Đầu năm học, giáo viên nhiều nơi được yêu cầu phải đạt tỷ lệ học sinh khá, tốt (giỏi) nhất định theo phương châm “bằng hoặc cao hơn năm học trước”. Cuối năm, những con số ấy lại được đưa vào báo cáo, thi đua, đánh giá giáo viên.
Nếu giáo viên dạy ở những lớp có nhiều học sinh học tốt thì chỉ tiêu chất lượng không phải là vấn đề khó khăn. Những giáo viên dạy vào những lớp có nhiều học sinh ít động lực học tập. Cuối năm sẽ không đạt chỉ tiêu được giao và cũng đồng thời không được xét thi đua ở các danh hiệu và hình thức cao.
Vì thế, nhiều giáo viên phải tìm cách để nâng tỉ lệ học sinh tốt và giảm tỉ lệ học sinh chưa đạt đối với các lớp mình giảng dạy. Từ đó, bệnh thành tích cũng đan xen theo từng năm học. Chính vì thế, Quyết định số 2758/QĐ-BGDĐT ban hành Chương trình hành động của Bộ Giáo dục và Đào tạo về tăng cường kỷ cương; xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong các hoạt động giáo dục nhận được nhiều sự quan tâm.
Không thể bắt giáo viên cam kết một kết quả mà họ không thể quyết định
Ngay từ những ngày đầu tiên của tháng 8/ 2026 vừa qua, tại đơn vị người viết bài đang công tác đã được phó hiệu trưởng chuyên môn yêu cầu các tổ đăng ký chỉ tiêu chất lượng giáo dục cho năm học 2026 – 2027.
Tất nhiên, tỉ lệ học sinh tốt phải bằng hoặc cao hơn năm trước và tỉ lệ học sinh chưa đạt chỉ được phép bằng và thấp hơn năm học vừa qua.
Với cách làm quen thuộc hằng năm như vậy đã và đang gây áp lực cho các tổ chuyên môn, đặc biệt là các tổ trưởng khi phải đăng ký chỉ tiêu với nhà trường ngay từ khi năm học mới còn chưa bắt đầu.
Trong đó, khối đầu cấp chưa biết mặt mũi ra sao và chất lượng học tập như thế nào nhưng phải hướng đăng ký chỉ tiêu chất lượng giảng dạy trong năm học.
Thực tế, điểm số của học sinh không phải là sản phẩm được sản xuất theo định mức. Giáo viên có thể cam kết dạy hết chương trình, chuẩn bị bài chu đáo, đổi mới phương pháp, kiểm tra đánh giá đúng quy định, hỗ trợ học sinh yếu, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu.
Nhưng giáo viên không thể cam kết rằng cuối năm bao nhiêu phần trăm học sinh sẽ đạt 8, 9, 10 điểm. Bởi kết quả học tập phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố: năng lực đầu vào, ý thức học tập, hoàn cảnh gia đình, sức khỏe, tâm lý, điều kiện học tập, khả năng tự học và sự phối hợp của gia đình.
Hai giáo viên cùng dạy một môn, cùng thực hiện một chương trình nhưng có thể được phân công hai lớp với chất lượng đầu vào hoàn toàn khác nhau. Một giáo viên dạy lớp có nhiều học sinh khá giỏi sẽ có điều kiện đạt tỷ lệ điểm cao dễ hơn. Một giáo viên nhận lớp có nhiều học sinh quậy phá, nhiều em mất kiến thức căn bản, hoàn cảnh khó khăn sẽ phải bỏ ra nhiều công sức hơn nhưng chưa chắc tạo ra những con số đẹp.
Nếu vẫn giao cùng một chỉ tiêu, đó không phải là quản lý chất lượng công bằng mà đó là đánh đồng những điều kiện xuất phát khác nhau.
Hơn nữa, việc giao chỉ tiêu điểm số rất dễ biến giáo dục thành cuộc chạy đua thành tích. Một khi giáo viên biết rằng cuối năm phải đạt một tỷ lệ điểm cao nhất định, tâm lý “phải đạt chỉ tiêu” rất dễ xuất hiện tư tưởng đối phó, dối trá.
Giáo viên có thể phải tập trung nhiều hơn vào nhóm học sinh có khả năng đạt điểm cao; dành nhiều thời gian luyện những dạng bài dễ tạo kết quả; chú trọng những nội dung phục vụ kiểm tra. Thậm chí, có tâm lý giáo viên ngại nhận lớp yếu vì biết rằng chất lượng lớp đó sẽ ảnh hưởng đến kết quả thi đua của mình. Nhiệm vụ của giáo viên không phải chỉ là tạo ra những học sinh đạt 9, 10 điểm. Nhiệm vụ quan trọng hơn là giúp mọi học sinh tiến bộ.
Một học sinh từ 3 điểm lên 5 điểm, từ không biết cách trình bày một đoạn văn đến biết viết một đoạn văn hoàn chỉnh; từ một học sinh không dám phát biểu đến chủ động trình bày suy nghĩ; từ chán học đến có động lực học tập – đó đều là những thành quả giáo dục.
Nhưng nếu chúng ta chỉ nhìn vào tỷ lệ điểm cao, những thành quả ấy sẽ bị che khuất.
Không giao chỉ tiêu không có nghĩa là buông lỏng chất lượng
Có thể có người lo rằng: nếu không giao chỉ tiêu, giáo viên sẽ không còn động lực phấn đấu. Theo quan điểm người viết bài, đó là cách nhìn chưa đúng về động lực nghề nghiệp.
Một giáo viên có trách nhiệm không cần phải bị ép bằng một con số mới dạy tốt.
Giáo viên cần được yêu cầu thực hiện đầy đủ trách nhiệm chuyên môn: dạy đúng chương trình, đánh giá đúng năng lực học sinh, đổi mới phương pháp, hỗ trợ học sinh chưa đạt, phát hiện học sinh có năng khiếu và tạo điều kiện để các em phát triển.
Thực tế, nhà trường hoàn toàn có quyền yêu cầu chất lượng dạy học phải được nâng lên. Nhưng chất lượng phải được phân tích trên cơ sở dữ liệu thực tế, có tính đến điểm xuất phát của học sinh và điều kiện của từng lớp.
Đầu năm không nên bắt giáo viên “cam kết” một tỷ lệ điểm số mà chính giáo viên cũng không thể biết trước.
Thay vào đó, có thể xác định những mục tiêu như: giảm số học sinh chưa đạt; tăng mức độ tiến bộ của học sinh yếu; nâng cao năng lực đọc hiểu, viết, tính toán, vận dụng; tăng khả năng tự học và giải quyết vấn đề. Đó mới là những mục tiêu có ý nghĩa giáo dục.
Nếu giáo viên dạy lớp có nhiều điểm 9, 10 thì được xem là dạy tốt; giáo viên dạy lớp yếu có kết quả khiêm tốn thì bị đặt câu hỏi, chúng ta đang vô tình tạo ra một cách đánh giá rất đơn giản và thiếu công bằng.
Điểm số chỉ là một nguồn thông tin về kết quả học tập.
Một nền giáo dục hiện đại phải quan tâm học sinh có hiểu bài không, có biết vận dụng không, có tiến bộ không, có khả năng tự học không, có biết hợp tác và giải quyết vấn đề không.
Đặc biệt, phải quan tâm đến câu hỏi: Học sinh đã tiến bộ như thế nào so với chính các em trước đây? thì mới là câu hỏi mà quản lý giáo dục cần đặt ra.
Thi đua phải khuyến khích giáo viên làm tốt nhiệm vụ, sáng tạo trong chuyên môn, hỗ trợ học sinh tiến bộ, đóng góp cho tập thể. Không nên để giáo viên cảm thấy rằng muốn được đánh giá tốt thì phải “sản xuất” ra một số lượng học sinh đạt điểm cao hoặc đạt giải cao.
Muốn bỏ được việc giao chỉ tiêu đến từng giáo viên, nhà trường cần thực hiện tốt các việc sau:
Một là, không giao chỉ tiêu cứng về điểm số, tỷ lệ học sinh khá giỏi hoặc số lượng học sinh có học lực tốt, học lực chưa đạt đến từng tổ chuyên môn, từng giáo viên.
Hai là, không “lách” chủ trương bằng cách chuyển chỉ tiêu thành những yêu cầu không chính thức trong giao ban, họp tổ chuyên môn, thi đua hoặc đánh giá cuối năm.
Ba là, không sử dụng đơn thuần số lượng học sinh có học lực tốt, số giải hoặc tỷ lệ điểm cao để đánh giá chất lượng giáo viên.
Bốn là, đánh giá chất lượng cần dựa trên nhiều yếu tố, đặc biệt là mức độ tiến bộ của học sinh, chất lượng thực hiện nhiệm vụ chuyên môn và hiệu quả hỗ trợ học sinh.
Năm là, tiếp tục khuyến khích bồi dưỡng học sinh có năng khiếu nhưng phải xuất phát từ năng lực thực tế của học sinh, không biến thành nhiệm vụ chạy theo số lượng thành tích.
Không giao chỉ tiêu điểm số, không giao khoán chỉ tiêu giáo dục không có nghĩa là giảm yêu cầu đối với giáo viên. Đó là cách để giáo viên được trở lại đúng vị trí của mình. Giáo viên phải là người tổ chức hoạt động giáo dục, người đồng hành với học sinh và người chịu trách nhiệm về chất lượng chuyên môn, chứ không phải người chạy theo những con số thành tích.
Xin đừng hỏi giáo viên cuối năm có bao nhiêu học sinh đạt 9, 10 điểm trước khi hỏi học sinh đã tiến bộ như thế nào. Xin đừng hỏi một giáo viên có bao nhiêu học sinh giỏi trước khi hỏi họ đã giúp bao nhiêu học sinh chưa đạt (yếu, kém) vươn lên.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
