Mục tiêu Kế hoạch số 06-KH/TW đặt ra là giảm tối thiểu 20% số đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập, hoàn thành trước ngày 1/4/2027. Trong đó, có sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học công lập theo hướng chuyển các cơ sở đa ngành, đa lĩnh vực về Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc địa phương quản lý.
Hiện Bộ Giáo dục và Đào tạo quản lý 41 đầu mối cơ sở giáo dục đại học, trong đó có 2 đại học quốc gia, 3 đại học vùng và nhiều cơ sở giáo dục đại học khác. Thực tế cho thấy tại một số đại học đa lĩnh vực (đại học quốc gia, đại học vùng) có tình trạng trùng hoặc gần trùng tên khoa, ngành, lĩnh vực đào tạo giữa các trường đại học thành viên, khoa, viện thuộc/trực thuộc đại học.
Do đó, cùng với việc sắp xếp các cơ sở giáo dục đại học công lập theo Kế hoạch số 06-KH/TW, chuyên gia cho rằng, cần đặt vấn đề rà soát cả bên trong từng đại học. Trong đó, xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, phạm vi đào tạo của từng đơn vị, xử lý những điểm chồng chéo và bảo đảm nguồn lực được phân bổ theo một chiến lược phát triển chung.
Tránh “lấn sân” đào tạo giữa các đơn vị trong cùng một đại học
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Quốc Bảo - nguyên Hiệu trưởng Trường Cán bộ Quản lý Giáo dục và Đào tạo (nay là Học viện Quản lý Giáo dục) cho rằng, quá trình sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục đại học, cần rà soát, tổ chức lại cấu trúc bên trong các đại học đa lĩnh vực để tạo nên sức mạnh.
Hiện nay, tình trạng trùng tên khoa, ngành giữa các đơn vị trong cùng một đại học cần được giải quyết triệt để. Việc một ngành có thể đồng thời được tổ chức đào tạo theo nhiều hình thức như chính quy, vừa làm vừa học, đào tạo từ xa tại các đơn vị khác nhau trong cùng một đại học sẽ dẫn đến gia tăng sự chồng chéo về chức năng đào tạo và gây khó khăn trong việc điều phối, kiểm soát quy mô, chất lượng cũng như phân bổ nguồn lực.
“Mô hình đại học được kỳ vọng tạo ra sự liên kết, điều phối và sử dụng chung nguồn lực giữa các trường thành viên. Tuy nhiên, khi các trường đại học thành viên có quyền tự chủ cao, và đại học lại phụ thuộc đáng kể vào nguồn lực tài chính từ các trường thành viên, thì vai trò điều phối ở cấp đại học có thể bị hạn chế.
Do đó, nên chuyển các khoa, viện đào tạo trong đại học đa lĩnh vực về các trường đại học thành viên và tổ chức lại theo hướng dùng chung nguồn lực, tập trung cho nghiên cứu. Các trường đại học thành viên chịu trách nhiệm về chuyên môn, đào tạo; các viện thuộc/trực thuộc làm công tác nghiên cứu, hoặc đào tạo sau đại học; còn đại học tập trung vào vai trò quản trị, điều phối và định hướng phát triển chung”, thầy Bảo nêu quan điểm.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Quốc Bảo nhấn mạnh, việc sắp xếp lại bên trong các đại học cần hướng tới một mô hình trong đó chức năng của từng cấp được xác định rõ, bộ máy quản trị gọn nhẹ, nguồn lực được dùng chung và hoạt động đào tạo, nghiên cứu được tập trung theo thế mạnh của từng đơn vị.
“Cần rõ ràng giữa lãnh đạo, quản trị và quản lý. Và ở góc độ nào cũng cần tiết kiệm, không được lãng phí nguồn lực. Các bộ phận chuyên môn trong đại học nên được tổ chức tinh gọn, tránh tình trạng cơ quan quản lý cấp trên có bộ phận nào thì cấp đại học và cấp trường tiếp tục tổ chức bộ phận tương ứng. Dẫn đến tăng chi phí và có thể chưa tạo ra thêm giá trị trong đào tạo và nghiên cứu khoa học”, thầy Bảo nói.
Cùng chia sẻ, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đặng Ứng Vận - nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Khoa học Văn phòng Chính phủ cho rằng việc sắp xếp bên trong các đại học đa lĩnh vực cần làm rõ chức năng của từng đơn vị.
Trong đó, đại học nên tập trung vào công tác quản trị, định hướng và điều phối phát triển; các trường đại học thành viên chịu trách nhiệm về chuyên môn và đào tạo.
“Đại học thực hiện công tác quản trị, các trường đại học thành viên thực hiện công tác chuyên môn, như vậy sẽ gọn, tránh trùng chéo trong đào tạo và không hình thành thêm cấp quản lý”, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Đặng Ứng Vận nói.
Bên cạnh đó, các đơn vị thuộc, trực thuộc đại học cũng cần được rà soát, sắp xếp theo hướng tinh gọn, phù hợp với yêu cầu chuyển từ tư duy quản lý sang quản trị phát triển.
Tình trạng các trường đại học thành viên và viện, khoa thuộc/trực thuộc đại học cùng đào tạo một ngành (với các hình thức khác nhau) dễ dẫn đến cạnh tranh, “lấn sân” đào tạo giữa các đơn vị. Chính vì vậy, trường đại học có sứ mệnh như thế nào thì nên tập trung đào tạo các ngành phù hợp với sứ mệnh đó, không nên đào tạo tràn lan, trùng ngành, trùng khoa làm phân tán nguồn lực đầu tư.
"Việc sắp xếp lại bên trong các đại học cần bắt đầu từ việc xác định rõ sứ mệnh, chức năng của từng đơn vị; phân định rõ ngành đào tạo, tổ chức bộ máy và phân bổ nguồn lực", thầy Vận chia sẻ.
Trong khi đó, một chuyên gia nguyên là phó giám đốc đại học cho rằng, việc sắp xếp bên trong đại học cần được đặt ra, nhất là để xử lý tình trạng trùng ngành, trùng khoa giữa các trường đại học thành viên với nhau và với các viện, khoa thuộc/trực thuộc đại học.
"Việc các khoa, viện trực thuộc/thuộc đại học được hình thành và tổ chức hoạt động đào tạo để tạo nguồn thu có thể làm phát sinh thêm cạnh tranh với các trường đại học thành viên. Cùng đào tạo một ngành hoặc lĩnh vực, các đơn vị có thể phải cạnh tranh về người học, đội ngũ và nguồn lực, trong khi mục tiêu ban đầu của mô hình đại học vùng/đại học quốc gia là tạo sự liên kết và bổ trợ giữa các đơn vị.
Do vậy, cần nghiên cứu phương án chuyển các khoa, viện thuộc đại học về các trường đại học thành viên, đồng thời tổ chức lại việc sử dụng nguồn lực theo hướng dùng chung, tránh duy trì nhiều đầu mối cùng thực hiện một nhiệm vụ", vị chuyên gia bày tỏ quan điểm.
Cần có cơ chế để giảng viên giảng dạy xuyên khoa, xuyên trường
Theo chuyên gia, cách sử dụng đội ngũ giảng viên cũng sẽ được tối ưu khi sắp xếp bên trong đại học đa lĩnh vực.
Thầy Bảo chia sẻ, chúng ta không nên bó hẹp giảng viên trong một khoa hoặc một trường nếu các đơn vị trong cùng đại học có nhu cầu sử dụng chung nguồn lực. Do đó, cần có cơ chế để giảng viên tham gia giảng dạy xuyên khoa, xuyên trường, từ đó khai thác tốt hơn đội ngũ có chuyên môn sâu trong đại học.
Ví dụ, các học phần đại cương có thể tổ chức một đầu mối giảng dạy chung cho toàn đại học, kết hợp quy mô lớp lớn, chứ không nên để 3-4 đơn vị trong đại học cùng tổ chức dạy và duy trì đội ngũ riêng.
Từ tình hình thực tiễn, chuyên gia cho rằng, dùng chung đội ngũ giảng viên giữa các đơn vị thành viên cần được tính toán trên cơ sở vừa khai thác hiệu quả nguồn lực chung để phát huy sức mạnh của một đại học vùng, đại học quốc gia.
