Phát biểu tại Hội nghị Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo 2026, Thứ trưởng Thường trực Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Ngọc Thưởng lưu ý về giảm áp lực học tập, thi cử và đề nghị các Sở Giáo dục và Đào tạo rà soát những cuộc thi ở cấp sở, cuộc thi phối hợp với các tổ chức khác mang tính chất hình thức, không để học sinh dự thi quá nhiều. [1]
Theo đại diện một số cơ sở giáo dục, việc tổ chức nhiều cuộc thi có cả mặt tích cực lẫn hạn chế, do đó, nên ưu tiên những cuộc thi thực sự mang lại giá trị học thuật, rèn luyện kỹ năng và cắt giảm những cuộc thi không cần thiết.
Nhiều cuộc thi không cần thiết, học sinh gặp áp lực về thời gian và mang tâm lý đối phó
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Đào Khánh Dương - Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Quang Trung (phường Trung Sơn, tỉnh Ninh Bình) cho biết: Hiện nay học sinh của trường vẫn tham gia các cuộc thi, sân chơi trí tuệ do Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo cũng như các đơn vị phối hợp với ngành giáo dục tổ chức. Ngoài những cuộc thi mang tính bắt buộc, phần lớn các sân chơi khác đều được triển khai trên tinh thần tự nguyện, học sinh có năng lực, sở trường và nhu cầu sẽ chủ động đăng ký tham gia.
Theo thầy Dương, nhiều sân chơi thực sự mang lại giá trị trong việc phát triển năng lực, phẩm chất và kỹ năng cho học sinh. Có thể kể đến như “Olympic Tài năng tiếng Anh”, “An toàn giao thông cho nụ cười ngày mai”, “Cuộc thi Sáng tạo dành cho thanh thiếu niên, nhi đồng” hay “Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cho học sinh trung học cơ sở, trung học phổ thông”. Đây đều là những hoạt động giúp học sinh có thêm cơ hội cọ xát, phát huy tư duy, khả năng sáng tạo và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
Tuy nhiên, bên cạnh những cuộc thi thiết thực vẫn còn không ít sân chơi được tổ chức với sự chủ trì của các tổ chức, doanh nghiệp mà hiệu quả chưa thật sự rõ nét.
"Có những cuộc thi hỗ trợ tốt cho học sinh, nhưng cũng có những cuộc thi khiến các em mất khá nhiều thời gian mà giá trị mang lại chưa tương xứng. Ở góc độ nhà trường, áp lực lớn nhất không nằm ở chỉ tiêu thành tích mà là vấn đề thời gian.
Mỗi cuộc thi đều đòi hỏi giáo viên phải dành thêm thời gian hướng dẫn, đôn đốc, hỗ trợ học sinh bên cạnh công việc giảng dạy và chuẩn bị bài. Đồng thời, học sinh cũng phải dành thêm quỹ thời gian ngoài chương trình chính khóa để ôn luyện và tham gia các hoạt động này
Do đó, việc tổ chức nhiều cuộc thi có cả mặt tích cực lẫn hạn chế. Một mặt, học sinh được trải nghiệm, cọ xát, rèn luyện năng lực và sự tự tin thông qua các sân chơi học thuật.
Mặt khác, nếu số lượng cuộc thi quá nhiều sẽ ảnh hưởng đến thời gian học tập của học sinh và khối lượng công việc của giáo viên, từ đó tác động nhất định đến hoạt động dạy học thường ngày của nhà trường”, Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Quang Trung đánh giá.
Trong khi đó, thầy Trần Mạnh Cường - Giáo viên môn Hóa học, Trường Trung học phổ thông Kim Liên (Hà Nội) chia sẻ, từ thực tế giảng dạy, có thể nhận thấy số lượng các cuộc thi, sân chơi và phong trào ngoài chương trình chính khóa hiện nay đang có dấu hiệu quá tải và chồng chéo.
Mặc dù phần lớn các cuộc thi đều được tổ chức với mục tiêu tích cực như phát hiện, bồi dưỡng tài năng, rèn luyện kỹ năng và tạo môi trường để học sinh phát triển toàn diện, nhưng khi số lượng ngày càng nhiều và thiếu sự chọn lọc, các hoạt động này lại vô tình tạo thêm áp lực cho học sinh.
Theo thầy Cường, bên cạnh chương trình học chính khóa vốn đã khá nặng, học sinh còn liên tục nhận được thông báo tham gia nhiều cuộc thi ở các lĩnh vực khác nhau, từ học sinh giỏi, nghiên cứu khoa học, khoa học kỹ thuật, ý tưởng khởi nghiệp đến các cuộc thi tìm hiểu an toàn giao thông, viết thư, vẽ tranh hay nhiều sân chơi trực tuyến do các bộ, ngành và các tổ chức phát động.
“Điều đáng quan tâm không nằm ở số lượng cuộc thi nhiều hay ít, mà ở giá trị thực sự mà mỗi cuộc thi mang lại đối với quá trình học tập và phát triển của học sinh. Nếu các em phải dành quá nhiều thời gian cho những hoạt động chưa thật sự cần thiết, việc học tập trên lớp, thời gian tự học, nghỉ ngơi và cân bằng tâm lý đều sẽ bị ảnh hưởng”, thầy Cường bày tỏ.
Nam giáo viên cho rằng, việc phải theo đuổi quá nhiều mục tiêu cùng lúc khiến học sinh bị phân tán thời gian và năng lượng, không còn điều kiện đào sâu kiến thức nền tảng của các môn học chính khóa. Không ít em rơi vào tình trạng học tập và tham gia các hoạt động theo kiểu đối phó, dẫn đến mệt mỏi cả về thể chất lẫn tinh thần.
Bên cạnh đó, áp lực từ kỳ vọng của nhà trường, giáo viên và gia đình cũng khiến nhiều học sinh thường xuyên rơi vào trạng thái căng thẳng, lo âu, đặc biệt là những em phải tham gia nhiều cuộc thi cùng lúc và luôn mang tâm lý phải đạt giải. Điều này dễ làm mất đi niềm hứng thú khám phá tri thức vốn rất tự nhiên ở lứa tuổi học trò.
Một hệ quả khác được giáo viên này chỉ ra là sự lệch lạc trong động cơ tham gia các cuộc thi. Thực tế, không ít học sinh tham gia các sân chơi không xuất phát từ sở thích, năng lực hay mong muốn phát triển bản thân, mà vì áp lực thành tích của lớp, của nhà trường hoặc nhằm làm đẹp hồ sơ, phục vụ xét tuyển. Nếu tình trạng này kéo dài, ý nghĩa giáo dục và giá trị vốn có của các cuộc thi sẽ dần bị suy giảm.
Chất lượng nhiều cuộc thi xã hội hóa không đồng đều, mang tính thương mại
Bên cạnh những cuộc thi do Bộ Giáo dục và Đào tạo và các Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì, thực tế cho thấy có khá nhiều cuộc thi được quảng bá gắn với cụm từ "quốc tế", "olympic" do các doanh nghiệp hoặc tổ chức ngoài ngành giáo dục phối hợp tổ chức. Những cuộc thi này nhận được sự quan tâm cũng như băn khoăn của các bậc phụ huynh về uy tín, chất lượng và giá trị thực tiễn.
Chia sẻ về điều này, thầy Trần Mạnh Cường cho rằng, hiện tượng các cuộc thi xã hội hóa có tên gọi dễ tạo ấn tượng về quy mô bùng nổ trong vài năm gần đây cần được nhìn nhận một cách khách quan và thấu đáo.
Theo đó, không thể phủ nhận một số cuộc thi do các tổ chức uy tín quốc tế phối hợp thực hiện đã mang đến làn gió mới, giúp học sinh tiếp cận dạng đề thi hiện đại, khơi dậy tinh thần hội nhập và làm quen với chuẩn mực tư duy toàn cầu.
Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị tích cực đó, cũng xuất hiện không ít biến tướng đáng lo ngại. Thầy chỉ ra rằng nhiều đơn vị tư nhân gắn mác "Olympic Quốc tế" hay "Kỳ thi cấp quốc gia" nhưng thực chất chỉ là các cuộc thi mang tính thương mại, quy mô nhỏ hoặc do một trung tâm, hiệp hội tự thành lập, dễ gây hiểu lầm cho phụ huynh và học sinh về giá trị thực sự của giải thưởng.
Cùng với đó, có những cuộc thi phải đóng lệ phí và thường ở mức khá cao, từ vài trăm nghìn đến hàng triệu đồng, thậm chí hàng chục triệu đồng nếu tham gia vòng thi quốc tế ở nước ngoài, tạo ra gánh nặng tài chính và sự bất bình đẳng trong cơ hội tiếp cận.
“Chất lượng chuyên môn của nhiều cuộc thi cũng không đồng đều khi quy trình ra đề, coi thi, chấm thi thiếu chặt chẽ, tỷ lệ trao giải quá cao nhằm làm hài lòng phụ huynh và thu hút thí sinh cho các mùa sau. Từ đó, nó làm giảm giá trị thực chất của giải thưởng. Vì vậy, các cuộc thi này chỉ nên được xem là những sân chơi tham khảo trên tinh thần hoàn toàn tự nguyện.
Đồng thời, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các Sở Giáo dục và Đào tạo cần có cơ chế rà soát, thẩm định và công khai danh mục các cuộc thi uy tín, tuyệt đối không sử dụng thành tích từ những cuộc thi xã hội hóa chưa qua kiểm định làm tiêu chí xem xét, vinh danh nhà trường”, Giáo viên môn Hóa học, Trường Trung học phổ thông Kim Liên nhận định.
Cũng theo thầy Cường, một cuộc thi chỉ thực sự có giá trị khi đáp ứng đồng thời ba tiêu chí: bảo đảm tính khoa học và học thuật, được tổ chức trên tinh thần tự nguyện và có khả năng hỗ trợ học sinh phát triển năng lực, định hướng nghề nghiệp.
Từ góc độ đó, thầy cho rằng các kỳ thi học sinh giỏi ở những môn học cơ bản như Toán, Vật lý, Hóa học, Ngữ văn hay Ngoại ngữ vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc rèn luyện tư duy chuyên sâu, đồng thời phát hiện và bồi dưỡng những học sinh có năng khiếu. Dù quá trình ôn luyện có thể tạo ra áp lực nhất định, đây vẫn là sân chơi học thuật có giá trị đối với công tác đào tạo nhân tài.
Ngoài ra, các cuộc thi sáng tạo khoa học kỹ thuật, khởi nghiệp sáng tạo cũng là môi trường ý nghĩa nếu được tổ chức minh bạch, thực chất. Những sân chơi này giúp học sinh vận dụng kiến thức liên môn theo định hướng STEM/STEAM để giải quyết vấn đề thực tiễn, qua đó rèn luyện tư duy nghiên cứu, khả năng làm việc nhóm và kỹ năng phản biện.
Các hoạt động về tranh biện, tin học, lập trình, nghệ thuật và thể thao cũng cần được duy trì bởi không chỉ góp phần phát triển kỹ năng mềm mà còn giúp học sinh nâng cao thể chất, tăng sự tự tin và khả năng thích ứng trong môi trường hội nhập.
Nam giáo viên cho rằng cần mạnh dạn cắt giảm những cuộc thi trực tuyến hoặc các phong trào mang nặng tính hình thức. Bởi lẽ, nhiều cuộc thi tìm hiểu kiến thức hay các bài thi trắc nghiệm trực tuyến do nhiều đơn vị phối hợp phát động chưa tạo ra giá trị giáo dục thực chất, trong khi quá trình triển khai đôi khi còn xuất hiện tình trạng giáo viên hỗ trợ làm bài, phụ huynh tham gia thay hoặc học sinh chỉ hoàn thành mang tính đối phó để đáp ứng yêu cầu. Bên cạnh đó, nhiều cuộc thi có nội dung tương đồng nhưng được tổ chức dưới những tên gọi khác nhau cũng gây lãng phí thời gian, công sức và nguồn lực.
“Các phong trào huy động 100% học sinh tham gia, bất kể năng lực hay sở trường, cần được xem xét điều chỉnh. Giáo dục theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực đòi hỏi phải tôn trọng sự khác biệt của mỗi học sinh.
Việc yêu cầu tất cả học sinh cùng tham gia một cuộc thi viết, vẽ tranh hoặc một sân chơi không phù hợp với năng khiếu của các em không những không phát huy được năng lực cá nhân mà còn làm gia tăng áp lực, khiến các cuộc thi mất đi ý nghĩa giáo dục vốn có”, thầy Cường đề xuất.
Để giảm áp lực thi cử nhưng vẫn tạo điều kiện cho học sinh phát triển toàn diện, thầy Đào Khánh Dương kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các địa phương cần rà soát, chọn lọc những cuộc thi thực sự cần thiết, có giá trị về học thuật và kỹ năng. Đồng thời, kết quả tham gia các cuộc thi không nên trở thành tiêu chí đánh giá thi đua đối với nhà trường và giáo viên.
Theo Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Quang Trung, việc tham gia cần được thực hiện trên tinh thần tự nguyện, tập trung vào những học sinh có năng khiếu, sở trường và mong muốn được thử sức, thay vì triển khai theo hướng phong trào.
Đối với các hoạt động giáo dục và trải nghiệm, thầy Dương cho biết nhà trường hiện bám sát kế hoạch giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong đó đã có thời lượng dành cho các hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp và phát triển kỹ năng.
Vì vậy, những cuộc thi bên ngoài nhà trường không gắn với mục tiêu giáo dục của chương trình hoặc không mang lại giá trị thiết thực nên được cân nhắc cắt giảm để học sinh có thêm thời gian tập trung cho việc học và các hoạt động trải nghiệm chính khóa.
Tài liệu tham khảo:
[1] https://moet.gov.vn/tin-tuc/nam-hoc-2026-2027-thong-nhat-quyet-tam-doi-moi-tu-duy-chuyen-bien-manh-me-ket-qua-thuc-chat-2.html?categoryId=101914884
