Hưởng ứng phong trào thi đua yêu nước, nhiều giáo viên trẻ đã phát huy năng lực chuyên môn, tinh thần trách nhiệm, tạo dấu ấn qua những kết quả cụ thể trong giảng dạy, nghiên cứu và bồi dưỡng học sinh. Tiêu biểu là Thạc sĩ Đỗ Thị Mai Loan, sinh năm 1988, hiện là Tổ trưởng Tổ Sinh học – Nghệ thuật – Thiết bị tại Trường Trung học phổ thông Chuyên Nguyễn Chí Thanh (tỉnh Lâm Đồng).
Trong 10 năm qua, với sự hướng dẫn của cô Loan, đội tuyển học sinh giỏi môn Sinh học của tỉnh đã đạt gần 30 giải cấp quốc gia. Những kết quả đó được ghi nhận bằng 4 Bằng khen của Bộ và của tỉnh, đặc biệt là danh hiệu Chiến sĩ thi đua toàn quốc năm 2025.
Ngã rẽ bất ngờ đến với nghề giáo viên
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, cô Đỗ Thị Mai Loan cho biết, nguyện vọng đầu tiên của cô khi đăng ký xét tuyển đại học là ngành Y khoa. Tuy nhiên, ngã rẽ bất ngờ đưa cô đến với ngành Sư phạm Sinh học, Trường Đại học Tây Nguyên.
“Càng học, tôi càng nhận ra thế giới của sự sống vô cùng thú vị. Càng tìm hiểu, tôi càng muốn khám phá và niềm yêu thích ấy dần trở thành đam mê. Đến hôm nay, tôi vẫn cảm thấy mình may mắn vì tìm được một công việc khiến mình có thể miệt mài, vui buồn và gắn bó sâu sắc đến như vậy” - cô Loan chia sẻ.
Bốn năm trên giảng đường đại học, kiến thức, kinh nghiệm và nhiệt huyết của các thầy cô đã giúp cô thêm tin tưởng vào lựa chọn của mình. Khi bước vào nghề, từ những bỡ ngỡ ban đầu, những tình huống sư phạm không dễ dàng đến niềm vui khi chứng kiến học sinh trưởng thành, cô càng cảm nhận rõ hơn ý nghĩa của con đường mình đã chọn.
Năm 2013, Trường Trung học phổ thông Chuyên Nguyễn Chí Thanh được thành lập tại thành phố Gia Nghĩa, tỉnh Đắk Nông (nay là phường Nam Gia Nghĩa, tỉnh Lâm Đồng). So với nhiều trường chuyên trong cả nước, đây là một ngôi trường còn non trẻ, điều kiện cơ sở vật chất nhiều hạn chế. Trong bối cảnh ấy, cô Đỗ Thị Mai Loan đã lựa chọn gắn bó với trường ngay từ những năm đầu.
“Tôi nghĩ một ngôi trường mới thành lập sẽ phù hợp với sức trẻ, sự năng động và mong muốn được thử sức của mình. Tôi muốn làm việc ở một nơi mà mình không chỉ thực hiện nhiệm vụ giảng dạy, mà còn có cơ hội phát huy năng lực và cùng đồng nghiệp từng bước xây dựng môi trường giáo dục mới” – cô Loan chia sẻ.
Xuất phát điểm không phải lúc nào cũng thuận lợi. Đội ngũ giáo viên vừa đảm nhiệm công tác giảng dạy, chủ nhiệm; vừa từng bước xây dựng hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi. Trong khi đó, điều kiện tiếp cận nguồn học liệu chuyên sâu còn hạn chế.
Từ thực tế đó, cô Loan lựa chọn sự kiên trì và nỗ lực làm nền tảng trong công việc. “Tôi thường nói với học sinh rằng chúng ta không lựa chọn được xuất phát điểm, nhưng có thể lựa chọn cách mình nỗ lực mỗi ngày. Tôi luôn lấy sự chăm chỉ, cần cù và bền bỉ để bù đắp những khoảng cách ban đầu. Thắng không kiêu, bại không nản; có kết quả tốt thì tiếp tục tiến lên, chưa đạt thì làm lại tốt hơn” – cô Loan nói.
Theo cô, những hạn chế về điều kiện ban đầu cũng là một trong những thách thức mà thầy và trò nhà trường phải từng bước vượt qua để nâng cao chất lượng giáo dục mũi nhọn.
Bồi dưỡng học sinh giỏi không phải tạo ra những “cỗ máy đi thi”
Trong giảng dạy, đặc biệt là bồi dưỡng học sinh giỏi, cô Loan không cho rằng mình có một “bí quyết” đặc biệt. Điều tôi luôn kiên trì trong nhiều năm là kỷ luật, sự bền bỉ, học thật và làm thật.
Cô chia sẻ: “Tôi là một giáo viên khá nghiêm khắc. Với học sinh, tôi yêu cầu các em không chỉ làm nhiều bài mà phải hiểu được bản chất vấn đề, biết kết nối kiến thức và hình thành tư duy khoa học.
Trong bồi dưỡng học sinh giỏi, tôi xây dựng kế hoạch tương đối chặt chẽ, chia nội dung theo từng chuyên đề, theo sát quá trình học của từng em, đồng thời khai thác thêm sách chuyên sâu, đề Olympic và tài liệu trong nước, ngoài nước. Tôi cũng thường xuyên sử dụng tài liệu tiếng Anh để học sinh từng bước tiếp cận với nguồn tri thức rộng hơn.
Nhưng tôi nghĩ muốn yêu cầu học sinh cố gắng thì trước hết người thầy cũng phải nỗ lực. Đã có những đêm tôi mất ngủ chỉ vì chưa tìm ra phương án giải quyết một bài tập khó. Có những mùa thi, khi học sinh thất bại sau một thời gian dài nỗ lực, tôi buồn như chính mình là người thất bại. Nhưng rồi cả cô và trò lại cùng nhìn lại, tìm nguyên nhân và tiếp tục cố gắng”.
Bên cạnh đó, cô luôn cố gắng làm mới cách dạy bằng ứng dụng công nghệ thông tin, dạy học E-learning, dạy học trực tuyến, khai thác tài liệu tiếng Anh, tổ chức các hoạt động nghiên cứu khoa học và trải nghiệm STEM. Những cách làm đó đã góp phần giúp học sinh của trường từng bước tự tin hơn ở các sân chơi học thuật.
“Qua nhiều năm bồi dưỡng học sinh giỏi, tôi nhận ra rằng năng lực của một học sinh chỉ thực sự được phát huy khi hội tụ được nhiều yếu tố, trong đó tôi đặc biệt coi trọng ba điều: phát hiện đúng năng lực, tạo môi trường để các em phát triển và nuôi dưỡng được nội lực của chính học sinh” – cô bày tỏ.
Theo cô Loan, trước hết, giáo viên phải hiểu học sinh. Mỗi em có một thế mạnh khác nhau: có em tiếp thu nhanh, có em tư duy logic tốt, có em rất kiên trì, có em lại có khả năng kết nối vấn đề rất tốt. Vì vậy, không thể dùng một khuôn mẫu giống nhau cho tất cả. Giáo viên cần theo sát để nhận ra điểm mạnh, điểm yếu của từng em và lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp.
Thứ hai, cô luôn coi trọng nền tảng và tư duy hơn việc luyện thật nhiều dạng đề. Đặc biệt ở môn Sinh học, khi lên mức độ chuyên sâu, học sinh phải biết phân tích dữ liệu, giải thích hiện tượng, kết nối Sinh học phân tử, Di truyền, Sinh lý, Sinh thái... chứ không thể chỉ ghi nhớ kiến thức.
Vì vậy, cô thường yêu cầu học sinh đọc thêm tài liệu, tiếp cận nguồn tiếng Anh, làm quen với các dạng câu hỏi mới và đặc biệt phải tự giải thích được tại sao mình chọn một phương án. Cách dạy của cô vì thế không chỉ tập trung vào “luyện đề” mà hướng tới xây dựng tư duy khoa học.
Thứ ba là môi trường và sự đồng hành. Trong quá trình bồi dưỡng, cô chủ động kết nối với đồng nghiệp, giáo viên các trường chuyên và chuyên gia ở nhiều địa phương để học hỏi và tạo thêm cơ hội cho học sinh tiếp cận kiến thức chuyên sâu. Đồng thời, với học sinh lớp 12, cô còn phải giúp các em cân bằng giữa kỳ thi chọn học sinh giỏi và kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông để các em có thể yên tâm theo đuổi đội tuyển mà không cảm thấy mình phải đánh đổi tương lai.
“Nhưng cuối cùng, tôi nghĩ yếu tố quan trọng nhất vẫn là nội lực của học sinh. Giáo viên có thể mở đường, truyền cảm hứng và tạo cơ hội, nhưng người thực sự bước đi vẫn là các em. Vì thế, trong đội tuyển, ngoài kiến thức tôi luôn muốn học sinh học được tính kỷ luật, khả năng tự học, sự bền bỉ và bản lĩnh trước thất bại.
Tôi thường nói với các em: thành tích của một kỳ thi rất đáng quý, nhưng điều quý hơn là sau hành trình ấy, các em trở thành một phiên bản tốt hơn của chính mình.
Với tôi, bồi dưỡng học sinh giỏi không phải là tạo ra những “cỗ máy đi thi”, mà là giúp những học sinh có năng lực nhận ra giới hạn của mình vẫn còn có thể được đẩy xa hơn nữa” – cô Loan cho hay.
Thay đổi cách dạy nhờ tham gia biên soạn sách
Ngoài hoạt động giảng dạy, cô Loan tham gia biên soạn sách Hoạt động trải nghiệm với STEM 10 (Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh) và Bài tập Sinh học 11 (thuộc Bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam). Theo cô, đây là những trải nghiệm chuyên môn rất quý bởi nó giúp cô nhìn một bài học từ một góc độ khác với khi chỉ đứng trên bục giảng.
“Khi là giáo viên, tôi thường đặt câu hỏi: “Nội dung này mình sẽ dạy như thế nào?”. Nhưng khi tham gia biên soạn sách, tôi phải nghĩ sâu hơn: “Học sinh cần đạt được điều gì sau nội dung này?”, “Câu hỏi này đang kiểm tra kiến thức hay phát triển năng lực?”, “Mức độ như thế nào là vừa sức nhưng vẫn tạo được thử thách?”, “Một hoạt động được thiết kế ra có thực sự giúp học sinh suy nghĩ hay không?”.
Quá trình đó giúp tôi hiểu rõ hơn mối quan hệ giữa chương trình, sách giáo khoa, hoạt động của giáo viên và quá trình học tập của học sinh. Sau đó, khi có thêm cơ hội tham gia Hội đồng quốc gia thẩm định sách giáo khoa lớp 11, lớp 12 và một số hoạt động chuyên môn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tôi càng nhận thấy rằng phía sau một câu hỏi hay một trang sách tưởng như rất ngắn là rất nhiều yêu cầu về tính khoa học, tính chính xác, tính sư phạm và khả năng tiếp nhận của học sinh” – cô bày tỏ.
Cô Loan chia sẻ, trải nghiệm viết sách cũng khiến tôi thay đổi cách dạy của chính mình. Cô chú ý hơn đến việc lựa chọn câu hỏi, xây dựng chuỗi hoạt động và xác định rõ mục tiêu của từng nhiệm vụ học tập. Cô cũng tự nhắc mình không nên cố “dạy hết những gì giáo viên biết”, mà phải tập trung vào những gì học sinh cần để có thể tự học và tiếp tục khám phá.
“Tôi cho rằng sách giáo khoa rất quan trọng nhưng sách không thể thay thế người thầy. Cùng một bài học, với những đối tượng học sinh khác nhau, giáo viên phải biết lựa chọn cách tiếp cận khác nhau. Người giáo viên không chỉ là người “dạy sách”, mà phải là người biết thiết kế một hành trình học tập từ sách và vượt ra ngoài sách” – cô nhận xét.
Theo cô Loan, trước sự phát triển nhanh của công nghệ và những thay đổi trong tâm lý, nhận thức, lối sống của học sinh, bản thân giáo viên cũng phải không ngừng “trẻ hóa”, làm mới kiến thức và trau dồi kỹ năng.
“Tôi nghĩ đổi mới giáo dục trước hết phải bắt đầu từ sự đổi mới của chính người thầy: dám học điều mới, dám thay đổi những điều không còn phù hợp, ứng dụng công nghệ nhưng không chạy theo hình thức và luôn đặt sự tiến bộ thực chất của học sinh ở vị trí trung tâm” – cô Loan chia sẻ.
Sau nhiều năm đứng lớp, cô Loan vẫn duy trì việc học tập và nghiên cứu. “Càng đi lâu với nghề, tôi càng nhận ra người thầy không có thời điểm nào có thể nói rằng mình đã học đủ”, cô nói.
