Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh đổi mới mô hình tăng trưởng, tái cơ cấu hệ thống giáo dục đại học và tổ chức lại không gian phát triển vùng, các trường đại học địa phương đang đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ về vai trò, chức năng và mô hình hoạt động.
Nhằm trao đổi, làm rõ những yêu cầu đặt ra và đề xuất định hướng phát triển phù hợp, chiều ngày 30/10, Trường Đại học Ngoại thương tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Định vị lại vai trò và mô hình phát triển của các trường đại học địa phương trong bối cảnh mới”, thuộc khuôn khổ đề tài khoa học và công nghệ cấp Bộ “Nghiên cứu mô hình mới cho các trường đại học địa phương ở Việt Nam” (mã số BE-2025NTH-07), phối hợp cùng Văn phòng Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển Nhân lực.
Hội thảo được tổ chức theo hình thức kết hợp trực tiếp và trực tuyến, với sự tham gia của đông đảo đại biểu đến từ các cơ quan quản lý, trường đại học và đơn vị nghiên cứu tại nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước nhằm tạo diễn đàn kết nối và trao đổi học thuật rộng rãi về định hướng phát triển các trường đại học địa phương.
Phát biểu khai mạc hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Tiến - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại thương nhấn mạnh: Những thay đổi trong tổ chức bộ máy, quản trị địa phương, yêu cầu thực hiện tự chủ đại học, sự chuyển biến của thị trường lao động cùng đòi hỏi ngày càng cao về phát triển nguồn nhân lực, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang đặt ra những yêu cầu mới đối với vai trò, sứ mạng của các trường đại học địa phương.
Đặc biệt, trong bối cảnh cả nước thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, thành phố và ngành giáo dục tiến hành quy hoạch, sắp xếp lại hệ thống cơ sở giáo dục đại học, việc định vị lại vai trò, mô hình phát triển của các trường đại học địa phương trở thành vấn đề cấp thiết.
Theo đó, các trường không chỉ thực hiện chức năng đào tạo mà cần phát huy vai trò là nguồn lực tri thức, đối tác phát triển của địa phương, đóng góp trực tiếp vào phát triển nguồn nhân lực, nghiên cứu khoa học, chuyển giao tri thức và giải quyết các vấn đề thực tiễn của cộng đồng.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Tiến cũng cho rằng, để hiện thực hóa tiềm năng này, cần nghiên cứu toàn diện mô hình tổ chức, quản trị, cơ chế tự chủ và tăng cường kết nối giữa nhà trường với chính quyền, doanh nghiệp. Quan trọng hơn, các định hướng, giải pháp được đề xuất phải bảo đảm tính khả thi, gắn với năng lực thực thi chính sách và yêu cầu phát triển thực tiễn của từng địa phương.
Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại thương kỳ vọng hội thảo sẽ tạo diễn đàn trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm giữa các cơ sở giáo dục đại học trên cả nước, đồng thời đóng góp những luận cứ và đề xuất thiết thực cho quá trình xây dựng chiến lược, chính sách, quy hoạch hệ thống giáo dục đại học, qua đó phát huy tốt hơn vai trò của các trường đại học địa phương trong phát triển kinh tế - xã hội.
Không chạy đua với đại học tinh hoa, đại học địa phương cần xác lập căn tính và sứ mạng riêng
Trình bày tham luận với chủ đề “Yêu cầu tái định vị từ Trường của tỉnh đến thiết chế phát triển của địa phương”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lưu Bích Ngọc - Chánh Văn phòng Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển Nhân lực cho rằng, trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính, hình thành không gian phát triển mới và quy hoạch lại mạng lưới cơ sở giáo dục đại học, việc xác định lại vị trí, vai trò và sứ mạng của các trường đại học địa phương đang trở thành yêu cầu cấp thiết.
Theo diễn giả, trong khi quy hoạch mạng lưới giáo dục đại học đã đề cập đến các nhóm trường đại học tinh hoa, đại học trọng điểm, đại học vùng và các cơ sở trực thuộc bộ, ngành, thì vị trí và sứ mạng của các trường đại học trực thuộc tỉnh, thành phố vẫn cần được làm rõ hơn. Câu hỏi đặt ra không đơn thuần là các trường đại học địa phương có tiếp tục tồn tại hay không, mà quan trọng hơn là mỗi trường sẽ đảm nhận vai trò gì trong hệ thống giáo dục đại học và đóng góp như thế nào vào sự phát triển của địa phương.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lưu Bích Ngọc nhấn mạnh, các trường đại học địa phương không nên chạy theo mô hình của các trường đại học lớn, đại học tinh hoa hay cố gắng trở thành bản sao của các cơ sở giáo dục đại học trực thuộc trung ương, mà cần xác định rõ thế mạnh, căn tính và phân khúc phát triển riêng trong hệ thống.
Nếu các trường đại học trọng điểm tập trung vào đào tạo nhân lực trình độ cao, nghiên cứu chuyên sâu và phát triển các lĩnh vực mũi nhọn, thì đại học địa phương cần phát huy lợi thế về đào tạo nhân lực ứng dụng, đáp ứng trực tiếp nhu cầu của thị trường lao động và các ngành kinh tế đặc thù tại địa bàn.
Đặc biệt, trong bối cảnh cả nước chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp, với 34 tỉnh, thành phố và không gian phát triển được tổ chức lại, yêu cầu đặt ra đối với các trường đại học địa phương càng trở nên rõ nét.
Theo đó, mỗi địa phương có điều kiện, lợi thế và định hướng phát triển khác nhau, do vậy không thể áp dụng một mô hình đào tạo chung cho tất cả các trường.
Từ góc độ này, diễn giả cho rằng lợi thế quan trọng của các trường đại học địa phương chính là khả năng kết nối gần gũi với chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng. Nhờ sự am hiểu sâu sắc điều kiện kinh tế - xã hội, đặc điểm lao động và nhu cầu của địa bàn, các trường có thể nhanh chóng tiếp cận, phối hợp với doanh nghiệp để xây dựng chương trình đào tạo, cung ứng nhân lực và giải quyết những vấn đề thực tiễn.
Đây cũng là lợi thế để các trường tạo điều kiện cho người dân tiếp cận giáo dục đại học với chi phí hợp lý, giảm áp lực phải di chuyển đến các đô thị lớn để học tập.
Diễn giả Lưu Bích Ngọc cũng nhấn mạnh, các trường đại học địa phương không nên chỉ dừng lại ở chức năng đào tạo, cấp bằng mà cần trở thành hạ tầng tri thức, đồng hành với sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
Theo đó, các trường cần đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng, chuyển giao công nghệ, tư vấn chính sách và hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới sản xuất, kinh doanh. Hoạt động nghiên cứu cần hướng vào những vấn đề thực tiễn, khai thác lợi thế bản địa và tạo ra sản phẩm có khả năng ứng dụng, thương mại hóa.
Đồng thời, nhà trường cần mở rộng đối tượng phục vụ, xây dựng hệ sinh thái học tập suốt đời, đáp ứng nhu cầu đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho người lao động.
Tuy nhiên, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lưu Bích Ngọc chỉ ra rằng, nhiều trường vẫn gặp những điểm nghẽn như sứ mạng chưa được cụ thể hóa thành chương trình, sản phẩm gắn với chiến lược phát triển địa phương; nguồn lực phân tán; quản trị còn nặng tính hành chính; liên kết doanh nghiệp và nghiên cứu ứng dụng chưa trở thành năng lực cốt lõi.
Trước thực trạng đó, diễn giả đề xuất chuyển từ tư duy duy trì nhà trường sang tạo ra giá trị cho địa phương; từ quản lý hành chính sang quản trị theo sứ mạng và kết quả đầu ra. Đào tạo cần gắn với nhu cầu nhân lực của các cụm ngành kinh tế, nghiên cứu khoa học hướng đến giải quyết các vấn đề thực tiễn, còn doanh nghiệp cần trở thành đối tác đồng hành trong đào tạo và nghiên cứu.
Nhấn mạnh định hướng phát triển trong giai đoạn mới, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lưu Bích Ngọc cho rằng cần chuyển từ mô hình “trường của tỉnh” sang “trường vì sự phát triển của tỉnh”, xác lập trường đại học như một thiết chế phát triển của địa phương. Để thực hiện mục tiêu này, cần sự phối hợp giữa Trung ương, chính quyền địa phương và các nhà trường trong hoàn thiện chính sách, phân bổ nguồn lực.
Đồng thời, mỗi trường phải chủ động xác định sứ mạng, phát huy thế mạnh và đổi mới phương thức hoạt động.
Trường đại học địa phương đối mặt nhiều điểm nghẽn về cơ chế và nguồn lực
Chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn tại cơ sở, Tiến sĩ Đinh Thị Kim Thương - Trưởng phòng Quản lý Khoa học và Công nghệ - Hợp tác và Phát triển (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) trình bày tham luận “Chiến lược và chính sách phát triển đối với các trường đại học trực thuộc tỉnh, thành phố trong xu thế hội nhập – Kinh nghiệm từ Trường Đại học Thủ đô Hà Nội”.
Theo Tiến sĩ Đinh Thị Kim Thương, việc phát triển nhà trường gắn với quy hoạch và chiến lược của thành phố Hà Nội tạo thuận lợi trong kết nối với các sở, ban, ngành và hệ thống chính trị địa phương. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng bộc lộ nhiều khó khăn, nhất là về cơ chế tài chính, chính sách tự chủ và khả năng tiếp cận các nguồn lực phát triển.
Một trong những điểm nghẽn lớn là cơ chế tài chính chưa phù hợp với đặc thù của các trường đại học địa phương. Dù đã thực hiện tự chủ tài chính 100% từ năm 2024, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội vẫn gặp khó khăn trong cân đối nguồn lực, bảo đảm chính sách tiền lương và đầu tư phát triển. Việc xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật, giá dịch vụ đào tạo mất nhiều thời gian; quy trình quản lý, giám sát qua nhiều cấp cũng hạn chế tính linh hoạt trong tuyển sinh và tổ chức đào tạo.
Bên cạnh đó, hoạt động hợp tác quốc tế, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ còn gặp những rào cản về thủ tục và yêu cầu quản lý. Việc đón tiếp đoàn quốc tế, ký kết hợp tác mất nhiều thời gian, trong khi các yêu cầu về minh chứng chuyển giao, thương mại hóa sản phẩm khoa học và công nghệ cũng tạo áp lực cho nhà trường.
Áp lực cạnh tranh tuyển sinh từ các trường đại học lớn và xu hướng du học cũng là thách thức đáng kể. Tiến sĩ Thương dẫn thực tế, một số ngành của trường có điểm đầu vào cao nhưng vẫn xảy ra tình trạng sinh viên nhập học rồi rút hồ sơ sau thời gian ngắn để đi du học. Cùng với đó, nhà trường phải đáp ứng các tiêu chuẩn về đội ngũ giảng viên, tỷ lệ tiến sĩ, nguồn thu khoa học và công nghệ, cơ sở vật chất trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế.
Từ thực tiễn này, Tiến sĩ Đinh Thị Kim Thương cho rằng, các trường đại học địa phương cần được tạo điều kiện bằng hệ thống cơ chế, chính sách đặc thù và đồng bộ hơn, nhất là về tài chính, tự chủ, nhân lực, nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế. Đây là cơ sở để tháo gỡ những điểm nghẽn, nâng cao năng lực cạnh tranh và thực hiện sứ mạng phục vụ địa phương.
Ở góc độ chuyển hóa sứ mạng thành kết quả cụ thể, Tiến sĩ Trần Thị Hòa - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Thái Bình, trong tham luận “Từ tuyên bố sứ mạng đến giá trị cho địa phương” đã nhấn mạnh các trường cần tạo ra những giá trị thực chất, có thể đo lường và kiểm chứng, thay vì chỉ dừng lại ở việc xác định sứ mạng trên văn bản.
Cô Hoà cho biết, sau khi tỉnh Thái Bình sáp nhập vào Hưng Yên, Trường Đại học Thái Bình đứng trước yêu cầu điều chỉnh chiến lược để thích ứng với không gian phát triển và nhu cầu nhân lực mới. Hiện nhà trường có 228 viên chức, người lao động, khoảng 2.500 sinh viên thuộc 10 ngành đào tạo; bộ máy tổ chức đã được tinh gọn từ 24 xuống còn 8 đơn vị.
Trước bối cảnh đó, nhà trường xác định phải gắn hoạt động đào tạo và nghiên cứu với những bài toán cụ thể của địa phương. Hiệu quả đóng góp cần được đánh giá bằng những chỉ số cụ thể như tỷ lệ sinh viên có việc làm đúng ngành, mức độ ứng dụng kết quả nghiên cứu và hiệu quả chuyển giao công nghệ.
Một minh chứng cho định hướng này là mô hình hợp tác ba nhà được Trường Đại học Thái Bình triển khai trong thực tế. Tháng 12/2025, nhà trường được tỉnh đặt hàng xây dựng khung năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo (AI) trong thực thi công vụ.
Trong 7 tháng, trường phối hợp với các chuyên gia, cơ quan chuyên môn xây dựng khung năng lực, tổ chức bồi dưỡng cho 550 cán bộ thuộc các sở, ngành và mở rộng triển khai tại 10 xã. Chương trình đào tạo gắn với thực hành tại vị trí việc làm, đồng thời đánh giá năng lực trước và sau đào tạo nhằm bảo đảm kiến thức được vận dụng vào thực tế.
Từ kinh nghiệm này, Tiến sĩ Trần Thị Hòa cho rằng, giá trị của trường đại học địa phương không nằm ở quy mô hay số lượng hoạt động mà ở khả năng giải quyết những vấn đề thực tiễn của địa phương. Muốn vậy, chính quyền cần chủ động đặt hàng, nhà trường chuyển hóa nhu cầu thành nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu, còn doanh nghiệp cùng tham gia xây dựng, triển khai và tiếp nhận kết quả.
Đây cũng là hướng đi để các trường đại học địa phương khẳng định vai trò, đóng góp thực chất trong bối cảnh phát triển mới.
