Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành danh mục ngành, nghề đào tạo trong giáo dục nghề nghiệp (Thông tư số 77/2026/TT-BGDĐT ngày 25/9/2026), trong đó nhiều ngành nghề mới được bổ sung gắn với công nghệ mới và nhu cầu nhân lực các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, thiết bị bay không người lái, robot công nghiệp, đường sắt tốc độ cao,...
Theo lãnh đạo một số cơ sở giáo dục nghề nghiệp, trong bối cảnh hệ thống đường sắt mới và đường sắt tốc độ cao đang được đầu tư xây dựng, công tác đào tạo nguồn nhân lực phục vụ trong tương lai là cần thiết và cần được thực hiện sớm theo lộ trình có trọng tâm.
Nhiều dự án đường sắt được triển khai, cần tập trung đào tạo nhân lực vận hành, bảo trì
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Thạc sĩ Đặng Hiếu Dân - Giám đốc Phân hiệu Đà Nẵng, Trường Cao đẳng Đường sắt khẳng định, việc bổ sung các ngành nghề mới trong giáo dục nghề nghiệp là yêu cầu tất yếu nhằm chuẩn bị nguồn nhân lực cho sự phát triển của hệ thống đường sắt trong thời gian tới, đặc biệt là đường sắt mới, đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao.
Theo thầy Dân, trước đây các cơ sở giáo dục nghề nghiệp chủ yếu đào tạo nhân lực phục vụ những vị trí việc làm của hệ thống đường sắt hiện hữu như lái tàu, sửa chữa, duy tu, bảo dưỡng đầu máy, toa xe, kỹ thuật thông tin - tín hiệu đường sắt hoặc các chức danh phục vụ trên tàu.
Tuy nhiên, khi đường sắt mới và đường sắt tốc độ cao được triển khai, công nghệ, thiết bị và yêu cầu vận hành sẽ có nhiều điểm khác biệt so với hệ thống hiện nay. Vì vậy, việc bổ sung những ngành nghề mới để đào tạo nhân lực phục vụ các dự án đường sắt trong tương lai là cần thiết và cần được thực hiện sớm.
Về phân khúc đào tạo giữa giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học, Giám đốc Phân hiệu Đà Nẵng, Trường Cao đẳng Đường sắt cho rằng các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần tập trung vào nhóm vị trí việc làm trực tiếp.
“Với vai trò của Trường Cao đẳng Đường sắt, nhà trường sẽ hướng tới đào tạo những nhân lực trực tiếp tham gia vận hành, khai thác và bảo đảm hoạt động của hệ thống đường sắt, chẳng hạn như lái tàu, duy tu, bảo dưỡng cầu đường, thông tin - tín hiệu đường sắt và các vị trí kỹ thuật khác.
Trong khi đó, những lĩnh vực đòi hỏi nghiên cứu chuyên sâu hoặc đảm nhiệm các vị trí quản lý có thể được phân bổ cho các cơ sở giáo dục đại học phù hợp. Theo thầy, việc phân định rõ các phân khúc đào tạo sẽ giúp các cơ sở giáo dục phát huy đúng thế mạnh, đồng thời tránh chồng chéo giữa các trình độ đào tạo”, Thạc sĩ Đặng Hiếu Dân bày tỏ.
Đối với công tác chuẩn bị của Trường Cao đẳng Đường sắt, thầy Dân nhấn mạnh yếu tố con người, đặc biệt là đội ngũ giảng viên, được nhà trường xác định là ưu tiên hàng đầu. Trong quá trình chuẩn bị cho đào tạo đường sắt mới và đường sắt tốc độ cao, trường đã cử các giảng viên chuyên môn, kỹ thuật tham gia các chương trình học tập, đào tạo và tiếp cận công nghệ mới.
Nhà trường cũng cử nhân sự đi học tập, nghiên cứu mô hình đào tạo tại một số quốc gia có nền tảng phát triển đường sắt tốc độ cao như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc. Qua đó, đội ngũ giảng viên có thể tiếp cận những kiến thức, module và môn học liên quan đến công nghệ đường sắt tốc độ cao, làm cơ sở xây dựng chương trình đào tạo phù hợp với điều kiện của Việt Nam. Theo thầy Dân, thời gian qua đã có nhiều lượt giảng viên của trường tham gia các chương trình học tập và chuyển giao công nghệ từ các nước.
“Về cơ sở vật chất, nhà trường hiện đã có một số thiết bị phục vụ đào tạo, tuy nhiên chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu đặt ra. Việc đầu tư các thiết bị công nghệ cao, có giá trị lớn vẫn là một thách thức đối với nhà trường. Do đó, trường kỳ vọng sẽ nhận được sự đầu tư từ Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam cũng như sự hỗ trợ từ Bộ và các cấp có thẩm quyền để từng bước đưa về những thiết bị, máy móc phục vụ đào tạo.
Đặc biệt, nhà trường cần được đầu tư các mô hình, hệ thống mô phỏng và thiết bị thực hành liên quan đến công nghệ đường sắt tốc độ cao để người học có điều kiện tiếp cận trực quan, thực hành và nhanh chóng làm chủ công nghệ. Song song với đó, nhà trường đang chủ động bám sát yêu cầu thực tế để xác định những thiết bị cần thiết, chuẩn bị cho việc đầu tư khi có điều kiện”, Giám đốc phân hiệu Đà Nẵng, Trường Cao đẳng Đường sắt cho hay
Đồng quan điểm, Thạc sĩ Trần Hữu Châu Giang - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghiệp Huế cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, tự động hóa và hiện đại hóa sản xuất đang diễn ra mạnh mẽ, nhu cầu nhân lực không chỉ tập trung ở đội ngũ kỹ sư nghiên cứu, thiết kế mà còn rất lớn ở lực lượng kỹ thuật viên, nhân viên vận hành, bảo trì, giám sát và làm chủ thiết bị, công nghệ. Đây chính là phân khúc mà các cơ sở giáo dục nghề nghiệp có nhiều lợi thế để tham gia đào tạo.
Theo Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghiệp Huế, trong số những ngành, nghề mới được bổ sung tại Thông tư 77/2026/TT-BGDĐT, lĩnh vực kỹ thuật hệ thống điện và thiết bị đường sắt là một hướng đào tạo nhà trường có thể nghiên cứu trong thời gian tới, nhất là trong bối cảnh các dự án đường sắt hiện đại đang được quan tâm triển khai.
Đây là lĩnh vực có khả năng mở ra hướng đào tạo nhân lực kỹ thuật mới, phù hợp với nền tảng đào tạo của Trường Cao đẳng Công nghiệp Huế trong các lĩnh vực điện - điện tử, điều khiển và tự động hóa. Nhà trường có thể nghiên cứu xây dựng các module đào tạo chuyên sâu liên quan đến hệ thống cung cấp điện, thiết bị điện - điện tử, hệ thống điều khiển, thông tin - tín hiệu và công tác bảo trì thiết bị đường sắt.
Ngoài ra, thầy Giang cho rằng robot công nghiệp và tự động hóa thông minh là lĩnh vực có sự tương đồng với các ngành đào tạo mà nhà trường đang có thế mạnh như điện - điện tử, cơ khí, điều khiển và tự động hóa. Trường Cao đẳng Công nghiệp Huế có thể nghiên cứu phát triển chương trình đào tạo về robot và trí tuệ nhân tạo, tập trung vào các nội dung như vận hành, lập trình, tích hợp, bảo trì robot và dây chuyền sản xuất thông minh. Đây cũng là lĩnh vực có khả năng ứng dụng rộng rãi tại các nhà máy, khu công nghiệp và doanh nghiệp sản xuất.
Bên cạnh đó, công nghệ ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cũng là hướng mà nhà trường đang quan tâm nghiên cứu. AI có thể được ứng dụng trong nhiều khâu của quá trình sản xuất như bảo trì dự đoán, kiểm tra chất lượng sản phẩm, xử lý dữ liệu và điều khiển thiết bị. Hướng đào tạo này có thể được tích hợp với nền tảng sẵn có của nhà trường trong các lĩnh vực công nghệ thông tin, điện - điện tử và tự động hóa, qua đó tạo ra nguồn nhân lực có khả năng ứng dụng AI vào sản xuất và vận hành thực tế.
Đối với lĩnh vực thiết bị bay không người lái (UAV), Trường Cao đẳng Công nghiệp Huế cũng có thể nghiên cứu xây dựng các chương trình đào tạo, bồi dưỡng ngắn hạn về điện tử, điều khiển, vận hành, bảo trì và ứng dụng UAV. Tuy nhiên, việc phát triển thành một ngành đào tạo chính quy cần được cân nhắc kỹ lưỡng, trên cơ sở nhu cầu tuyển dụng thực tế, điều kiện khai thác thiết bị, yêu cầu cấp phép và các quy định pháp luật có liên quan.
“Quan điểm của nhà trường là việc mở ngành, nghề mới cần được thực hiện trên cơ sở có chọn lọc, phù hợp với chiến lược phát triển, thế mạnh đào tạo và điều kiện nguồn lực, đồng thời phải gắn với nhu cầu nhân lực thực tế của khu vực và cả nước”, Thạc sĩ Trần Hữu Châu Giang nhấn mạnh.
Để mở ngành mới cần ưu tiên 4 nhóm điều kiện, chương trình đào tạo gắn với thực hành và tích hợp kỹ năng
Cũng theo Thạc sĩ Trần Hữu Châu Giang, để chuẩn bị mở các ngành, nghề mới, nhà trường cần triển khai theo một lộ trình có trọng tâm, trong đó ưu tiên bốn nhóm điều kiện.
Thứ nhất là đội ngũ giảng viên, cần được đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về robot, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, hệ thống điện và các công nghệ mới, đồng thời tăng cường tiếp cận công nghệ thực tế thông qua hợp tác quốc tế và doanh nghiệp.
Thứ hai là chương trình đào tạo, cần được rà soát, cập nhật theo hướng tích hợp, liên ngành, bổ sung các nội dung về cảm biến, điều khiển tự động, lập trình, phân tích dữ liệu, AI ứng dụng và bảo trì thông minh.
Thứ ba là cơ sở vật chất, thiết bị, nhà trường cần ưu tiên đầu tư các phòng thực hành mô-đun như PLC, robot công nghiệp, hệ thống điều khiển, cảm biến và dây chuyền tự động hóa; với những lĩnh vực có chi phí đầu tư lớn như UAV hay đường sắt tốc độ cao, có thể triển khai theo từng giai đoạn, kết hợp mô phỏng với cơ sở thực hành của doanh nghiệp.
Thứ tư là hợp tác với doanh nghiệp và các cơ sở đào tạo có thế mạnh, nhằm cùng xây dựng chương trình, đào tạo giảng viên, chuyển giao công nghệ, tổ chức thực tập và đánh giá kỹ năng nghề.
“Chương trình đào tạo nhân lực cao đẳng trong các lĩnh vực công nghệ mới cần chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực thực hiện công việc, lấy yêu cầu của vị trí việc làm làm định hướng. Chương trình cần tăng cường thực hành, thực tập, học qua dự án và tình huống thực tế, đồng thời tích hợp kiến thức chuyên môn, kỹ năng số, ngoại ngữ và tác phong công nghiệp.
Đặc biệt, doanh nghiệp cần tham gia sâu từ xây dựng chuẩn đầu ra, thiết kế chương trình đến tổ chức đào tạo và đánh giá người học, qua đó thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và yêu cầu thực tế.
Nhà trường cũng cần thường xuyên cập nhật chương trình, phát triển các mô-đun ngắn hạn để người học và người lao động có thể liên tục nâng cao kỹ năng, thích ứng với sự thay đổi của công nghệ”, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghiệp Huế bày tỏ.
Còn theo Thạc sĩ Đặng Hiếu Dân, chương trình đào tạo nhân lực đường sắt tốc độ cao cần đặc biệt coi trọng phương châm “học đi đôi với hành”. Đối với giáo dục nghề nghiệp, bên cạnh việc xây dựng giáo trình và trang bị kiến thức lý thuyết đầy đủ, người học cần được thực hành trên các mô hình, thiết bị phù hợp để hình thành kỹ năng nghề và có khả năng đáp ứng yêu cầu thực tế sau khi tốt nghiệp.
Một trong những vấn đề được Trường Cao đẳng Đường sắt quan tâm là gắn quá trình đào tạo với nhu cầu sử dụng nhân lực thực tế của ngành đường sắt và doanh nghiệp. Để chương trình đào tạo đạt hiệu quả, nội dung lý thuyết phải được chuẩn bị kỹ lưỡng, đồng thời tăng cường điều kiện thực hành để người học có thể tiếp cận công nghệ và vị trí việc làm mà họ sẽ đảm nhiệm sau này.
Đánh giá về nhu cầu nhân lực, thầy Dân cho rằng ngành đường sắt hiện hữu đã thiếu nhân lực, trong khi khi đường sắt mới và đường sắt tốc độ cao được triển khai, nhu cầu nhân lực sẽ còn lớn hơn rất nhiều. Khi đó, không chỉ cần đội ngũ trực tiếp vận hành mà còn cần nhân lực phục vụ quá trình chuyển giao công nghệ, quản lý, khai thác, vận hành thiết bị và đoàn tàu trên hệ thống đường sắt mới.
Tuy nhiên, một khó khăn hiện nay là việc định hướng nghề nghiệp cho người học đối với ngành đường sắt vẫn còn hạn chế. Mặc dù các dự án đường sắt đã bắt đầu được triển khai ở một số phân đoạn, đường sắt tốc độ cao vẫn cần thêm thời gian để đầu tư và triển khai trên toàn tuyến. Vì vậy, sức hút của ngành đối với người học chưa thực sự tương xứng với nhu cầu nhân lực trong tương lai.
“Nếu có sự quan tâm và quyết liệt hơn từ các cấp, cùng với các chương trình định hướng nghề nghiệp tại địa phương, ngành đường sắt sẽ từng bước tạo được sức hút đối với học sinh, phụ huynh và người học.
Khi xã hội nhận thấy cơ hội việc làm rõ ràng sau đào tạo, đồng thời nhận thức được đường sắt là một lĩnh vực có nhu cầu nhân lực lớn trong tương lai, việc tuyển sinh và đào tạo nhân lực cho ngành sẽ có thêm nhiều thuận lợi”, Giám đốc phân hiệu Đà Nẵng, Trường Cao đẳng Đường sắt nhận định.
