Qua nhiều năm tham gia chấm các hội thi giáo viên dạy giỏi, giáo viên chủ nhiệm lớp giỏi, người viết là tổ trưởng chuyên môn một trường trung học phổ thông nhận thấy không ít thầy cô có chuyên môn tốt nhưng chưa thể hiện được hết năng lực trong phần thi.
Trong phạm vi bài viết này, người viết xin có đôi điều chia sẻ về việc thực hiện các nội dung thi tại hội thi giáo viên dạy giỏi, giáo viên chủ nhiệm lớp giỏi cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông.
Đừng bắt đầu bằng một “biện pháp hay” mà hãy bắt đầu từ một vấn đề thật
Theo quy định chung, phần trình bày biện pháp nâng cao chất lượng giảng dạy hoặc công tác chủ nhiệm cần có đánh giá thực trạng, cách thức tiến hành và hiệu quả thực hiện.
Từ góc độ giám khảo, đây là điểm cần đặc biệt lưu ý. Một biện pháp có tên gọi mới, nhiều thuật ngữ hay hoặc được trình bày đẹp chưa chắc đã thuyết phục. Điều quan trọng trước hết là vấn đề giáo viên muốn giải quyết có thực sự xuất phát từ thực tiễn hay không.
Chẳng hạn, thay vì chỉ nêu “nâng cao hứng thú học tập môn Ngữ văn cho học sinh”, giáo viên cần làm rõ hứng thú học tập đang hạn chế ở biểu hiện nào: học sinh ngại đọc văn bản, ít phát biểu, chưa biết đặt câu hỏi, sản phẩm học tập còn đơn điệu hay kết quả kiểm tra chưa đạt yêu cầu.
Với công tác chủ nhiệm cũng vậy. Nếu cho rằng học sinh “thiếu đoàn kết”, giáo viên cần chỉ ra những dấu hiệu cụ thể như mức độ tham gia hoạt động tập thể thấp, tình trạng chia nhóm trong lớp, học sinh ít hợp tác hoặc một bộ phận chưa có ý thức tự quản.
Thang điểm cho thấy giám khảo không chỉ xem giáo viên “đã làm gì”, mà còn quan tâm giáo viên có hiểu đúng vấn đề mình đang giải quyết hay không. Nếu xác định chưa đúng nguyên nhân, biện pháp dù nhiều bước vẫn dễ rơi vào tình trạng xử lý phần ngọn.
Vì vậy, trước khi viết biện pháp, giáo viên nên khảo sát chính lớp học của mình bằng kết quả học tập, phiếu hỏi, sản phẩm của học sinh, sổ theo dõi, nhận xét của đồng nghiệp hoặc quan sát trong quá trình dạy học.
Ví dụ, với bài thơ “Đàn ghi ta của Lorca” của Thanh Thảo, nếu học sinh khó tiếp cận tác phẩm vì ngôn từ giàu tính biểu tượng, giáo viên có thể thiết kế câu hỏi theo các lớp hình ảnh, cho học sinh kết nối màu sắc, âm thanh, biểu tượng cây đàn và hình ảnh Lorca với mạch cảm xúc của bài thơ.
Học sinh có thể lập sơ đồ tư duy hoặc thảo luận nhóm để tự hình thành cách lý giải. Khi đó, giám khảo sẽ thấy rõ vấn đề, cách tác động và sự thay đổi trong hoạt động học.
Với giáo viên chủ nhiệm lớp giỏi, ví dụ biện pháp “Tăng cường phối hợp giữa giáo viên chủ nhiệm và phụ huynh bằng công nghệ số” cũng chỉ có ý nghĩa khi xuất phát từ thực tế cụ thể.
Chẳng hạn, nếu việc trao đổi với phụ huynh còn rời rạc, thông tin đến gia đình chậm hoặc phụ huynh ít phản hồi, giáo viên có thể xây dựng một kênh kết nối thống nhất, sử dụng biểu mẫu điện tử, nhóm trao đổi hoặc báo cáo định kỳ.
Hiệu quả phải được thể hiện qua những thay đổi như tỷ lệ phụ huynh phản hồi tăng, việc phối hợp xử lý tình huống nhanh hơn hoặc học sinh tiến bộ về nề nếp và ý thức học tập.
Một hạn chế thường gặp là biến biện pháp thành bản liệt kê công việc. Giáo viên trình bày nhiều bước nhưng chưa làm rõ vì sao lại lựa chọn cách làm đó. Mỗi giải pháp nên trả lời được ba câu hỏi: đang giải quyết vấn đề gì, tác động bằng cách nào và vì sao cách làm đó phù hợp với học sinh.
Biện pháp cũng không nhất thiết phải thật “to tát”. Một cách tổ chức hoạt động giúp học sinh yếu tham gia tốt hơn, một quy trình giao nhiệm vụ rõ ràng hơn hay một mô hình tự quản phù hợp với đặc điểm lớp đều có thể trở thành nội dung dự thi nếu chứng minh được giá trị thực tế.
Giáo viên cũng không nên ôm quá nhiều giải pháp. Với thời lượng trình bày không quá 20 phút, nên chọn những giải pháp thực sự tạo ra thay đổi, sắp xếp theo logic rõ ràng và dành thời gian cho minh chứng.
Tiết dạy giỏi không phải là một sân khấu để giáo viên trình diễn
Một nội dung khác thường khiến giáo viên áp lực là tiết thực hành. Tuy nhiên, trọng tâm của tiết dạy không nằm ở việc sử dụng thật nhiều kỹ thuật, thiết bị hay công nghệ.
Theo tiêu chí đánh giá, bài dạy được xem xét ở ba nhóm nội dung chính: kế hoạch bài dạy, hoạt động của giáo viên và hoạt động của học sinh.
Các tiêu chí chú trọng sự phù hợp của hoạt động với mục tiêu, sự rõ ràng của nhiệm vụ và sản phẩm, cách kiểm tra đánh giá, khả năng hỗ trợ học sinh cũng như mức độ tích cực, chủ động, sáng tạo và hợp tác của các em.
Điều đó có nghĩa một tiết học có trình chiếu đẹp, nhiều trò chơi, hiệu ứng công nghệ bắt mắt nhưng học sinh không hiểu nhiệm vụ, không tạo ra sản phẩm hoặc chỉ vài em tham gia thì chưa chắc được đánh giá cao.
Khi quan sát một tiết dạy, điều cần chú ý trước hết là học sinh đang làm gì. Nhiệm vụ giáo viên giao có rõ không? Học sinh có thực sự làm việc không? Giáo viên có phát hiện được những em gặp khó khăn và biết cách gợi mở để các em tiếp tục suy nghĩ không?
Ví dụ, với bài thơ “Đàn ghi ta của Lorca” (Thanh Thảo), nếu giáo viên sử dụng nhiều hình ảnh, âm nhạc, video về Tây Ban Nha nhưng phần lớn thời gian vẫn là giáo viên thuyết giảng thì hiệu quả chưa chắc cao.
Ngược lại, nếu tư liệu được dùng như điểm tựa để học sinh khám phá biểu tượng, thảo luận cách hiểu, lý giải hình ảnh thơ và bảo vệ quan điểm, thì công nghệ mới thực sự phục vụ hoạt động học.
Cuối mỗi hoạt động, giáo viên cần giúp học sinh nhận ra điều mình vừa học được. Một nhiệm vụ vừa sức nhưng tạo cơ hội suy nghĩ, trao đổi và trình bày sẽ có giá trị hơn một chuỗi hoạt động phức tạp nhưng nặng về hình thức.
Với giáo viên chủ nhiệm lớp giỏi, tiết tổ chức hoạt động giáo dục cũng không nên chỉ là giáo viên nói về đạo đức, kỹ năng hay nội quy. Học sinh cần được trao đổi, xử lý tình huống, đưa ra lựa chọn, hợp tác và tự đánh giá.
Khả năng trình bày và xử lý tình huống trong tiết dạy cũng rất quan trọng. Giáo viên cần nói ngắn gọn, giao nhiệm vụ rõ, linh hoạt điều chỉnh khi học sinh phản ứng khác dự kiến, thay vì cố hoàn thành bằng mọi giá một kịch bản đã chuẩn bị sẵn.
Sau cùng, “chìa khóa” của một bài thi tốt vẫn là tính thực chất. Biện pháp phải xuất phát từ vấn đề thật, giải pháp phù hợp với đối tượng, minh chứng cho thấy sự thay đổi và tiết dạy thể hiện được hoạt động học của học sinh.
Giám khảo không tìm kiếm một bài thi thật cầu kỳ trên giấy hay một tiết dạy thật nhiều hiệu ứng của giáo án điện tử. Điều họ muốn nhìn thấy là năng lực chuyên môn, tư duy sư phạm và khả năng xử lý những vấn đề thực tế của người giáo viên.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
