Trong bối cảnh nhu cầu nhân lực giữa các lĩnh vực không đồng đều, việc duy trì nguồn tuyển cho một số ngành, nghề đặc thù đang đặt ra không ít thách thức đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
Trước thực tế này, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xây dựng dự thảo Thông tư ban hành danh mục ngành, nghề đào tạo nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm và danh mục ngành, nghề đào tạo khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu, nhằm tạo cơ sở xác định những lĩnh vực cần được quan tâm dù gặp khó khăn trong thu hút người học.
Theo dự thảo, để được đưa vào danh mục ngành, nghề đào tạo khó tuyển sinh nhưng xã hội có nhu cầu, một trong những điều kiện là tỷ lệ tuyển sinh bình quân phải dưới 70% chỉ tiêu trong ba năm liên tiếp. Bên cạnh đó, ngành, nghề phải chứng minh được nhu cầu sử dụng nhân lực ở hiện tại hoặc trong tương lai thông qua dữ liệu tuyển dụng, dự báo nhân lực, nhu cầu của doanh nghiệp, bộ, ngành, địa phương cũng như các chiến lược, quy hoạch phát triển.
Ngưỡng tuyển sinh dưới 70% cần tính đến đặc thù ngành nghề và địa bàn
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ, Bác sĩ Lê Trí Khải – Bí thư Đảng uỷ, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Kon Tum cho rằng, ngưỡng tuyển sinh dưới 70% chỉ tiêu trong ba năm liên tiếp là tiêu chí định lượng cần thiết, tạo căn cứ thống nhất, minh bạch và có thể kiểm chứng để nhận diện những ngành, nghề khó tuyển sinh.
Tuy nhiên, không nên coi đây là căn cứ duy nhất để kết luận một ngành, nghề khó tuyển sinh. Bởi tỷ lệ này còn phụ thuộc vào cách xác định chỉ tiêu, quy mô tuyển sinh, đặc điểm ngành, nghề và điều kiện của từng địa bàn.
Nếu chỉ tiêu kế hoạch đặt quá cao so với năng lực tuyển sinh thực tế, tỷ lệ đạt được sẽ thấp. Ngược lại, việc đặt chỉ tiêu thấp hoặc điều chỉnh sau khi có kết quả tuyển sinh cũng có thể khiến tỷ lệ tăng lên nhưng chưa phản ánh đúng thực chất.
Trên thực tế, tỷ lệ phần trăm cũng chưa phản ánh đầy đủ khả năng tổ chức đào tạo. Chẳng hạn, ngành có chỉ tiêu nhỏ dù tuyển đủ số lượng vẫn có thể gặp khó khăn trong duy trì lớp học, bố trí nhà giáo và thiết bị thực hành. Do đó, cần phân biệt trường hợp này với tình trạng thực sự khó tuyển sinh.
“Tại Trường Cao đẳng Kon Tum, ngành Lâm sinh có năm tuyển sinh đạt chỉ tiêu nhưng quy mô đào tạo vẫn nhỏ so với nhu cầu nhân lực. Trong khi đó, một số ngành như Công nghệ kỹ thuật điện, điện tử, Trồng trọt, Kỹ thuật sửa chữa, lắp ráp máy tính lại gặp khó khăn trong thu hút người học dù doanh nghiệp và địa phương vẫn có nhu cầu nhân lực.
Điều này cho thấy cần phân biệt giữa khó khăn trong tuyển sinh và tình trạng quy mô đào tạo chưa đáp ứng nhu cầu xã hội”, thầy Khải lấy dẫn chứng.
Bên cạnh đặc thù ngành, nghề, thầy Khải cho rằng điều kiện địa lý và kinh tế - xã hội của từng địa bàn cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tuyển sinh. Chẳng hạn, Trường Cao đẳng Kon Tum hoạt động tại khu vực miền núi, nơi dân cư phân bố không tập trung, khoảng cách đi lại xa, điều kiện kinh tế của một bộ phận người học còn hạn chế. Những yếu tố này khiến việc thu hút người học gặp nhiều khó khăn hơn so với các cơ sở đào tạo ở khu vực đô thị, đồng bằng.
Do đó, nếu chỉ đánh giá dựa trên tỷ lệ tuyển sinh bình quân mà không tính đến sự khác biệt giữa các khu vực, kết quả có thể chưa phản ánh đúng thực tế tuyển sinh của từng cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
Từ thực tế trên, thầy Khải đề xuất giữ ngưỡng 70% làm tiêu chí sàng lọc chung, đồng thời xây dựng cơ chế xem xét bổ sung đối với những ngành, nghề đặc thù hoặc đào tạo tại vùng đặc biệt khó khăn.
Việc xem xét cũng cần dựa trên xu hướng tuyển sinh, quy mô người học, điều kiện tổ chức đào tạo và bằng chứng về nhu cầu nhân lực.
Đồng thời, cần quy định thống nhất cách tính tỷ lệ tuyển sinh bình quân ba năm, trong đó lấy tổng số người học nhập học thực tế chia cho tổng chỉ tiêu kế hoạch tương ứng của ba năm, nhân với 100%. Chỉ tiêu làm căn cứ tính toán cần được xác định, công khai trước kỳ tuyển sinh. Trường hợp điều chỉnh phải có lý do và dữ liệu chứng minh cụ thể.
Cùng góp ý cho dự thảo Thông tư, Phó giáo sư, Tiến sĩ Lê Viết Báu – Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Nông nghiệp Thanh Hóa cũng cho rằng, cần làm rõ cách xác định chỉ tiêu tuyển sinh làm căn cứ tính tỷ lệ. Hiện nay, nhiều cơ sở giáo dục nghề nghiệp được tự chủ xác định chỉ tiêu theo năng lực đào tạo. Nếu không có quy định thống nhất, việc đặt chỉ tiêu quá cao hoặc điều chỉnh chỉ tiêu có thể khiến kết quả đánh giá không phản ánh đúng thực chất.
Vì vậy, cần chuẩn hóa cách tính dựa trên tổng số người học thực tế nhập học và tổng chỉ tiêu tương ứng trong ba năm, đồng thời phân biệt nhóm học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở học trung cấp (hệ 9+) với nhóm đã tốt nghiệp trung học phổ thông.
Đặc biệt, thầy Báu cho rằng cần phân biệt khó tuyển sinh do đặc thù ngành, nghề với khó khăn xuất phát từ chính cơ sở đào tạo. Nếu cùng một ngành, cùng địa bàn nhưng trường này tuyển đủ chỉ tiêu, trường khác không tuyển được thì cần xem xét cả năng lực, uy tín và điều kiện đào tạo của từng đơn vị. Không nên sử dụng chính sách hỗ trợ để bù đắp cho những hạn chế riêng của nhà trường.
Cần thống nhất cách hiểu về việc làm phù hợp và tỷ lệ có việc làm
Bên cạnh tiêu chí tỷ lệ tuyển sinh bình quân dưới 70% chỉ tiêu trong ba năm liên tiếp, dự thảo Thông tư còn yêu cầu ngành, nghề phải có nhu cầu sử dụng nhân lực ở hiện tại hoặc trong tương lai. Nhu cầu này cần được chứng minh thông qua dữ liệu tuyển dụng, dự báo nhân lực, nhu cầu của doanh nghiệp, bộ, ngành, địa phương và các chiến lược, quy hoạch phát triển.
Theo thầy Nguyễn Quang Thành – Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Bình Phước, đây là điều kiện cần thiết để bảo đảm hoạt động đào tạo gắn với nhu cầu thực tiễn của xã hội. Tuy nhiên, việc xác định nhu cầu nhân lực cần dựa trên khảo sát thực tế thị trường lao động, thay vì chỉ sử dụng những báo cáo, số liệu từ nhiều năm trước.
Các dữ liệu về tuyển dụng phải được cập nhật thường xuyên, bảo đảm độ chính xác và phản ánh đúng nhu cầu nhân lực tại từng thời điểm.
Đặc biệt, thầy Thành cho rằng cần chú trọng tỷ lệ người học tốt nghiệp có việc làm phù hợp với ngành, nghề được đào tạo. Bởi đây không chỉ là căn cứ đánh giá hiệu quả đào tạo mà còn phản ánh mức độ đáp ứng nhu cầu thị trường lao động của ngành, nghề đó.
Theo thầy, nếu xã hội thực sự có nhu cầu nhân lực nhưng người học sau tốt nghiệp lại không làm việc đúng chuyên môn thì cần xem xét nguyên nhân, từ sự chênh lệch giữa chương trình đào tạo và yêu cầu tuyển dụng đến thu nhập, điều kiện làm việc và triển vọng nghề nghiệp.
Vì vậy, việc xác định một ngành, nghề có xã hội cần hay không không nên chỉ dừng ở nhu cầu tuyển dụng, mà còn phải xem xét khả năng người học tìm được việc làm phù hợp sau đào tạo.
Trong khi đó, theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Lê Viết Báu, trong điều kiện bình thường, việc mở, thu hẹp hay dừng đào tạo một ngành là sự điều chỉnh tự nhiên của cơ sở giáo dục theo tín hiệu thị trường. Tuy nhiên, với những ngành khó tuyển sinh nhưng xã hội vẫn có nhu cầu, Nhà nước cần có chính sách can thiệp. Do đó, căn cứ xác định nhu cầu nhân lực phải đủ tin cậy để làm cơ sở sử dụng.
Để hiệu quả, cần đối chiếu ba nhóm căn cứ. Thứ nhất là định hướng chiến lược, quy hoạch phát triển của Trung ương, các bộ, ngành và địa phương.
Thứ hai là dữ liệu hành chính như thông tin tham gia bảo hiểm xã hội theo nghề, trình độ; dữ liệu người tốt nghiệp và các vị trí tuyển dụng chưa được đáp ứng từ hệ thống dịch vụ việc làm, thông tin thị trường lao động.
Thứ ba là bằng chứng từ người sử dụng lao động, không chỉ doanh nghiệp lớn mà còn cả hợp tác xã, trang trại, cơ sở thú y, đơn vị quản lý thủy lợi, logistics nghề cá... Nhu cầu cần được chứng minh bằng những thông tin cụ thể như hợp đồng đặt hàng đào tạo, thỏa thuận tuyển dụng hoặc số vị trí tuyển dụng chưa tìm được lao động phù hợp.
Từ đó, thầy Báu đề xuất Thông tư quy định nguyên tắc đối chiếu chéo, theo đó một ngành chỉ được xác định có nhu cầu nhân lực khi ít nhất hai trong ba nhóm căn cứ cùng cho thấy sự thiếu hụt. Dự báo cũng cần có tầm nhìn tối thiểu 5 năm, tương ứng với thời gian đào tạo và gia nhập thị trường lao động của người học.
Về lâu dài, cơ quan quản lý cần xây dựng hệ thống dữ liệu dự báo nhu cầu nhân lực theo quy mô, cơ cấu ngành nghề, trình độ và kỹ năng, được cập nhật định kỳ và công khai. Điều này sẽ giúp Nhà nước có căn cứ đặt hàng đào tạo, các trường chủ động xây dựng kế hoạch và người học định hướng lựa chọn nghề nghiệp.
Đối với tiêu chí tỷ lệ người tốt nghiệp có việc làm phù hợp với ngành, nghề đào tạo so với bình quân chung của giáo dục nghề nghiệp, thầy Báu đánh giá đây là tiêu chí cần thiết nhưng không nên áp dụng cào bằng hoặc chỉ dựa trên số liệu tự báo cáo của nhà trường. Tỷ lệ việc làm cần được đối chiếu độc lập với dữ liệu bảo hiểm xã hội để bảo đảm độ tin cậy.
Đặc biệt, nhóm học sinh hệ 9+ cần được xem xét riêng. Sau khi tốt nghiệp, nhiều em mới khoảng 18 tuổi, có thể tiếp tục học liên thông, thực hiện nghĩa vụ quân sự hoặc chờ đi làm việc ở nước ngoài. Vì vậy, nếu tính chung vào tỷ lệ việc làm, nhóm này có thể khiến kết quả đánh giá không phản ánh đúng hiệu quả đào tạo. Những trường hợp tiếp tục học tập hoặc thực hiện nghĩa vụ quân sự cần được tách khỏi mẫu số thống kê.
Một vấn đề khác là cần xác định rõ trong dự thảo Thông tư chính là khái niệm “việc làm phù hợp”. Theo thầy Báu, không nên chỉ giới hạn ở những công việc trùng khớp với tên ngành ghi trên văn bằng, mà cần tính đến cả công việc gần ngành, sử dụng phần lớn kiến thức và kỹ năng cốt lõi đã học; hoạt động tự tạo việc làm, khởi nghiệp, quản lý trang trại, hợp tác xã trong lĩnh vực được đào tạo; hoặc làm việc ở nước ngoài theo chương trình hợp tác lao động đúng chuyên môn.
Để bảo đảm thống nhất, Bộ nên xây dựng bảng đối chiếu giữa ngành đào tạo và nghề nghiệp tương ứng. Đồng thời, việc đánh giá hiệu quả đào tạo cần tách riêng các chỉ số gồm tỷ lệ có việc làm, tỷ lệ việc làm phù hợp, tỷ lệ học lên trình độ cao hơn và thu nhập bình quân, được đo tại hai thời điểm 6 tháng và 12 tháng sau tốt nghiệp.
“Cách đánh giá này sẽ phản ánh đầy đủ hơn chất lượng đào tạo và khả năng thích ứng của người học, nhất là với những ngành như nông nghiệp, nơi nhiều người tốt nghiệp trở về tổ chức sản xuất tại gia đình thay vì làm việc tại doanh nghiệp”, thầy Báu cho hay.
Còn theo Tiến sĩ, Bác sĩ Lê Trí Khải, tiêu chí tỷ lệ người tốt nghiệp có việc làm phù hợp với ngành, nghề đào tạo là cần thiết và có tính khả thi, bởi giúp đánh giá mối liên hệ giữa đào tạo với nhu cầu sử dụng lao động.
Tuy nhiên, để áp dụng hiệu quả, cần quy định thống nhất khái niệm “việc làm phù hợp”, nhóm đối sánh, mẫu số, thời điểm khảo sát và phương pháp xác minh. Nếu chỉ căn cứ vào tên vị trí việc làm phải trùng khớp với tên ngành đào tạo thì sẽ bỏ sót nhiều trường hợp người học vẫn vận dụng kiến thức, kỹ năng nghề đã được trang bị.
Về thời điểm đánh giá, thầy Khải cho rằng mốc 6 tháng sau tốt nghiệp có thể sử dụng làm căn cứ chính, đồng thời bổ sung khảo sát sau 12 tháng đối với những ngành có tính mùa vụ, lao động tự tạo việc làm hoặc làm việc ngoài địa bàn để đánh giá tính ổn định của việc làm.
Bên cạnh đó, cần làm rõ tiêu chí “cao so với tỷ lệ bình quân chung”, bởi tỷ lệ có việc làm nói chung không đồng nghĩa với tỷ lệ có việc làm phù hợp chuyên môn. Việc so sánh nên thực hiện giữa các ngành, nghề có trình độ đào tạo và đặc điểm thị trường lao động tương đồng.
Với ngành có quy mô người tốt nghiệp nhỏ, cần tổng hợp kết quả của ít nhất 3 khóa liên tiếp, đồng thời công khai số người thuộc diện khảo sát, tỷ lệ phản hồi và các trường hợp chưa xác định được tình trạng việc làm.
Về khái niệm “việc làm phù hợp”, thầy Khải đề xuất không chỉ tính những trường hợp làm đúng ngành, nghề mà cần mở rộng sang công việc thuộc ngành gần, sử dụng đáng kể kiến thức và kỹ năng cốt lõi đã học; hoặc tự tạo việc làm, khởi nghiệp trên nền tảng nghề được đào tạo.
Chẳng hạn, người học Chăn nuôi - Thú y có thể làm kỹ thuật chăn nuôi, dịch vụ thú y hoặc tư vấn kỹ thuật; người học Công nghệ ô tô có thể đảm nhiệm công việc cố vấn dịch vụ, quản lý kỹ thuật. Với những người trở về địa phương phát triển kinh tế gia đình, tham gia hợp tác xã, tổ hợp tác, cũng cần xem xét ghi nhận nếu hoạt động thực tế có tạo thu nhập và vận dụng kiến thức, kỹ năng nghề đã học.
Đối với người tiếp tục học lên trình độ cao hơn, cần thống kê thành nhóm riêng, không đồng nhất với nhóm đã có việc làm. Việc xác định tỷ lệ cần quy định rõ cách xử lý nhóm này trong mẫu số để bảo đảm tính minh bạch và khả năng so sánh.
Từ đó, thầy Khải kiến nghị Bộ ban hành khung phân loại việc làm phù hợp, gồm việc làm đúng ngành, nghề; việc làm thuộc ngành gần hoặc sử dụng kỹ năng cốt lõi; tự tạo việc làm có vận dụng năng lực nghề. Đồng thời, cần hướng dẫn thống nhất minh chứng và cách thống kê từng nhóm, kết hợp dữ liệu bảo hiểm xã hội với khảo sát người tốt nghiệp và xác nhận của đơn vị sử dụng lao động.
Đặc biệt, cần đặc biệt quan tâm ghi nhận những trường hợp người học ở vùng miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số trở về địa phương phát triển sản xuất, tạo sinh kế từ nghề được đào tạo. Đây cũng là một kết quả có ý nghĩa của giáo dục nghề nghiệp đối với phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
