, việc sắp xếp trường học sẽ không chỉ đạt mục tiêu tinh gọn về tổ chức mà còn tạo ra một bộ máy giáo dục hiệu quả hơn, công bằng hơn và phù hợp hơn với thực tiễn.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
