Thời gian qua, công tác tuyển sinh và đào tạo nhân lực ngành Dược tại nhiều trường đại học, cao đẳng đang phải đối mặt với không ít thách thức. Quan niệm “chạy theo xu hướng ngắn hạn” của người học, cùng những thay đổi khắt khe từ thị trường lao động, khiến ngành Dược không còn giữ được vị thế “thời thượng” như trước. Trước thực trạng này, không ít lãnh đạo các cơ sở giáo dục nghề nghiệp không khỏi trăn trở và đầy tâm tư về định hướng phát triển bền vững cho ngành học này.
Ngành Dược giảm sức hút, cơ cấu tuyển sinh lệch cán cân
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Đào Văn Tùng - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Hải Phòng nhận định: Trong vòng 3-5 năm trở lại đây, xu hướng chọn ngành của người học khối Y Dược chứng kiến sự biến động thất thường, chịu tác động mạnh bởi bối cảnh xã hội và thị trường lao động tức thời.
Thời điểm dịch bệnh bùng phát, nhu cầu sử dụng thuốc, trang thiết bị y tế và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe cá nhân tăng đột biến. Thị trường bán lẻ dược phẩm hoạt động vô cùng sôi động. Trong mắt người học và phụ huynh, ngành Dược trở thành một "thiên đường": công việc nhàn nhã, môi trường làm việc sạch sẽ, dễ dàng mở quầy kinh doanh riêng hoặc làm trình dược viên với mức thu nhập hấp dẫn. Chính tâm lý này đã tạo nên một làn sóng đăng ký xét tuyển ồ ạt vào ngành Dược. Trong khi đó, ngành Điều dưỡng lại rơi vào tình trạng “thất sủng”, bị bỏ ngỏ do đặc thù công việc tại các bệnh viện lúc bấy giờ quá vất vả, áp lực, đối mặt với nguy cơ lây nhiễm cao và cường độ làm việc kiệt sức.
Khi đại dịch qua đi, thị trường Dược phẩm bước vào giai đoạn tái cấu trúc toàn diện. Cơ quan quản lý thắt chặt các quy định pháp lý đối với cơ sở bán lẻ thuốc đồng thời, sự bùng nổ của các chuỗi nhà thuốc bán lẻ chính quy, hiện đại, quy mô lớn đã tạo nên sức ép cạnh tranh gay gắt, đẩy nhiều quầy thuốc tư nhân truyền thống vào thế khó khăn hoặc phải đóng cửa. Sân chơi tự do bị thu hẹp khiến người học lầm tưởng ngành Dược đã "hết thời".
Ngược lại, hệ thống y tế công lập lẫn tư nhân cùng thị trường xuất khẩu lao động (đi Nhật Bản, Đức...) lại chứng kiến sự thiếu hụt trầm trọng nhân lực Điều dưỡng. Ngay lập tức, dòng người lại "xoay chiều", đổ xô đăng ký học Điều dưỡng.
Thực tế cho thấy, tâm lý số đông người học và phụ huynh hiện nay vẫn chủ yếu nhìn vào yếu tố bề nổi và xu hướng ngắn hạn. Theo thầy Tùng, rào cản lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở bài toán tuyển sinh, mà ở chính sự thiên lệch trong nhận thức của xã hội về giá trị thực sự của người Dược sĩ:
"Đa phần xã hội vẫn nhìn ngành Dược ở góc độ: học Dược ra là để bán thuốc hoặc làm trình dược viên. Trong khi đó, quy trình y tế hiện đại đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa bác sĩ, điều dưỡng và dược sĩ lâm sàng. Người dược sĩ đóng vai trò cốt lõi trong nghiên cứu, bào chế, quản lý chất lượng và tư vấn sử dụng thuốc theo phác đồ cá thể hóa ('điều trị đích') cho bệnh nhân", Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Hải Phòng nhấn mạnh.
Sự thiếu hụt thông tin đầy đủ khiến người học không thấy hết tiềm năng phát triển của ngành, từ giảng dạy, nghiên cứu, quản trị thị trường y dược đến kiểm nghiệm chất lượng.
Lãnh đạo Trường Cao đẳng Y tế Hải Phòng cũng trải lòng về áp lực mà các cơ sở đào tạo đang phải gánh vác. Một mặt phải đáp ứng các tiêu chuẩn kiểm định giáo dục, đổi mới chương trình theo chuẩn năng lực; mặt khác lại phải tính toán bài toán chi phí vận hành và áp lực chỉ tiêu tuyển sinh sụt giảm.
"Các thầy cô và ban giám hiệu rất trăn trở. Làm sao để người học hiểu rằng ngành Y hay ngành Dược đều có sứ mệnh riêng và cần sự ổn định lâu dài. Nếu không có giải pháp định hướng dư luận và chính sách hỗ trợ kịp thời, nguy cơ đứt gãy hoặc thiếu hụt nhân lực Dược chất lượng cao trong tương lai là điều hoàn toàn có thể xảy ra", thầy Tùng trăn trở.
Còn theo Tiến sĩ, Bác sĩ Trần An Dương - Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Quảng Ninh chia sẻ, thực trạng đăng ký xét tuyển/chỉ tiêu ngành Dược tại nhà trường trong 1-2 năm gần đây có xu hướng giảm.
Theo thầy Dương, việc người học chạy theo "phong trào" hoặc tâm lý ngắn hạn (thấy ngành nào dễ xin việc/nhàn nhã thì học) đang tạo ra những rủi ro rất lớn cho chính bản thân các em lẫn cơ cấu nhân lực y tế. Rủi ro lớn nhất cho bản thân các em là ít cơ hội việc làm hoặc có việc làm nhưng thu nhập không như mong đợi. Cơ cấu nhân lực y tế xảy ra tình trạng cần thì không đủ, không cần thì thừa.
Đặc biệt, nhiều phụ huynh và học sinh vẫn giữ quan niệm cũ "học Dược ra chỉ để mở quầy bán thuốc". Dưới góc độ quản lý đào tạo, Phó Hiệu trưởng, Trường Cao đẳng Y tế Quảng Ninh nhận định đây là cách nhìn chưa đầy đủ về nghề Dược hiện nay. Đặc biệt, với sự phát triển của công nghiệp Dược, chuyển đổi số và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng thuốc, nhu cầu nhân lực Dược không chỉ là người “bán thuốc”, mà là những người có năng lực chuyên môn, tuân thủ pháp luật và kiểm soát chất lượng trong toàn bộ chuỗi cung ứng thuốc.
Vì vậy, học Dược không phải chỉ để “mở quầy thuốc”, mà quan trọng hơn là có một nền tảng nghề nghiệp để tham gia nhiều vị trí khác nhau trong hệ thống Dược và có khả năng phát triển nghề nghiệp lâu dài.
“Trong y học hiện đại, dược sĩ đang chuyển từ vai trò “cung ứng thuốc” sang “tối ưu hóa liệu pháp thuốc cho từng người bệnh”.
Trong điều trị đích và y học cá thể hóa, dược sĩ lâm sàng có vai trò phân tích đặc điểm người bệnh, bệnh lý, chức năng gan thận, tương tác thuốc, nguy cơ độc tính và cả dữ liệu dược di truyền học (pharmacogenomics) để cùng bác sĩ lựa chọn thuốc, liều và phác đồ phù hợp nhất cho từng bệnh nhân. Đây là nền tảng của precision pharmacotherapy.
Về Hội đồng Thuốc và Điều trị, vị thế của Dược sĩ lâm sàng ngày càng quan trọng. Dược sĩ không thay thế bác sĩ trong chẩn đoán hay quyết định điều trị, nhưng là chuyên gia về thuốc, cung cấp bằng chứng và khuyến nghị để Hội đồng và nhóm điều trị sử dụng thuốc đúng chỉ định, đúng người bệnh, đúng liều, an toàn, hiệu quả và hợp lý về chi phí. Bộ Y tế cũng xác định hoạt động dược lâm sàng gắn với xây dựng danh mục thuốc, kê đơn – sử dụng thuốc, thông tin thuốc và giám sát phản ứng có hại của thuốc.
Tôi cho rằng đây chính là hướng phát triển quan trọng của nghề Dược: Dược sĩ tương lai không chỉ “biết thuốc”, mà phải hiểu người bệnh, hiểu dữ liệu và biết sử dụng thuốc để tạo ra kết quả điều trị tốt nhất”, Tiến sĩ, Bác sĩ Trần An Dương nhận định.
Thay đổi tư duy và lối đi bền vững cho ngành Dược
Để tháo gỡ những khó khăn trong công tác tuyển sinh và đào tạo ngành Dược học hiện nay, bên cạnh sự nỗ lực tự thân của các nhà trường trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy, việc định hướng lại truyền thông và chính sách là yếu tố then chốt.
Theo Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Hải Phòng, trước hết các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần tiếp cận theo xu hướng mới của thế giới, dịch chuyển từ đào tạo dược cơ bản sang dược công nghệ, dược lâm sàng và nghiên cứu ứng dụng. Việc chuyển đổi mô hình đào tạo theo hướng trọng điểm, bám sát nhu cầu y tế hiện đại sẽ giúp tăng sức hút thực chất cho ngành.
Đồng thời, cần có sự đồng hành của các cơ quan báo chí, truyền thông nhằm giúp học sinh và phụ huynh có góc nhìn toàn cảnh, sâu sắc hơn về vị thế của ngành Dược, tránh tâm lý chạy theo đám đông.
Đặc biệt, sự gắn kết chặt chẽ giữa nhà trường, doanh nghiệp dược phẩm và hệ thống bệnh viện sẽ đảm bảo đầu ra đa dạng, giúp sinh viên yên tâm gắn bó với nghề.
“Ngành Dược là một trụ cột không thể thiếu trong hệ thống chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Người Dược sĩ giữ vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng, quản lý, kiểm nghiệm và tối ưu hóa phác đồ sử dụng thuốc. Dù số lượng định biên tại một bệnh viện không đông như Điều dưỡng, nhưng vị trí của Dược sĩ là mắt xích bắt buộc và không thể thay thế.
Do đó, việc đổ xô đi học một ngành và bỏ hẫng ngành còn lại sẽ phá vỡ cân bằng cung - cầu nhân lực, dẫn đến nguy cơ thừa - thiếu cục bộ trong tương lai gần.
Ngành Dược không gói gọn ở khâu phân phối. Nó bao phủ một chuỗi giá trị rộng lớn bao gồm: nghiên cứu & phát triển (R&D), công nghệ bào chế, sản xuất dược phẩm, kiểm nghiệm chất lượng (QC/QA), quản trị chuỗi cung ứng y dược, pháp chế dược và marketing dược phẩm”, Tiến sĩ Đào Văn Tùng bày tỏ.
Cũng theo thầy Dương, ngoài khâu bán lẻ hay làm việc tại phòng khám, cơ hội nghề nghiệp thực sự của một sinh viên Dược sau khi tốt nghiệp cũng vô cùng rộng mở.
“Ngành Dược có một hệ sinh thái nghề nghiệp rất rộng: sản xuất, kiểm nghiệm, đảm bảo chất lượng, nghiên cứu và phát triển, đăng ký thuốc, cung ứng – logistics, kinh doanh và phân phối, dược bệnh viện, nhà thuốc và tư vấn sử dụng thuốc an toàn, hợp lý”, thầy Dương nhận định.
Trong khi đó, theo Tiến sĩ, Bác sĩ Trần An Dương, để tăng sức hút thực chất cho ngành Dược, Trường Cao đẳng Y tế Quảng Ninh đang chuyển mạnh từ đào tạo nặng về truyền thụ kiến thức sang đào tạo theo năng lực nghề nghiệp, tăng thời lượng thực hành, thực tập tại nhà thuốc, bệnh viện, doanh nghiệp sản xuất và phân phối Dược; đồng thời cập nhật các nội dung về quản lý chất lượng, GPP/GMP, công nghệ Dược, chuyển đổi số và kỹ năng tư vấn, giao tiếp với người bệnh.
Đặc biệt, nhà trường tăng cường liên kết với doanh nghiệp để đào tạo sát vị trí việc làm, lấy yêu cầu thực tế của thị trường lao động làm một căn cứ quan trọng để điều chỉnh chương trình.
Về đầu ra, nhà trường cam kết chuẩn đầu ra rõ ràng, năng lực nghề nghiệp có thể kiểm chứng và hỗ trợ kết nối việc làm. Mục tiêu cuối cùng là sinh viên tốt nghiệp phải làm được việc, thích ứng được với sự thay đổi và có khả năng phát triển nghề nghiệp lâu dài.
Mô hình kết hợp giữa Nhà trường – Bệnh viện – Doanh nghiệp sản xuất/chuỗi Dược phẩm cũng được nhà trường chú trọng. Trường Cao đẳng Y tế Quảng Ninh trực thuộc Bệnh viện Việt Nam - Thuỵ Điển Uông Bí nên cũng như các nhóm ngành nghề khác, nhà trường chịu trách nhiệm về kiến thức nền tảng và năng lực nghề nghiệp; bệnh viện giúp sinh viên hiểu và thực hành Dược trong môi trường chăm sóc người bệnh; doanh nghiệp tham gia đào tạo thực tế về sản xuất, kiểm nghiệm, đảm bảo chất lượng, phân phối và kinh doanh Dược phẩm.
Cũng theo thầy Dương, ngoài khâu bán lẻ hay làm việc tại phòng khám, cơ hội nghề nghiệp thực sự của một sinh viên Dược sau khi tốt nghiệp cũng vô cùng rộng mở.
“Ngành Dược có một hệ sinh thái nghề nghiệp rất rộng: sản xuất, kiểm nghiệm, đảm bảo chất lượng, nghiên cứu và phát triển, đăng ký thuốc, cung ứng – logistics, kinh doanh và phân phối, dược bệnh viện, nhà thuốc và tư vấn sử dụng thuốc an toàn, hợp lý”, thầy Dương nhận định.
Những trăn trở của lãnh đạo các trường cao đẳng Y Dược hiện nay không đơn thuần là câu chuyện thiếu hụt chỉ tiêu tuyển sinh, mà là lời cảnh báo về sự thiên lệch trong định hướng nghề nghiệp của nhiều bạn trẻ. Thay đổi tư duy của xã hội về ngành Dược, nâng tầm chất lượng đào tạo theo hướng công nghệ và y học hiện đại chính là chìa khóa vàng để trả lại vị thế vốn có cho ngành Dược, đảm bảo sự phát triển bền vững cho hệ thống chăm sóc sức khỏe nhân dân.
