Chương trình đào tạo liên thông để cấp văn bằng trình độ đại học; chương trình đào tạo có sinh viên đăng ký học chương trình thứ hai; và chương trình có vi phạm quy định về điều kiện bảo đảm chất lượng, tổ chức hoặc quản lý đào tạo được xác định trong kết luận kiểm tra của cơ quan có thẩm quyền phải thực hiện kiểm định định kỳ là nội dung đáng chú ý tại dự thảo Thông tư sửa đổi, bổ sung Thông tư số 04/2025/TT-BGDĐT quy định về kiểm định chất lượng chương trình đào tạo đại học.
Từ góc độ quản lý, lãnh đạo một số cơ sở giáo dục đại học cho rằng việc đưa các chương trình này vào diện kiểm định định kỳ là hợp lý. Tuy nhiên, để chính sách phát huy hiệu quả, cần làm rõ phạm vi, tiêu chí và cách thức đánh giá.
Kiểm định định kỳ giúp bảo đảm quyền lợi người học, củng cố giá trị văn bằng
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Lâm - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Lạc Hồng cho biết, việc mở rộng yêu cầu kiểm định chất lượng định kỳ đối với các chương trình đào tạo liên thông và chương trình có sinh viên đăng ký học chương trình thứ hai, chương trình vi phạm quy định đảm bảo chất lượng là cần thiết, qua đó góp phần bảo vệ quyền lợi người học và củng cố niềm tin vào chất lượng văn bằng.
“Mỗi hình thức đào tạo có những yêu cầu riêng trong quản lý và bảo đảm chất lượng. Đối với chương trình liên thông, nhà trường cần xác định chính xác những kiến thức, kỹ năng người học đã tích lũy, nội dung được công nhận và các học phần cần bổ sung. Trong khi đó, với sinh viên học chương trình thứ hai, việc công nhận tín chỉ phải phù hợp, khối lượng học tập cần được tính toán khả thi, đồng thời đảm bảo các yêu cầu về thực hành, thực tập của chương trình. Nếu những khâu này chưa được thực hiện chặt chẽ, người học có thể hoàn thành đủ số tín chỉ theo kế hoạch nhưng vẫn tồn tại khoảng trống về năng lực.
Đồng thời, kiểm định định kỳ là cơ hội để nhà trường rà soát một cách có hệ thống những vấn đề trên, nhất là trong bối cảnh đội ngũ giảng viên, phương thức tổ chức đào tạo và yêu cầu của thị trường lao động không ngừng thay đổi. Kết quả đánh giá không chỉ giúp cơ sở giáo dục xác định những nội dung cần cải tiến mà còn cung cấp thêm thông tin để người học và xã hội có cơ sở nhận diện chất lượng chương trình.
Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, cần quy định rõ phạm vi đánh giá và xây dựng lộ trình phù hợp, bảo đảm kiểm định vừa đáp ứng yêu cầu chất lượng, vừa không trở thành rào cản đối với việc mở rộng cơ hội học tập suốt đời”, Phó Giáo sư Nguyễn Thanh Lâm cho hay.
Bên cạnh đó, theo Phó Giáo sư Nguyễn Thanh Lâm, giá trị của kiểm định định kỳ nằm ở khả năng đối chiếu giữa chương trình được thiết kế, quá trình tổ chức đào tạo trên thực tế và kết quả người học đạt được. Dù hoạt động giám sát thường xuyên vẫn có thể phát hiện những bất cập, đánh giá ngoài với cách tiếp cận độc lập và xem xét có hệ thống sẽ giúp nhà trường nhận diện những vấn đề có thể bị bỏ sót hoặc kéo dài qua nhiều khâu.
Một trong những vấn đề cần lưu ý là những chênh lệch về chất lượng có thể bị che khuất nếu chỉ nhìn vào các số liệu tổng hợp. Chẳng hạn, mức độ hài lòng chung của người học đối với chương trình có thể ở mức tích cực nhưng một bộ phận sinh viên vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận giảng viên, phòng thực hành hoặc các dịch vụ hỗ trợ. Khi dữ liệu được phân tích theo từng hình thức, phương thức, địa điểm và khóa đào tạo, những khác biệt này sẽ được nhận diện rõ hơn, từ đó giúp nhà trường có cơ sở xác định đúng vấn đề và đưa ra giải pháp cải tiến phù hợp.
Một vấn đề khác là sự thiếu nhất quán trong tổ chức dạy học và kiểm tra, đánh giá. Cùng một học phần, các nhóm lớp có thể khác nhau về cơ hội thực hành, mức độ phản hồi của giảng viên hoặc yêu cầu của bài thi. Phương pháp giảng dạy có thể linh hoạt nhưng phải kiểm chứng được rằng người học đều được tạo điều kiện để đạt chuẩn đầu ra và được đánh giá theo yêu cầu phù hợp, nhất quán.
Kiểm định cũng có thể làm rõ những khoảng trống trong phối hợp giữa các đơn vị. Ví dụ, lịch học ngoài giờ hành chính đã được bố trí nhưng thư viện, phòng thực hành hoặc tư vấn học tập chưa phục vụ vào thời gian tương ứng. Từng bộ phận có thể hoàn thành nhiệm vụ riêng, trong khi nhu cầu học tập tổng thể của sinh viên vẫn chưa được đáp ứng.
Để phát hiện được những vấn đề này, đoàn đánh giá cần tiếp cận dữ liệu phân tách, lựa chọn mẫu khảo sát phù hợp và đối chiếu hồ sơ với trải nghiệm thực tế của giảng viên, người học. Những phát hiện sau đó phải được đưa vào hoạt động quản lý hằng ngày, giúp nhà trường theo dõi và xử lý sớm hơn các nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng.
Trong khi đó, lãnh đạo một trường đại học tại Hà Nội cho rằng, khi đánh giá chất lượng chương trình, điều quan trọng nhất vẫn là kết quả học tập và khả năng đáp ứng chuẩn đầu ra của người học. Các yêu cầu về hồ sơ, quy trình hay điều kiện bảo đảm chất lượng cần được đặt trong tương quan với thực tế triển khai đào tạo, thay vì chỉ đánh giá trên giấy tờ. Theo vị này, hiệu quả của kiểm định cần được thể hiện qua những cải thiện thực chất trong tổ chức đào tạo và chất lượng học tập của sinh viên.
Ngoài ra, để giảm áp lực về nhân lực, kinh phí và thời gian, có thể xây dựng cơ sở dữ liệu số dùng chung, kết nối thông tin từ tuyển sinh, công nhận tín chỉ, quá trình học tập, kiểm tra, đánh giá đến kết quả đầu ra của người học. Hệ thống minh chứng cần được cập nhật ngay trong quá trình tổ chức và vận hành chương trình, thay vì chỉ tập trung thu thập khi chuẩn bị cho một đợt kiểm định. Cách làm này vừa giúp nhà trường chủ động theo dõi chất lượng, vừa tạo nguồn dữ liệu thống nhất phục vụ công tác quản trị, tự đánh giá và đánh giá ngoài.
Đồng thời, cơ quan quản lý và các tổ chức kiểm định cần thống nhất về loại hình, mức độ và yêu cầu đối với minh chứng, hạn chế tình trạng nhà trường phải thực hiện nhiều báo cáo có nội dung tương tự nhau. Điều quan trọng nhất là quy định về kiểm định chương trình đào tạo đối với hình thức liên thông cần được nghiên cứu, rà soát kỹ lưỡng, bảo đảm tính thống nhất và đồng bộ với các quy định hiện hành.
Cần thêm hướng dẫn để kiểm định hiệu quả, tránh chồng chéo
Còn theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thiên Phúc - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, kiểm định chất lượng đào tạo là yêu cầu cần thiết nhằm góp phần duy trì và nâng cao chất lượng đào tạo.
Kiểm định chất lượng là một trong những công cụ quan trọng để các cơ sở giáo dục đại học nhìn nhận đầy đủ hơn về chất lượng đào tạo, xác định những điểm cần cải tiến và từng bước hoàn thiện hệ thống bảo đảm chất lượng bên trong. Tuy nhiên, cùng với việc mở rộng phạm vi kiểm định, cần nghiên cứu cách thức triển khai phù hợp để vừa bảo đảm mục tiêu chất lượng, vừa sử dụng hiệu quả nguồn lực của các trường.
“Thực tế, tại những cơ sở giáo dục đại học chú trọng công tác bảo đảm chất lượng, nhiều chương trình đào tạo đã được kiểm định theo các tiêu chuẩn quốc tế. Đây là nền tảng quan trọng để các trường tiếp tục xây dựng và vận hành hệ thống bảo đảm chất lượng một cách thường xuyên, thay vì chỉ tập trung nguồn lực vào các đợt đánh giá ngoài.
Từ góc độ này, có thể nghiên cứu theo hướng tăng vai trò của kiểm định cơ sở giáo dục, đồng thời phát huy hiệu quả của hệ thống bảo đảm chất lượng bên trong đối với từng chương trình đào tạo.
Ngoài ra, đối với những trường đã được kiểm định chất lượng cơ sở giáo dục, đặc biệt là kiểm định theo các tiêu chuẩn quốc tế, có thể xem xét cơ chế phù hợp để không phải thực hiện kiểm định riêng lẻ đối với từng chương trình đào tạo. Khi đó, nhà trường tập trung vào việc duy trì, giám sát và cải tiến hệ thống bảo đảm chất lượng bên trong.
Cách tiếp cận này không làm giảm yêu cầu về chất lượng mà có thể giúp các cơ sở giáo dục chuyển từ tư duy chuẩn bị cho một đợt kiểm định định kỳ sang duy trì chất lượng một cách thường xuyên. Khi hệ thống bảo đảm chất lượng bên trong được vận hành hiệu quả, những vấn đề phát sinh tại từng chương trình cũng có thể được phát hiện, đánh giá và khắc phục kịp thời”, thầy Phúc cho hay.
Bên cạnh đó, đối với quy định những chương trình đào tạo từng vi phạm điều kiện bảo đảm chất lượng phải thực hiện kiểm định lại, Phó Giáo sư Trần Thiên Phúc cho rằng đây là yêu cầu phù hợp về nguyên tắc. Một chương trình chưa đáp ứng yêu cầu thì cơ sở đào tạo cần có trách nhiệm xây dựng giải pháp khắc phục, cải tiến và thực hiện đánh giá lại theo lộ trình quy định.
Đồng thời, quá trình hoàn thiện quy định về kiểm định chương trình đào tạo cũng cần được đặt trong tổng thể các quy định hiện hành của Luật Giáo dục đại học và những văn bản liên quan đến mở ngành, đình chỉ hoặc đóng ngành đào tạo. Việc rà soát đồng bộ sẽ giúp các quy định có tính thống nhất, hạn chế những yêu cầu trùng lặp và tạo thuận lợi hơn cho các cơ sở giáo dục trong quá trình thực hiện.
Để việc triển khai được thống nhất và thuận lợi, Phó Giáo sư Nguyễn Thanh Lâm đề xuất bổ sung thêm hướng dẫn cụ thể về nội dung cần kiểm chứng, loại hình minh chứng và phương thức đánh giá phù hợp với chương trình đào tạo liên thông và chương trình có sinh viên học chương trình thứ hai.
Đặc biệt, dự thảo cần làm rõ đơn vị và phạm vi kiểm định. Trường hợp một chương trình được triển khai theo nhiều phương thức, có thể nghiên cứu tổ chức đánh giá chung, song việc lựa chọn mẫu và phân tích dữ liệu cần đủ đại diện để đưa ra kết luận đáng tin cậy đối với từng nhóm người học có liên quan.
Theo Phó Giáo sư Nguyễn Thanh Lâm, đối với những chương trình đã được kiểm định và chứng nhận còn hiệu lực, cần có hướng dẫn cụ thể về việc kế thừa kết quả kiểm định, sử dụng các minh chứng vẫn còn giá trị và xác định rõ những nội dung cần đánh giá bổ sung khi chương trình có thay đổi về phương thức tổ chức đào tạo. Đây là cơ chế cần được làm rõ trong quá trình hoàn thiện dự thảo nhằm bảo đảm tính liên tục của hoạt động kiểm định.
Phó Giáo sư Nguyễn Thanh Lâm cho rằng yêu cầu về chất lượng cần được duy trì nhất quán đối với mọi chương trình đào tạo, trong khi phương thức thu thập và đánh giá minh chứng cần linh hoạt, phù hợp với thực tế tổ chức đào tạo. Cách tiếp cận này sẽ giúp hoạt động kiểm định tập trung vào những vấn đề thực sự cần đánh giá, sử dụng hiệu quả nguồn lực của cơ sở giáo dục, đồng thời bảo đảm quyền lợi của người học.
