Tiến sĩ Đặng Thị Lệ Hằng - Phó Trưởng phòng, Phòng Công nghệ Vật liệu Y sinh, Viện Công nghệ tiên tiến (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) là nhà khoa học nữ được vinh danh trong danh sách 10 Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu năm 2025. Đây là giải thưởng tôn vinh những cá nhân xuất sắc, đại diện cho trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng cống hiến của thế hệ trẻ Việt Nam; đồng thời lan tỏa mạnh mẽ các giá trị tích cực, truyền cảm hứng và thôi thúc tinh thần dấn thân vì cộng đồng, đất nước.
Tiến sĩ Đặng Thị Lệ Hằng là tác giả chính của 46 công bố khoa học quốc tế, trong đó có 20 bài với vai trò tác giả chính. Bên cạnh đó, chị đã xuất bản 2 đầu sách (1 với vai trò tác giả, 1 đồng chủ biên) và sở hữu 3 bằng độc quyền sáng chế.
Trước đó, Tiến sĩ Đặng Thị Lệ Hằng cũng vinh dự nhận được Giải thưởng Khoa học Công nghệ Quả Cầu Vàng, cùng các danh hiệu Thanh niên tiên tiến làm theo lời Bác và Tuổi trẻ sáng tạo năm 2025.
Theo đuổi nghiên cứu từ những bài toán thực tiễn
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Đặng Thị Lệ Hằng chia sẻ, điều khiến chị gắn bó với nghiên cứu khoa học là cảm giác được tạo ra những điều mới mẻ, dù đó là một vật liệu mới hay một cách tiếp cận mới có khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Khác với cách tiếp cận truyền thống, nghiên cứu của chị tập trung vào việc thiết kế hệ mang thuốc thông minh. Những hệ này có thể kiểm soát cách thuốc được giải phóng, đưa đúng liều lượng đến đúng vị trí cần thiết. Như vậy, thay vì đưa thuốc vào cơ thể và hy vọng nó hoạt động đúng chỗ, nghiên cứu của chị tìm cách điều khiển hành trình của thuốc một cách chính xác hơn. Trong bối cảnh nhiều loại thuốc, đặc biệt là thuốc điều trị ung thư có chi phí cao và tác dụng phụ lớn, hướng tiếp cận này mang ý nghĩa thực tiễn rõ rệt.
Hướng nghiên cứu của chị Hằng không dừng lại ở việc phát triển một loại vật liệu trong phòng thí nghiệm, mà từng bước được định hình từ những vấn đề thực tế của doanh nghiệp. Từ năm 2019, chị cùng các cộng sự bắt đầu nghiên cứu vật liệu xúc tác sinh học. Trong quá trình tiếp xúc với doanh nghiệp đã giúp nhóm nhận diện rõ hơn những hạn chế của các phương pháp hiện có và khoảng trống cần được giải quyết.
Từ những vấn đề thực tiễn đó, nhóm nghiên cứu tập trung chức năng hóa vật liệu, hướng tới khả năng thay thế enzyme tự nhiên trong quá trình tổng hợp các hợp chất có hoạt tính sinh học. Điểm đáng chú ý là từ nền tảng vật liệu ban đầu, nhóm không chỉ phát triển một ứng dụng đơn lẻ mà tiếp tục mở rộng sang nhiều hướng khác nhau, trong đó có tổng hợp các hợp chất sinh học và phát triển vật liệu hydrogel y sinh phục vụ băng vết thương, hỗ trợ điều trị các khuyết tật xương.
Quá trình phát triển này đã hình thành một cụm gồm 6 sáng chế. Trong đó, 3 sáng chế đã được cấp bằng độc quyền sáng chế và đang được xúc tiến thương mại hóa; 3 sáng chế còn lại đang trong quá trình thẩm định.
"Tôi không kỳ vọng một nghiên cứu có thể ngay lập tức giải quyết những vấn đề lớn của đất nước. Với tôi, đóng góp thiết thực hơn là từng bước tạo ra tri thức, làm chủ công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực. Nếu có thể làm chủ một phần công nghệ vật liệu sinh học, xây dựng được nền tảng nghiên cứu đủ mạnh và đào tạo những người trẻ có khả năng tiếp tục phát triển, những điều đó sẽ góp phần nâng cao năng lực tự chủ khoa học và công nghệ của Việt Nam", chị Hằng bày tỏ.
Theo chị Hằng, nghiên cứu khoa học cơ bản cần được nhìn nhận như một phần của năng lực nội sinh của quốc gia. Một đất nước muốn phát triển bền vững không thể chỉ tiếp nhận và làm chủ những công nghệ có sẵn, mà phải từng bước có khả năng tạo ra tri thức và công nghệ riêng.
Trong lĩnh vực vật liệu sinh học, Việt Nam có một lợi thế cần khai thác tốt hơn là nguồn nguyên liệu sinh học phong phú, từ các nguồn thực vật, nông nghiệp đến tài nguyên biển. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở việc khai thác hoặc sử dụng nguồn nguyên liệu này theo cách truyền thống, giá trị tạo ra sẽ bị hạn chế. Vì vậy, mục tiêu cần hướng đến là làm chủ cách thiết kế và biến đổi vật liệu ở cấp độ phân tử, từ đó tạo ra những vật liệu có chức năng cao hơn trên nền nguồn nguyên liệu sẵn có, phục vụ y sinh, dược phẩm và các công nghệ chăm sóc sức khỏe.
Tiến sĩ Đặng Thị Lệ Hằng cho rằng, Việt Nam đang đặt mục tiêu phát triển mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Như vậy, cơ hội hiện nay nằm ở việc đổi mới cách đặt vấn đề trong nghiên cứu khoa học. Nếu trước đây nhà khoa học thường xuất phát từ chuyên môn và những thí nghiệm có thể thực hiện, thì trong bối cảnh mới, cần đặt nghiên cứu trong mối liên hệ với những công nghệ đất nước đang cần làm chủ và khả năng đóng góp của tri thức được tạo ra. Cách tiếp cận này không đồng nghĩa với việc nghiên cứu cơ bản phải chạy theo những ứng dụng trước mắt. Ngược lại, nghiên cứu cơ bản vẫn cần được đầu tư, nhưng với tầm nhìn dài hạn hơn và có sự gắn kết với những hướng công nghệ chiến lược mà Việt Nam định hướng làm chủ.
Đối với các nhà khoa học trẻ, đây là cơ hội rất lớn để tiếp cận tri thức quốc tế nhanh hơn, mở rộng hợp tác với các nhóm nghiên cứu nước ngoài và giải quyết nhiều bài toán thực tiễn của Việt Nam.
Ngoài ra, cần chuyển dần từ tư duy "công bố một kết quả" sang "xây dựng một năng lực". Theo đó, một bài báo khoa học có chất lượng vẫn rất quan trọng, nhưng giá trị lớn hơn nằm ở khả năng tiếp tục làm chủ công nghệ, xây dựng nhóm nghiên cứu và tạo ra những kết quả mới trên nền tảng đã được hình thành.
Nữ tiến sĩ đặc biệt kỳ vọng vào hướng nghiên cứu liên ngành, bởi những công nghệ lớn trong tương lai khó có thể phát triển từ một chuyên ngành đơn lẻ. Sự giao thoa giữa vật liệu, sinh học, y học, công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo ngày càng rõ nét, tạo dư địa cho các nhà khoa học trẻ có chuyên môn sâu và khả năng kết nối liên ngành để phát triển những hướng nghiên cứu mới.
Cần cơ chế dài hạn để nhà khoa học trẻ theo đuổi những vấn đề lớn
Bên cạnh những thuận lợi, nữ tiến sĩ cho rằng, một trong những điểm nghẽn trong nghiên cứu khoa học hiện nay là khoảng cách giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm với nhu cầu thực tế của xã hội, doanh nghiệp và thị trường. Ở phía các nhà khoa học, cách tiếp cận xuất phát từ chuyên môn, thiết bị và những ý tưởng sẵn có vẫn khá phổ biến. Cách làm này tạo ra nhiều kết quả có giá trị về mặt học thuật, nhưng không phải lúc nào cũng xuất phát từ những bài toán đất nước và doanh nghiệp đang thực sự cần giải quyết.
Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp Việt Nam trong nhiều lĩnh vực vẫn chủ yếu tập trung vào sản xuất, kinh doanh và tiếp nhận công nghệ có sẵn, trong khi nhu cầu hợp tác với các nhóm nghiên cứu để cùng phát triển công nghệ mới chưa thực sự mạnh.
Điều này khiến nhiều kết quả nghiên cứu khó chuyển hóa thành sản phẩm, công nghệ đáp ứng nhu cầu thực tiễn. Vì vậy, cần hình thành một hệ sinh thái kết nối sớm giữa nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và doanh nghiệp. Đặc biệt, cần có cơ chế đầu tư cho các khâu có tính quyết định đối với khả năng chuyển giao công nghệ, từ kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đến chứng minh ý tưởng, phát triển khuôn mẫu, đánh giá an toàn, thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm.
Bên cạnh đó, cần có cơ chế tài trợ dài hạn hơn cho các nhóm nghiên cứu trẻ. Một số hướng nghiên cứu quan trọng không thể cho kết quả trong một hoặc hai năm. Nếu chỉ đánh giá bằng những kết quả ngắn hạn, nhà khoa học sẽ khó có điều kiện theo đuổi những vấn đề đủ lớn.
Không chỉ vậy, việc đánh giá các nhà khoa học trẻ cần được đặt trong một lộ trình phát triển dài hạn. Ở giai đoạn đầu, công bố quốc tế là thước đo quan trọng để khẳng định chất lượng nghiên cứu, năng lực chuyên môn và đóng góp tri thức của nhà khoa học trong cộng đồng khoa học quốc tế. Tuy nhiên, cần ghi nhận quá trình xây dựng nhóm nghiên cứu, phát triển nền tảng nghiên cứu, đào tạo nhân lực và hình thành những hướng nghiên cứu có tính kế thừa.
Thực tế cho thấy, có những người có năng lực và ý tưởng tốt nhưng chưa chắc đã tạo ra ngay một công trình hay sản phẩm nổi bật. Nếu cơ chế chỉ nhìn vào một vài chỉ tiêu đầu ra trong một khoảng thời gian ngắn, có thể bỏ lỡ những tiềm năng cần được đầu tư lâu dài.
Vì vậy, với nhà khoa học trẻ cần lộ trình tương đối rõ ràng, trong đó, giai đoạn đầu tập trung xây dựng năng lực chuyên môn và tạo ra tri thức thông qua các công bố chất lượng; tiếp theo là xây dựng nhóm nghiên cứu, nền tảng và năng lực công nghệ; sau đó, khi kết quả đã đủ trưởng thành sẽ thúc đẩy mạnh hơn việc tạo prototype (nguyên mẫu), chuyển giao và thương mại hóa. Điều quan trọng là chính sách phải tạo được tạo động lực ở từng chặng của quá trình đó. Không nên yêu cầu tất cả nhà khoa học phải đi đến cùng một đích trong cùng một khoảng thời gian, mà cần tạo điều kiện để mỗi người phát huy tốt nhất ở giai đoạn phát triển của mình.
Tiến sĩ Đặng Thị Lệ Hằng cũng muốn gửi gắm đến các bạn trẻ đang theo đuổi con đường nghiên cứu khoa học: "Theo tôi, mỗi nhà khoa học đều có quyền theo đuổi những đam mê của riêng mình, nhưng khi Việt Nam bước vào một giai đoạn phát triển mới, nhà khoa học trẻ nên tự đặt ra câu hỏi "tri thức mình đang tạo ra có thể góp phần giải quyết vấn đề nào của đất nước và mình có thể làm chủ công nghệ nào cho Việt Nam?"
Với tôi, cống hiến không nhất thiết phải bắt đầu bằng những điều "rất" lớn, mà có thể bắt đầu từ một công trình được làm thật nghiêm túc, một công nghệ được làm chủ, một sinh viên được đào tạo tốt hay một hướng nghiên cứu mới được mở ra. Điều quan trọng là dám theo đuổi những vấn đề khó, có tầm nhìn dài hạn và kiên trì với những giá trị bản thân tin tưởng.
Khoa học cơ bản có thể chưa cho ra sản phẩm ngay ngày hôm nay, nhưng những tri thức được tạo ra hôm nay có thể trở thành nền móng cho công nghệ của nhiều năm sau. Đây cũng là một cách rất đẹp để thế hệ trí thức trẻ đóng góp cho đất nước, khi không chỉ giải quyết những vấn đề của hiện tại, mà còn chuẩn bị năng lực tri thức cho Việt Nam của tương lai".
