Từ vai trò của liêm chính học thuật trong nhà trường đến yêu cầu pháp lý về liêm chính nghiên cứu, bài báo đặt vấn đề cần xây dựng các chương trình đào tạo liêm chính nghiên cứu có chứng nhận. Trọng tâm không chỉ là phòng ngừa sai phạm trong công bố khoa học, mà còn là hình thành kỹ năng nghiên cứu trung thực cho nhiều nhóm đối tượng, từ đại học đến trung học phổ thông.
Liêm chính học thuật là một yêu cầu cần thiết để nâng cao chất lượng giáo dục trong bối cảnh mới. Từ khái niệm rộng đó, liêm chính nghiên cứu cần được nhìn nhận như một cấu phần quan trọng của liêm chính học thuật. Nếu liêm chính học thuật bao trùm học tập, giảng dạy, đánh giá và nghiên cứu, thì liêm chính nghiên cứu tập trung trực tiếp vào quá trình tạo ra tri thức mới: hình thành ý tưởng, sử dụng tài liệu, thu thập và xử lý dữ liệu, công bố kết quả, ghi nhận tác giả, sử dụng trí tuệ nhân tạo, minh bạch học thuật và trách nhiệm giải trình của người nghiên cứu.
Từ luật hóa đến yêu cầu đào tạo
Ở Việt Nam, liêm chính nghiên cứu không còn chỉ là lời kêu gọi về ý thức cá nhân. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 đã được ban hành ngày 27/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 01/10/2025, đặt nền tảng pháp lý mới cho hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Các quy định, hướng dẫn sau đó tiếp tục cụ thể hóa trách nhiệm bảo đảm liêm chính trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.
Tuy nhiên, bên cạnh luật hoá, để liêm chính nghiên cứu đi vào thực chất, cần chuyển từ quy định sang năng lực hay kỹ năng; từ nhắc nhở sang đào tạo; từ xử lý sai phạm sang phòng ngừa rủi ro. Nhiều sai lệch trong nghiên cứu không chỉ xuất phát từ gian dối có chủ ý, mà còn từ việc người tham gia nghiên cứu chưa được đào tạo đầy đủ về chuẩn mực trích dẫn, quản lý dữ liệu, quyền tác giả, đồng tác giả, xung đột lợi ích, công bố khoa học có trách nhiệm, nhận diện tạp chí giả mạo, sử dụng trí tuệ nhân tạo minh bạch và các vấn đề liên quan khác.
Cơ sở GDĐH cần ban hành quy định nội bộ, tổ chức thực hiện các biện pháp bảo đảm liêm chính khoa học
Thực tiễn quốc tế: đào tạo có chứng nhận đang trở thành xu hướng
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã tổ chức đào tạo liêm chính nghiên cứu một cách có hệ thống, có yêu cầu hoàn thành và có chứng nhận. Tại Nhật Bản, Đại học Kyoto [1] triển khai đào tạo liêm chính nghiên cứu thông qua chương trình eAPRIN; chương trình này được yêu cầu thực hiện ít nhất một lần trong mỗi chu kỳ ba năm đối với các nhóm thuộc diện bắt buộc, đồng thời được yêu cầu đối với những người dự kiến đồng tác giả bài báo khoa học.
Tại Hàn Quốc, hướng dẫn của Quỹ Nghiên cứu Quốc gia Hàn Quốc [2] cho biết, việc hoàn thành đào tạo về liêm chính nghiên cứu được thực hiện qua hệ thống KIRD Alpha Campus; người học đăng ký, chọn khóa học, hoàn thành chương trình và được cấp chứng nhận. Hệ thống này có nhiều khóa ở các mức cơ bản và nâng cao, cho phép lựa chọn theo đối tượng và tình huống cụ thể.
Tại Đài Loan (Trung Quốc), Trung tâm Giáo dục Liêm chính Học thuật và Nghiên cứu của Bộ Giáo dục [3] xây dựng hệ thống khóa học cho nhiều nhóm, trong đó có giáo viên, người làm nghiên cứu, học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông với nhiều khóa học được gợi ý và người học phải vượt qua bài kiểm tra tổng hợp để nhận chứng nhận hoàn thành.
Những mô hình trên cho thấy đào tạo liêm chính nghiên cứu không nên chỉ là hoạt động tuyên truyền ngắn hạn. Đó phải là một chương trình có cấu trúc, có nội dung cốt lõi, có đánh giá, có chứng nhận và có khả năng gắn với các mốc học thuật hoặc hoạt động nghiên cứu cụ thể.
Giáo viên và học sinh phổ thông cũng cần được đào tạo về liêm chính nghiên cứu
Một điểm rất quan trọng đối với Việt Nam là đào tạo về liêm chính nghiên cứu không nên chỉ giới hạn trong các cơ sở giáo dục đại học và cơ sở nghiên cứu. Theo Thông tư 30/2026/TT-BGDĐT ngày 14/4/2026 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông, giáo viên ở các cấp học đều có nhiệm vụ liên quan đến hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, với mức độ yêu cầu khác nhau theo cấp học và hạng chức danh nghề nghiệp. Trong thực tế, giáo viên còn có thể thực hiện sáng kiến, đề tài, ứng dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy hoặc hướng dẫn học sinh thực hiện các dự án và tham gia các cuộc thi nghiên cứu khoa học. Vì vậy, giáo viên phổ thông cũng cần được đưa vào phạm vi đào tạo về liêm chính nghiên cứu và có hình thức chứng nhận phù hợp.
Đây là nhóm có vai trò đặc biệt bởi giáo viên là người trực tiếp định hướng cho học sinh tiếp cận nghiên cứu từ rất sớm. Nếu giáo viên chưa được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng về liêm chính nghiên cứu, những sai lệch có thể xuất hiện ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng, thu thập và xử lý dữ liệu đến viết báo cáo và công bố kết quả. Những vấn đề có thể phát sinh bao gồm người lớn làm thay học sinh, ý tưởng hoặc sản phẩm không thực sự thuộc về học sinh, sử dụng tài liệu nhưng không trích dẫn, dữ liệu thiếu minh bạch, ghi nhận đóng góp không đúng, sử dụng trí tuệ nhân tạo một cách thụ động nhưng không công khai hoặc các vấn đề liên quan khác.
Do đó, cần có chương trình đào tạo về liêm chính nghiên cứu dành cho giáo viên phổ thông, trong đó đặc biệt chú trọng nhóm giáo viên trực tiếp thực hiện nghiên cứu hoặc hướng dẫn học sinh làm nghiên cứu. Nội dung không nhất thiết phải nặng về lý thuyết nhưng cần có tính thực hành cao, giúp giáo viên nhận diện rõ ranh giới giữa hướng dẫn và làm thay; giữa hỗ trợ học thuật và can thiệp vào tính nguyên gốc của sản phẩm nghiên cứu; đồng thời nắm được các nguyên tắc về trích dẫn khoa học, quản lý dữ liệu, quyền tác giả, ghi nhận đóng góp, sử dụng trí tuệ nhân tạo và trách nhiệm của người hướng dẫn.
Bên cạnh giáo viên, học sinh trực tiếp tham gia nghiên cứu khoa học cũng cần được đào tạo về liêm chính nghiên cứu. Không nhất thiết yêu cầu toàn bộ học sinh phổ thông phải học một chương trình giống nhau, nhưng đối với học sinh thực hiện đề tài, dự án nghiên cứu hoặc tham gia các cuộc thi khoa học, việc hoàn thành một khóa đào tạo ngắn về liêm chính nghiên cứu trước khi bắt đầu nghiên cứu là cần thiết. Chương trình có thể được thiết kế phù hợp với lứa tuổi, tập trung vào những nội dung thiết yếu như trung thực trong thu thập và trình bày dữ liệu, trích dẫn nguồn, tránh đạo văn, xác định đóng góp của từng thành viên, sử dụng trí tuệ nhân tạo một cách minh bạch và bảo đảm sản phẩm nghiên cứu thực sự phản ánh công việc của học sinh.
Đối với nhóm học sinh này, có thể xem xét cấp chứng nhận sau khi hoàn thành khóa học và bài đánh giá ngắn. Chứng nhận không chỉ có ý nghĩa xác nhận việc đã được trang bị kiến thức cơ bản mà còn có thể trở thành một điều kiện đầu vào đối với một số hoạt động hoặc cuộc thi nghiên cứu khoa học. Cách tiếp cận này giúp hình thành nhận thức và thực hành liêm chính nghiên cứu ngay từ giáo dục phổ thông, thay vì chỉ bắt đầu khi người học bước vào đại học.
Các chương trình Viện SARAP có thể triển khai
Từ thực tiễn quốc tế và nhu cầu trong nước, Viện Đo lường khoa học và Chính sách quản trị nghiên cứu (Viện SARAP), Trường Đại học Hoa Sen phát triển một hệ thống chương trình đào tạo về liêm chính nghiên cứu có chứng nhận, được thiết kế theo từng nhóm đối tượng và mức độ tham gia vào hoạt động nghiên cứu. Đây là một hướng chuyển giao các kết quả nghiên cứu chiến lược mà Viện SARAP đã thực hiện trong thời gian qua thành các chương trình đào tạo và hỗ trợ thực tiễn.
Trước hết là Chương trình nền tảng về liêm chính nghiên cứu, dành cho sinh viên, học viên sau đại học, giảng viên trẻ và những người mới bắt đầu tham gia nghiên cứu. Tiếp theo là Chương trình liêm chính nghiên cứu dành cho giảng viên, nhà khoa học và chủ nhiệm đề tài, với nội dung chuyên sâu hơn, gắn với trách nhiệm của người trực tiếp thực hiện và tổ chức hoạt động nghiên cứu.
Một nhóm đối tượng được quan tâm riêng là giáo dục phổ thông. Viện SARAP có Chương trình liêm chính nghiên cứu dành cho giáo viên phổ thông, với các mức độ khác nhau cho giáo viên tham gia nghiên cứu và giáo viên trực tiếp hướng dẫn học sinh nghiên cứu khoa học. Đồng thời, có chương trình ngắn dành cho học sinh trực tiếp thực hiện đề tài, dự án nghiên cứu hoặc tham gia các cuộc thi khoa học, giúp các em hình thành nhận thức và thực hành liêm chính ngay từ giai đoạn đầu tiếp cận nghiên cứu.
Bên cạnh các chương trình theo nhóm đối tượng, Viện SARAP có các chương trình chuyên đề, trong đó có Chương trình nhận diện và phòng tránh tạp chí khoa học giả mạo, kế thừa các hoạt động nghiên cứu và trao đổi học thuật mà SARAP đã triển khai trong cộng đồng. Chương trình này có ý nghĩa thực tiễn cao, bởi việc công bố trên các tạp chí giả mạo hoặc không bảo đảm chuẩn mực học thuật không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân nhà khoa học mà còn có thể tác động đến uy tín của cơ sở giáo dục và chất lượng của hệ thống nghiên cứu.
Cuối cùng là Chương trình liêm chính nghiên cứu dành cho cán bộ quản lý nghiên cứu, hướng đến cán bộ phụ trách khoa học và công nghệ tại các phòng, khoa, viện, nhóm nghiên cứu và các đơn vị quản lý nghiên cứu. Nội dung tập trung vào thiết kế và vận hành quy trình, nhận diện rủi ro, xây dựng quy định nội bộ, quản lý hồ sơ và minh chứng, truyền thông chính sách, xử lý các tình huống liên quan đến liêm chính nghiên cứu và xây dựng văn hóa liêm chính trong tổ chức.
Theo cách tiếp cận này, hệ thống chương trình của Viện SARAP bao phủ các nhóm chủ thể khác nhau trong hệ sinh thái nghiên cứu: từ người học, giáo viên, giảng viên và nhà khoa học đến người hướng dẫn, chủ nhiệm đề tài và cán bộ quản lý nghiên cứu.
Điểm cốt lõi của đào tạo liêm chính nghiên cứu có chứng nhận không phải là tạo thêm giấy tờ, mà là tạo ra một chuẩn kỹ năng tối thiểu cho những người tham gia hoạt động nghiên cứu. Khi một người được giao đề tài, hướng dẫn sinh viên, hướng dẫn học sinh, công bố bài báo, tham gia nhóm nghiên cứu hoặc quản lý hoạt động nghiên cứu, họ cần được trang bị trước những hiểu biết nền tảng để làm đúng.
Nếu được triển khai bài bản, các chương trình liêm chính nghiên cứu sẽ góp phần phòng ngừa sai phạm, nâng cao chất lượng công bố khoa học, bảo vệ uy tín học thuật của cơ sở giáo dục và củng cố niềm tin xã hội đối với khoa học Việt Nam.
Tài liệu tham khảo
[1] Research Integrity Training, Kyoto University; https://www.kyoto-u.ac.jp/en/research/research-compliance-ethics/research-integrity-rules-reporting/research-integrity-training
[2] Research Ethics Training Guide for Researchers Conducting NRF-Funded Projects, National Research Foundation of Korea (NRF);
https://cre.nrf.re.kr/bbs/BoardDetail.do?bbsId=BBSMSTR_000000000169&nttId=10028&pageIndex=1
[3] Recommended Courses for Faculty and Researchers, Taiwan Academic Research Ethics Education Resource Center (AREE), Ministry of Education, Taiwan;
https://ethics.moe.edu.tw/courses_teacher/
