Có ba giá trị tôi luôn nghĩ rằng rất quan trọng đối với mỗi con người, đó là niềm tin, lòng biết ơn và sự tôn trọng. Với giáo dục, những giá trị ấy càng có ý nghĩa sâu sắc hơn. Bởi giáo dục không chỉ là quá trình truyền thụ tri thức, hình thành năng lực hay chuẩn bị nghề nghiệp cho mỗi cá nhân, mà còn là hành trình kiến tạo con người, bồi đắp nhân cách và chuẩn bị tương lai cho cả một xã hội.
Hầu như ai trong chúng ta cũng từng đi qua một mái trường, từng có một người thầy, từng được gia đình, nhà trường và xã hội nâng đỡ trên hành trình trưởng thành. Mỗi người, dù ở vị trí nào, ít nhiều đều là sản phẩm của giáo dục và đang thụ hưởng những thành quả mà các thế hệ đi trước đã dày công vun đắp.
Chúng ta thường nói rất nhiều về vai trò, sứ mệnh và tầm quan trọng của giáo dục. Nhưng có một điều đáng suy ngẫm: Khi nói về giáo dục, chúng ta thường đứng ở vị trí của người kì vọng và đòi hỏi nhiều hơn là vị trí của người cùng chia sẻ trách nhiệm. Chúng ta mong muốn giáo dục phải tốt hơn, nhà trường phải tốt hơn, người thầy phải tốt hơn, nhưng đôi khi lại chưa thực sự tự hỏi mình đã làm gì để những điều tốt đẹp ấy có thể trở thành hiện thực.
Đây không phải là câu chuyện của riêng ngành giáo dục. Đó là câu chuyện về văn hóa ứng xử, về trách nhiệm xã hội và sâu xa hơn, về cách một cộng đồng nhìn nhận những giá trị mà chính mình đang thụ hưởng và có trách nhiệm trao truyền cho các thế hệ mai sau.
Quan tâm phải đi cùng trách nhiệm
Giáo dục luôn nhận được sự quan tâm của xã hội. Đó là điều đáng quý và cần được trân trọng. Nhưng quan tâm không chỉ là theo dõi, nhận xét, đưa ra yêu cầu hay bày tỏ kì vọng. Quan tâm ở một chiều sâu hơn phải là hiểu những đặc thù của giáo dục, chia sẻ những khó khăn và cùng có trách nhiệm tạo dựng các điều kiện cần thiết để giáo dục phát triển.
Trong thực tế, đôi khi chúng ta dễ nhận thấy một nghịch lí: Ai cũng mong muốn con em mình được học tập trong những ngôi trường tốt nhất, được tiếp cận những điều kiện giáo dục tốt nhất, được dẫn dắt bởi những người thầy giỏi nhất. Nhưng khi phải chia sẻ nguồn lực, trách nhiệm, chi phí hay những khó khăn chung để tạo dựng những điều kiện ấy, không phải lúc nào tất cả mọi người cũng sẵn sàng.
Có những khoản chi cho vui chơi, giải trí, quảng bá hình ảnh hay những nhu cầu nhất thời được chấp nhận khá dễ dàng. Thế nhưng, khi bàn đến việc đầu tư cho giáo dục, cải thiện điều kiện học tập, nghiên cứu và làm việc của nhà trường, không ít người lại tỏ ra cân nhắc, ngần ngại, thậm chí có những phản ứng tiêu cực. Đó là một nghịch lí đáng suy ngẫm: chúng ta sẵn sàng chi trả cho nhiều nhu cầu trước mắt, nhưng đôi khi lại chưa thực sự sẵn lòng chia sẻ nguồn lực cho những giá trị lâu dài và tương lai của chính mình.
Chúng ta mong muốn nhà trường được đầu tư tốt hơn, nhưng chưa chắc đã sẵn lòng chia sẻ những nguồn lực cần thiết; thậm chí, đôi khi còn chưa thực sự chủ động kiến nghị, thúc đẩy các cơ quan và bên liên quan thực hiện đầy đủ trách nhiệm của mình. Chúng ta mong muốn người thầy tận tụy hơn, trách nhiệm hơn, sáng tạo hơn, nhưng đâu đó lại chưa quan tâm đúng mức đến điều kiện làm việc, áp lực nghề nghiệp và đời sống của họ. Chúng ta mong muốn giáo dục đổi mới nhanh chóng, nhưng đôi khi chưa sẵn sàng chấp nhận những thay đổi cần thiết, nhất là khi những thay đổi ấy đòi hỏi mỗi người phải điều chỉnh thói quen, lợi ích và cả cách tiếp cận của chính mình.
Có những vấn đề, khi nhìn từ góc độ lợi ích cá nhân, chúng ta thường mong muốn phần thuận lợi thuộc về mình, còn phần khó khăn được chuyển sang nhà trường, người thầy hoặc một chủ thể khác.
Đó là một cách tiếp cận khó có thể tạo nên một nền giáo dục bền vững. Bởi giáo dục không thể chỉ được nhìn nhận từ vị trí của người thụ hưởng. Giáo dục phải được nhìn nhận từ trách nhiệm của tất cả những người tham gia vào quá trình kiến tạo giá trị.
Phụ huynh có quyền yêu cầu nhà trường chăm sóc, giáo dục con em mình tốt hơn. Người học có quyền đòi hỏi chất lượng đào tạo tương xứng. Xã hội có quyền giám sát, phản biện và yêu cầu giáo dục thực hiện đúng sứ mệnh. Nhưng bên cạnh mỗi quyền lợi chính đáng ấy cần có ý thức về phần trách nhiệm tương ứng.
Không thể mong muốn một nền giáo dục tốt chỉ bằng cách gia tăng những yêu cầu đối với nhà trường và nhà giáo, trong khi sự chia sẻ và đồng hành của cộng đồng lại chưa tương xứng.
Một nền giáo dục tốt không thể được tạo nên bởi nỗ lực đơn độc của người thầy. Nó cần một hệ sinh thái trong đó Nhà nước có chính sách và đầu tư phù hợp; nhà trường có trách nhiệm và năng lực quản trị; gia đình có sự phối hợp; xã hội có sự chia sẻ; người học có ý thức tự học và tự rèn luyện.
Nói cách khác, muốn giáo dục tốt hơn, trước hết chúng ta cần học cách cùng chịu trách nhiệm về giáo dục.
Phản biện bằng tinh thần xây dựng
Giáo dục không phải là lĩnh vực đứng ngoài sự giám sát của xã hội. Trái lại, đây là lĩnh vực càng cần được giám sát, phản biện và hoàn thiện. Những sai phạm, bất cập, tiêu cực hay biểu hiện thiếu chuẩn mực trong nhà trường và đội ngũ nhà giáo cần được nhìn nhận thẳng thắn, xử lí nghiêm túc, không né tránh và không bao biện.
Nhưng điều đáng suy ngẫm là đôi khi chúng ta dành rất nhiều năng lượng cho việc phát hiện, phê phán và lan truyền những điều chưa tốt, trong khi chưa dành sự quan tâm tương xứng cho việc củng cố, xây dựng và lan tỏa những giá trị tốt đẹp.
Một hiện tượng tiêu cực có thể trở thành tâm điểm của dư luận trong nhiều ngày. Một sai sót của một cá nhân có thể bị nhìn nhận như biểu hiện của cả một hệ thống. Một sự việc chưa được kiểm chứng đầy đủ đôi khi đã được bình luận, phán xét và lan truyền với tốc độ rất nhanh.
Trong khi đó, hàng nghìn, hàng vạn người thầy vẫn đang lặng lẽ đến trường, miệt mài với bài giảng, tận tụy với học trò, nghiên cứu khoa học, đổi mới phương pháp giảng dạy và đóng góp cho cộng đồng. Những nỗ lực ấy thường diễn ra âm thầm, ít xuất hiện trên truyền thông và cũng ít khi trở thành chủ đề được xã hội quan tâm tương xứng.
Tôi không cho rằng cần né tránh những điều chưa tốt để bảo vệ hình ảnh giáo dục. Càng không thể lấy những đóng góp của số đông để bao biện cho sai phạm của một cá nhân. Nhưng cũng không thể vì một số hiện tượng mà phủ lên toàn bộ giáo dục một gam màu tiêu cực, hoặc để những thông tin phiến diện làm lu mờ những nỗ lực chân chính của biết bao thế hệ nhà giáo.
Cần phân biệt rõ giữa phản biện và phán xét, giữa giám sát và quy kết, giữa đấu tranh với cái sai và phủ nhận những giá trị tốt đẹp.
Phản biện có giá trị khi giúp nhận diện đúng vấn đề, tìm ra nguyên nhân và thúc đẩy giải pháp. Phê phán có ý nghĩa khi hướng đến sự tiến bộ. Truyền thông có trách nhiệm không chỉ phản ánh những bất cập mà còn cần góp phần nhận diện, bảo vệ và lan tỏa những nhân tố tích cực.
Phê phán cái sai là để bảo vệ cái đúng; phản biện là để thúc đẩy đổi mới; nhưng xây dựng mới là điều quyết định khả năng phát triển lâu dài.
Một xã hội có văn hóa không chỉ biết phát hiện những điều chưa tốt mà còn biết ghi nhận những điều tốt đẹp; không chỉ biết yêu cầu mà còn biết chia sẻ; không chỉ biết đặt câu hỏi về trách nhiệm của người khác mà còn biết tự hỏi mình đã đóng góp được gì cho sự nghiệp chung.
Điều giáo dục cần không phải là sự im lặng trước những khiếm khuyết, mà là một môi trường phản biện có trách nhiệm, một không gian đối thoại có văn hóa và một tinh thần xây dựng đủ mạnh để những điều tốt đẹp có cơ hội phát triển.
Tôn trọng và phẩm giá nghề giáo
Nói đến sự đồng hành của xã hội với giáo dục không có nghĩa là chỉ đặt ra những yêu cầu đối với xã hội. Bản thân ngành giáo dục và đội ngũ nhà giáo cũng phải nhìn nhận nghiêm túc trách nhiệm của mình.
Phải thừa nhận rằng trong đội ngũ những người làm giáo dục vẫn còn những biểu hiện chưa chuẩn mực, những hạn chế về năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp, tinh thần trách nhiệm và thái độ phục vụ người học. Có những người chưa thực sự tận tâm, chưa làm tròn trách nhiệm, thậm chí có những hành vi ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội.
Những điều đó cần được chấn chỉnh. Không thể nhân danh sự hi sinh của nghề giáo để miễn trừ trách nhiệm cá nhân. Không thể yêu cầu xã hội tôn trọng nhà giáo nếu chính người thầy không tôn trọng những chuẩn mực nghề nghiệp và những giá trị mà mình có trách nhiệm gìn giữ.
Người thầy không chỉ truyền đạt tri thức mà còn là tấm gương về nhân cách, thái độ sống, tinh thần trách nhiệm và sự trung thực. Muốn học trò trung thực, người thầy phải trung thực. Muốn học trò biết tôn trọng, người thầy phải biết tôn trọng. Muốn học trò có trách nhiệm, người thầy phải thực hành trách nhiệm trong từng lời nói và việc làm của mình.
Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận một cách công bằng rằng những biểu hiện chưa chuẩn mực không đại diện cho toàn bộ đội ngũ nhà giáo.
Vẫn có rất nhiều người thầy đang âm thầm cống hiến, chấp nhận những thiệt thòi, vượt qua những khó khăn về điều kiện làm việc và đời sống để hoàn thành sứ mệnh của mình.
Có những người thầy ở vùng sâu, vùng xa, ngày ngày vượt khó đến lớp. Có những giáo viên dành cả cuộc đời cho những học trò có hoàn cảnh đặc biệt. Có những giảng viên miệt mài nghiên cứu, đổi mới và đào tạo những thế hệ trí thức. Có những nhà giáo không chỉ làm tốt công việc giảng dạy mà còn dành tâm sức cho những hoạt động phục vụ cộng đồng, giúp đỡ người yếu thế và giải quyết những vấn đề của thực tiễn.
Họ không xuất hiện nhiều trên truyền thông, không thường xuyên được nhắc tên, nhưng chính họ đang góp phần gìn giữ những giá trị cốt lõi của giáo dục.
Chúng ta cần nghiêm khắc với những người làm sai, nhưng cũng cần công bằng với những người đang làm đúng. Đừng để những người làm giáo dục chân chính phải nản lòng bởi những đánh giá thiếu công bằng; cũng đừng để những người chưa làm tròn trách nhiệm có thể núp bóng phía sau những giá trị cao đẹp của nghề giáo.
Sự tôn trọng đối với nhà giáo không phải là sự ưu ái vô điều kiện, càng không phải là một đặc quyền miễn trừ sự giám sát. Đó là sự ghi nhận xứng đáng dành cho những người thực sự sống và làm việc với tinh thần của nghề giáo.
Và cũng cần hiểu rằng, muốn có những người thầy tốt, chúng ta không chỉ cần yêu cầu họ tốt hơn, mà còn phải xây dựng một môi trường giáo dục đủ tốt để họ được tôn trọng, được phát triển năng lực, được bảo vệ phẩm giá nghề nghiệp và có điều kiện yên tâm cống hiến.
Tôn trọng nhà giáo không chỉ là thái độ dành cho một cá nhân, mà còn là cách xã hội thể hiện sự trân trọng đối với tri thức, nhân cách và tương lai của chính mình.
Giáo dục và tầm nhìn nhiều thế hệ
Có lẽ một trong những đặc điểm quan trọng nhất của giáo dục là tính dài hạn và tính liên thế hệ.
Một quyết định quản lí có thể được đánh giá sau một năm, một dự án có thể được nghiệm thu sau một vài năm, nhưng kết quả sâu xa của giáo dục đôi khi phải được nhìn nhận qua cả một thế hệ.
Một bài học về lòng trung thực hôm nay có thể ảnh hưởng đến cách một con người hành xử sau hàng chục năm. Một người thầy tận tâm có thể tạo nên sự thay đổi trong cuộc đời của nhiều học trò. Một môi trường giáo dục tốt có thể góp phần hình thành những thế hệ có tri thức, nhân cách, năng lực sáng tạo và trách nhiệm xã hội.
Những giá trị ấy không phải lúc nào cũng xuất hiện ngay lập tức, cũng không phải tất cả đều có thể đo đếm bằng những chỉ số trước mắt.
Giáo dục vì thế cần được nhìn nhận bằng tầm nhìn của nhiều thế hệ, chứ không chỉ bằng những kết quả nhất thời; bằng khả năng tạo dựng giá trị lâu dài, chứ không chỉ bằng những thành tích có thể công bố trong một thời điểm.
Điều đó không có nghĩa là giáo dục được phép chậm đổi mới, né tránh trách nhiệm hay thiếu hiệu quả. Trái lại, chính vì mang sứ mệnh dài hạn nên giáo dục càng phải nghiêm túc với chất lượng, minh bạch trong hoạt động, thực chất trong đào tạo và có trách nhiệm với những gì mình cam kết.
Một nền giáo dục không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng văn bằng được cấp, số lượng công trình được công bố, số lượng chương trình được mở hay những thành tích được báo cáo. Điều quan trọng hơn là những con người được đào tạo có thực sự trưởng thành hay không, có năng lực giải quyết vấn đề của cuộc sống hay không, có biết sống tử tế, làm việc có trách nhiệm và đóng góp cho cộng đồng hay không.
Hiểu sâu để không làm hời hợt. Làm thật để tạo ra giá trị thật. Kiên trì để những giá trị ấy được tích lũy và lan tỏa qua thời gian.
Đó là con đường để giáo dục tạo dựng niềm tin và phát triển bền vững.
Cùng chia sẻ, cùng kiến tạo
Giáo dục là sự nghiệp của toàn xã hội. Nhưng nói như vậy không chỉ để khẳng định tầm quan trọng của giáo dục, mà quan trọng hơn là phải chuyển nhận thức ấy thành hành động và trách nhiệm cụ thể.
Nhà nước cần tiếp tục quan tâm đầu tư, hoàn thiện chính sách, tạo điều kiện và môi trường để các cơ sở giáo dục phát triển. Đầu tư cho giáo dục không chỉ là đầu tư cho một ngành, mà là đầu tư cho năng lực phát triển, sức cạnh tranh và tương lai của quốc gia.
Xã hội cần có cái nhìn công bằng, khách quan, trách nhiệm và nhân văn hơn đối với giáo dục. Các cơ quan truyền thông cần phản ánh trung thực những vấn đề của ngành, đồng thời quan tâm lan tỏa những mô hình tốt, những con người tận tụy và những giá trị tích cực.
Gia đình cần phối hợp với nhà trường, không phó mặc hoàn toàn việc giáo dục con em cho thầy cô. Bởi nhà trường có thể trang bị tri thức, rèn luyện kĩ năng, nhưng gia đình là môi trường đầu tiên hình thành những nền tảng về nhân cách, lối sống và cách ứng xử.
Nhà trường cần minh bạch, trách nhiệm, cầu thị và không ngừng nâng cao chất lượng. Người thầy cần giữ gìn phẩm giá, đạo đức nghề nghiệp và không ngừng học tập, đổi mới. Người học cần ý thức rằng sự trưởng thành của bản thân không chỉ là quyền lợi được thụ hưởng mà còn là kết quả của nỗ lực, kỉ luật và trách nhiệm.
Đặc biệt, cần xây dựng một văn hóa giáo dục mà ở đó sự biết ơn và tôn trọng được thực hành trong mọi mối quan hệ: giữa người học với người dạy, giữa nhà trường với gia đình, giữa cơ sở giáo dục với xã hội, giữa các thế hệ và giữa những người cùng phụng sự sự nghiệp giáo dục.
Biết ơn không có nghĩa là không được phản biện. Tôn trọng không có nghĩa là không được đòi hỏi. Chia sẻ không có nghĩa là bỏ qua những hạn chế. Nhưng tất cả những điều đó cần được thực hiện trên nền tảng của sự thấu hiểu, thiện chí và trách nhiệm xây dựng.
Chúng ta cần một xã hội biết đặt ra những yêu cầu cao đối với giáo dục, nhưng cũng sẵn lòng chia sẻ trách nhiệm để đáp ứng những yêu cầu ấy. Chúng ta cần những nhà giáo có năng lực và nhân cách, nhưng cũng cần một môi trường đủ tốt để những người có tâm huyết có thể yên tâm cống hiến và phát triển.
Chúng ta cần những cơ sở giáo dục không ngừng đổi mới, nhưng cũng cần sự kiên nhẫn và niềm tin để những đổi mới ấy có thời gian tạo ra giá trị thực chất.
Đồng hành với giáo dục không phải là đồng tình với tất cả những gì giáo dục đang làm, mà là cùng giáo dục nhận diện vấn đề, sửa chữa hạn chế, bảo vệ những giá trị đúng đắn và kiến tạo những điều tốt đẹp hơn. Đó mới là sự đồng hành thực chất.
Giữ niềm tin, vun đắp tương lai
Tôi nghĩ, người làm giáo dục trước hết phải là những người có niềm tin vào giáo dục.
Không có niềm tin, chúng ta khó có thể kiên trì với một công việc mà kết quả đôi khi chỉ xuất hiện sau nhiều năm tháng. Không có niềm tin, người thầy khó có thể truyền cảm hứng cho học trò. Không có niềm tin, nhà trường khó có thể theo đuổi những mục tiêu đổi mới dài hạn. Và không có niềm tin của xã hội, những nỗ lực của ngành giáo dục cũng khó có thể kết tinh thành sức mạnh chung.
Nhưng niềm tin không phải là điều có thể yêu cầu người khác dành cho mình. Niềm tin phải được tạo dựng bằng chất lượng, sự trung thực, trách nhiệm và những giá trị thực chất.
Người làm giáo dục phải xứng đáng với niềm tin ấy. Nhà trường phải xứng đáng với niềm tin của người học và phụ huynh. Ngành giáo dục phải xứng đáng với sự kì vọng của xã hội.
Và xã hội cũng cần nuôi dưỡng niềm tin bằng cách nhìn nhận công bằng, chia sẻ khó khăn, ghi nhận những đóng góp và tạo điều kiện để những giá trị tốt đẹp tiếp tục được phát triển.
Tôi luôn tin rằng giáo dục có một sứ mệnh đặc biệt mà không lĩnh vực nào có thể thay thế: kiến tạo con người, trao truyền tri thức, bồi đắp nhân cách và chuẩn bị tương lai cho xã hội.
Đó không chỉ là một nghề nghiệp, một hoạt động dịch vụ hay một nhiệm vụ quản lí. Đó là một sự nghiệp có ý nghĩa lâu dài đối với mỗi gia đình, mỗi cộng đồng và cả dân tộc.
Có thể giáo dục còn nhiều điều phải đổi mới. Có thể người làm giáo dục còn nhiều điều phải tự chấn chỉnh. Có thể xã hội còn những băn khoăn, hoài nghi và đòi hỏi chính đáng. Nhưng chúng ta không nên vì những điều chưa tốt mà đánh mất niềm tin vào những giá trị tốt đẹp; không nên vì một vài hiện tượng mà làm nản lòng những con người đang thực sự phụng sự; và càng không nên đứng ngoài sự nghiệp chung rồi chỉ chờ đợi, đòi hỏi hay phán xét.
Tôi nghĩ, điều giáo dục cần nhất lúc này không phải là những lời ngợi ca một chiều, cũng không phải những phán xét cực đoan, mà là một tinh thần đối thoại chân thành, một thái độ ứng xử có văn hóa và một sự đồng hành có trách nhiệm.
Phê phán để tốt hơn, chứ không phải để mất niềm tin. Đòi hỏi để tiến bộ, chứ không phải để đẩy trách nhiệm cho nhau. Tôn trọng để cùng phát triển, chứ không phải để né tránh sự thật.
Tôi muốn nhấn mạnh rằng, giáo dục không chỉ cần những con người giỏi để phát triển, mà còn cần những con người có nhân cách để được tin cậy; không chỉ cần tri thức để tiến bộ, mà còn cần lòng biết ơn, sự tôn trọng và tinh thần trách nhiệm để phát triển bền vững.
Biết ơn những thế hệ đã vun đắp tri thức và những giá trị mà chúng ta đang thừa hưởng. Tôn trọng những người đang ngày đêm làm nên giá trị của giáo dục. Và cùng có trách nhiệm trao truyền, phát triển những giá trị ấy cho các thế hệ mai sau.
Đừng chỉ đòi hỏi giáo dục phải thay đổi. Hãy cùng thay đổi cách chúng ta nghĩ, nói và hành động với giáo dục.
Bởi suy cho cùng, giáo dục không phải là việc của riêng người thầy, cũng không phải là nơi để bất kì ai chỉ đứng ở vị trí của người thụ hưởng. Giáo dục là trách nhiệm chung, là lợi ích lâu dài và là tương lai của tất cả chúng ta.
Một nền giáo dục tốt không thể được xây dựng chỉ bằng những đòi hỏi, mà phải được vun đắp bằng trách nhiệm. Không thể phát triển chỉ bằng những phê phán, mà phải bằng tinh thần xây dựng. Và không thể bền vững nếu thiếu niềm tin, lòng biết ơn và sự tôn trọng.
Khi xã hội biết tin tưởng và đồng hành, người làm giáo dục biết phụng sự và tự hoàn thiện, người học biết trân trọng và nỗ lực trưởng thành, chúng ta sẽ có thêm những nền tảng vững chắc để cùng nhau xây dựng một nền giáo dục nhân văn, chất lượng và bền vững. Đó không chỉ là trách nhiệm đối với giáo dục hôm nay, mà còn là trách nhiệm đối với tương lai của các thế hệ mai sau.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
