Đưa tri thức từ phòng thí nghiệm đến đồng ruộng, nông nghiệp Việt Nam đứng trước yêu cầu mới

Ngày 8/10, Học viện Nông nghiệp Việt Nam tổ chức Hội thảo quốc tế AgriVision 2026 với chủ đề "Kiến tạo Nông nghiệp tương lai từ Chính sách, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo".

Hội thảo nằm trong chuỗi hoạt động chào mừng 70 năm Ngày thành lập Học viện Nông nghiệp Việt Nam (12/10/1956 - 12/10/2026), đồng thời tạo diễn đàn khoa học quốc tế để các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý, cơ sở giáo dục đại học...trao đổi về những xu hướng lớn đang định hình tương lai ngành nông nghiệp.

Tham dự hội thảo có đại diện lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các bộ ngành, cơ quan quản lý; đại diện các trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức khoa học và công nghệ; lãnh đạo Học viện Nông nghiệp Việt Nam, các đơn vị trực thuộc và hàng trăm nhà khoa học, chuyên gia, doanh nghiệp, các nhóm nghiên cứu tham dự theo hình thức trực tiếp và trực tuyến.

Ngành nông nghiệp không "làm nhiều hơn" mà cần "làm tốt hơn và tạo ra giá trị hơn"

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Quốc Trị cho rằng, nông nghiệp Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng về bảo đảm an ninh lương thực, phát triển sản xuất hàng hóa, nâng cao năng suất, chất lượng và mở rộng thị trường quốc tế. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào đất đai, lao động, vật tư đầu vào và mở rộng sản lượng đang dần tới giới hạn.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh, suy giảm tài nguyên, yêu cầu về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải và cạnh tranh quốc tế ngày càng gia tăng, nông nghiệp phải đứng trước một yêu cầu khác về chất lượng tăng trưởng.

Theo Thứ trưởng, ngành nông nghiệp không thể tiếp tục tăng trưởng bằng cách “làm nhiều hơn”, mà phải “làm tốt hơn và tạo ra giá trị cao hơn”.

Điều đó có nghĩa một hecta đất phải tạo ra nhiều giá trị hơn; một đơn vị nước, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật phải được sử dụng hiệu quả hơn; người nông dân phải có thu nhập tốt hơn từ chính mảnh đất của mình.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Quốc Trị, con đường phía trước là tăng năng suất dựa trên tri thức, nâng chất lượng bằng công nghệ, giảm chi phí bằng đổi mới sáng tạo và nâng giá trị bằng thị trường.

Từ yêu cầu này, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng đề tài, công nghệ hay sáng chế được tạo ra, mà phải được nhìn từ khả năng giải quyết những bài toán cụ thể của sản xuất và thị trường.

Một kết quả nghiên cứu chỉ thực sự tạo ra giá trị khi đến được với đồng ruộng, trang trại, nhà máy, giúp người sản xuất giảm chi phí, nâng năng suất, cải thiện chất lượng hoặc giảm rủi ro.

Thứ trưởng Nguyễn Quốc Trị cho rằng cần rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến đồng ruộng, từ nghiên cứu đến thị trường; chuyển từ nghiên cứu theo khả năng sang nghiên cứu theo nhu cầu và đặt hàng của thực tiễn; đồng thời chuyển từ những nghiên cứu riêng lẻ sang các chương trình lớn, liên ngành, có sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ đầu.

Các công nghệ như công nghệ sinh học, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, viễn thám và nền tảng số được kỳ vọng giúp nông nghiệp chuyển từ sản xuất dựa nhiều vào kinh nghiệm sang sản xuất dựa trên dữ liệu, từ quản lý bị động sang quản lý có dự báo và hình thành các chuỗi giá trị minh bạch, hiệu quả.

Tuy nhiên, Thứ trưởng nhấn mạnh công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi đồng thời tạo ra giá trị kinh tế, bảo vệ tài nguyên và bảo đảm sinh kế cho người dân.

“Chính sách phải mở đường, khoa học phải giải quyết bài toán thực tiễn, công nghệ phải đi vào sản xuất, doanh nghiệp phải đưa sản phẩm ra thị trường, và người nông dân phải là trung tâm của quá trình đổi mới”, Thứ trưởng Nguyễn Quốc Trị nhấn mạnh.

Đối với Học viện Nông nghiệp Việt Nam, bước vào chặng đường phát triển mới sau 70 năm, Thứ trưởng kỳ vọng Học viện tiếp tục phát huy vai trò là một trong những trung tâm đào tạo, nghiên cứu quan trọng của đất nước về nông nghiệp và môi trường.

Với truyền thống, đội ngũ khoa học và mạng lưới hợp tác trong nước, quốc tế, Học viện cần đi sâu hơn vào những bài toán lớn của sản xuất và của ngành, từ giống, công nghệ, đất đai, chế biến, thị trường, chuyển đổi số đến đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đồng thời, Học viện cần trở thành cầu nối thực chất hơn giữa nhà khoa học với doanh nghiệp, giữa nghiên cứu với sản xuất; đưa tri thức từ giảng đường, phòng thí nghiệm đến đồng ruộng, trang trại, nhà máy và thị trường. Qua đó, các kết quả nghiên cứu không chỉ dừng ở công trình khoa học mà được chuyển hóa thành công nghệ, quy trình và giải pháp có khả năng ứng dụng, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị nông sản và thu nhập của người nông dân.

Công nghệ phải trả lời được ai sử dụng và tạo ra giá trị gì cho ngành nông nghiệp?

Nếu yêu cầu đặt ra là đưa khoa học, công nghệ vào sản xuất, thì theo Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan - Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, bài toán không dừng ở việc tạo ra công nghệ mới, mà là làm thế nào để công nghệ đó đi được từ phòng thí nghiệm đến sản xuất, được người dân và doanh nghiệp sử dụng và tạo ra giá trị.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Giáo sư Lan cho rằng, AgriVision 2026 diễn ra trong dịp Học viện kỷ niệm 70 năm thành lập, là thời điểm để nhìn lại chặng đường gắn bó với nông nghiệp, nông dân và nông thôn Việt Nam, đồng thời xác định những ưu tiên nghiên cứu và hướng hợp tác cho giai đoạn phát triển mới.

Sau bảy thập kỷ phát triển, theo Giáo sư Lan, giá trị của một trường đại học không chỉ nằm ở chất lượng đào tạo, mà còn ở những tri thức được tạo ra và khả năng chuyển hóa tri thức đó thành những đóng góp thiết thực cho xã hội.

Trong khi đó, nông nghiệp hiện phải giải quyết đồng thời nhiều mục tiêu: bảo đảm lương thực và dinh dưỡng, nâng cao thu nhập cho người sản xuất, thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo vệ tài nguyên và sức khỏe cộng đồng. Vì vậy, các giải pháp phát triển không thể chỉ được nhìn từ năng suất, mà cần được đánh giá đồng thời về hiệu quả kinh tế, tác động xã hội và môi trường.

Theo Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, công nghệ muốn tạo ra tác động rộng lớn không thể đứng độc lập mà cần được đặt trong một hệ sinh thái, nơi chính sách xác định đúng ưu tiên, khoa học cung cấp bằng chứng, công nghệ được thử nghiệm và hoàn thiện, còn đổi mới sáng tạo đưa kết quả vào sản xuất và tạo ra giá trị.

Đây cũng là lý do các nội dung được thảo luận tại AgriVision 2026 tập trung vào những vấn đề có tính nền tảng đối với tương lai nông nghiệp như sức khỏe đất và carbon, chuyển đổi hệ thống nông lương thực, công nghệ sinh học và nano, kiểm soát dịch bệnh và cách tiếp cận “Một sức khỏe”, gắn sức khỏe con người với sức khỏe động vật và môi trường.

Tuy nhiên, một thách thức lớn hiện nay là khoảng cách từ một kết quả nghiên cứu đến một giải pháp được sử dụng rộng rãi trong thực tế. Một công nghệ dù có tiềm năng vẫn khó tạo ra tác động nếu chưa giải quyết được những câu hỏi về chi phí, độ an toàn, năng lực của người sử dụng và khả năng tiếp cận thị trường.

“Bên cạnh câu hỏi công nghệ này làm được gì, chúng ta cần hỏi: Ai có thể sử dụng, với chi phí nào và mang lại lợi ích gì?”, Giáo sư Lan đặt vấn đề.

Từ đó, người nông dân cần được tham gia ngay từ quá trình xác định vấn đề, tìm kiếm và đánh giá giải pháp. Kinh nghiệm thực tế của người sản xuất giúp nhà khoa học nhận diện đúng nhu cầu; trong khi hiệu quả sản xuất, thu nhập và chất lượng cuộc sống của người dân phải trở thành những thước đo quan trọng để đánh giá giá trị của đổi mới sáng tạo.

Với cách tiếp cận này, AgriVision 2026 được kỳ vọng không chỉ tạo ra những trao đổi về học thuật mà còn góp phần xác định các ưu tiên chính sách, định hướng nghiên cứu và chương trình hợp tác có khả năng triển khai sau hội thảo. Các hướng nghiên cứu cũng cần được xem xét cả về hiệu quả, an toàn và khả năng mở rộng, thay vì chỉ dừng ở kết quả trong phòng thí nghiệm.

70 năm là bệ phóng cho một hệ sinh thái nông nghiệp mới.

Nhìn từ chặng đường 70 năm phát triển của Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo Nhân dân Trần Đức Viên - nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Nông nghiệp I, nguyên Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, hiện là Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo của Học viện cho rằng: Dấu mốc này không chỉ để nhìn lại và tôn vinh những thành quả đã đạt được, mà cần trở thành “bệ phóng” cho một hệ thống vận hành và thể chế mới, hướng tới nền nông nghiệp xanh, thông minh và phát thải ròng bằng 0.

Theo Giáo sư Trần Đức Viên, Việt Nam đang đứng trước một quá trình chuyển đổi mang tính quyết định: từ nền nông nghiệp dựa nhiều vào khai thác và thâm canh tài nguyên sang nền kinh tế sinh học tuần hoàn, tái tạo.

Trong quá trình đó, Quyết định số 1612/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển, nâng cao chất lượng các cơ sở giáo dục đại học trên địa bàn thủ đô Hà Nội đã mở ra cơ hội để Học viện nâng cao vị thế, thu hút nguồn lực đầu tư và thúc đẩy trách nhiệm của một cơ sở giáo dục đại học đối với những bài toán lớn của đất nước.

Tuy nhiên, thách thức đặt ra không chỉ đến từ yêu cầu chuyển đổi trong nước. Theo Giáo sư, các đối thủ cạnh tranh trên thế giới đang ngày càng tích hợp nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, công nghiệp và nguồn vốn trong cùng một hệ sinh thái.

Vì vậy, Học viện cần chuyển từ mô hình phát triển dựa trên những “điểm sáng” nghiên cứu riêng lẻ sang các chương trình lớn, có tính liên ngành và gắn với những sứ mệnh cụ thể.

Các nhóm nghiên cứu hàng đầu cần được trao quyền tự chủ phù hợp trong phân bổ nguồn lực, đi cùng những cam kết và kết quả đầu ra rõ ràng. Cùng với đó, nông dân và doanh nghiệp không nên chỉ được nhìn nhận là đối tượng tiếp nhận kết quả nghiên cứu, mà cần trở thành những chủ thể đồng sáng tạo thông qua các mô hình thử nghiệm thực tế, nền tảng dữ liệu và quá trình thương mại hóa công nghệ.

Từ góc nhìn này, sứ mệnh của giáo dục đại học cũng cần được mở rộng.

Theo Giáo sư Trần Đức Viên, đại học không chỉ đào tạo nhân lực cho một vị trí việc làm cụ thể, mà phải góp phần hình thành năng lực tư duy, khả năng thích ứng và nền tảng tri thức phục vụ lợi ích cộng đồng. Trường đại học đồng thời phải là nơi tạo ra, bảo tồn, lan tỏa và đưa tri thức vào ứng dụng, qua đó chuyển hóa tri thức thành giá trị cho xã hội.

Sự xuất hiện của những biến động khó dự báo, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và những thay đổi nhanh chóng của thị trường lao động đang đặt lại nhiều cách tiếp cận truyền thống về giáo dục đại học. Với lĩnh vực nông nghiệp, yêu cầu này càng rõ nét khi quá trình chuyển đổi không chỉ phụ thuộc vào công nghệ hay nguồn lực vật chất, mà còn phụ thuộc vào chất lượng nguồn nhân lực và khả năng tiếp cận tri thức khoa học hiện đại.

Theo đó, Học viện cần hướng tới đào tạo và phát triển một hệ sinh thái nhân lực rộng hơn, bao gồm các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách, doanh nhân và cả những người nông dân có nền tảng kiến thức chuyên môn.

Bởi trong quá trình chuyển đổi nền nông nghiệp, tri thức không thể chỉ nằm trong trường đại học hay phòng thí nghiệm. Tri thức phải được kết nối với chính sách, doanh nghiệp, sản xuất và người nông dân để hình thành năng lực đổi mới từ nghiên cứu đến thị trường.

“Đó cũng là yêu cầu đặt ra cho Học viện Nông nghiệp Việt Nam khi bước vào chặng đường phát triển mới sau 70 năm: không chỉ tiếp tục đào tạo và nghiên cứu, mà phải nâng cao năng lực tạo ra, kết nối và chuyển hóa tri thức, góp phần giải quyết những bài toán lớn của nền nông nghiệp Việt Nam trong một giai đoạn chuyển đổi sâu rộng”, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đức Viên nhấn mạnh.