Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 238/2025/NĐ-CP ngày 03/9/2025 của Chính phủ quy định về chính sách học phí, miễn, giảm, hỗ trợ học phí, hỗ trợ chi phí học tập và giá dịch vụ trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo đang nhận được nhiều sự quan tâm từ phía các cơ sở giáo dục.
Đặc biệt, dự thảo bổ sung người học ngành xây dựng là đối tượng được miễn học phí. Theo các cơ sở đào tạo, miễn học phí không chỉ tạo thêm sức hút cho ngành xây dựng mà còn góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ các mục tiêu phát triển hạ tầng và kinh tế - xã hội.
Nhu cầu nhân lực xây dựng lớn nhưng tuyển sinh chưa tương xứng
Ủng hộ nội dung này ở dự thảo, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Quang Thành - Trưởng khoa Khoa Xây dựng, Trường Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh bày tỏ: “Việc đề xuất bổ sung người học ngành xây dựng vào diện được miễn học phí là chủ trương thiết thực, có ý nghĩa cả về an sinh xã hội cũng như chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Ngành xây dựng giữ vai trò trực tiếp trong quá trình phát triển hệ thống hạ tầng kỹ thuật, nhà ở, công trình công nghiệp và các công trình phục vụ dân sinh. Trong giai đoạn đất nước đẩy mạnh đầu tư công, phát triển đô thị, giao thông liên vùng, đường sắt và chuyển đổi xanh, nhu cầu về đội ngũ kỹ sư xây dựng có trình độ chuyên môn tốt, khả năng ứng dụng công nghệ và thích ứng với môi trường làm việc hiện đại là rất lớn.
Tuy nhiên, tuyển sinh các ngành xây dựng trong những năm gần đây chưa thật sự tương xứng với nhu cầu nhân lực. Những nguyên nhân có thể kể đến như ngành học này đòi hỏi nền tảng kiến thức toán học, cơ học và kỹ thuật tương đối cao; thời gian học tập, thực hành và thực tập khá nhiều. Sau khi tốt nghiệp, kỹ sư xây dựng thường làm việc trong môi trường có áp lực lớn, phải di chuyển đến công trường, chịu ảnh hưởng của thời tiết và tiến độ dự án. Vì vậy, không ít học sinh có học lực tốt vẫn còn cân nhắc khi lựa chọn ngành”.
Thầy Thành phân tích, nếu chính sách miễn học phí được chính thức ban hành và triển khai đồng bộ, sẽ tạo ra ba tác động tích cực. Đầu tiên, chính sách sẽ giảm đáng kể áp lực tài chính cho người học và gia đình, đặc biệt là sinh viên ở khu vực nông thôn, miền núi, vùng khó khăn và các tỉnh thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai.
Ngoài ra, chính sách sẽ góp phần nâng cao sức hấp dẫn của ngành xây dựng, giúp học sinh và phụ huynh nhìn nhận đầy đủ hơn về vai trò, cơ hội nghề nghiệp và triển vọng phát triển lâu dài của ngành. Cùng với đó, đây có thể trở thành động lực để nhiều học sinh có học lực khá, giỏi lựa chọn ngành. Qua đó, các cơ sở đào tạo có điều kiện tuyển chọn đầu vào tốt hơn, từng bước hình thành đội ngũ kỹ sư chất lượng cao phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và kiến thiết đất nước.
“Mặc dù vậy, cần nhấn mạnh rằng miễn học phí không nên chỉ được xem là giải pháp tăng số lượng tuyển sinh. Mục tiêu quan trọng hơn là thu hút đúng người học, duy trì chất lượng đào tạo và tạo ra nguồn nhân lực có năng lực thực sự. Chính sách tài chính cần được triển khai đồng thời với hoạt động hướng nghiệp, đào tạo thực hành, kết nối doanh nghiệp và bảo đảm cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp” - vị Trưởng khoa khẳng định.
Đề cập đến nhu cầu nhân lực của lĩnh vực xây dựng trong giai đoạn hiện nay, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Trung Thành - Trưởng khoa Khoa Xây dựng, Trường Đại học Mỏ - Địa chất nhận định, Việt Nam đang đẩy mạnh đầu tư phát triển hạ tầng, từ giao thông đô thị đến các công trình công nghiệp và hạ tầng kỹ thuật.
Đây là lĩnh vực có nhu cầu lớn về nguồn nhân lực cả về số lượng và chất lượng. Thực tế, ngành xây dựng cần một lực lượng kỹ sư, chuyên gia và cán bộ kỹ thuật đông đảo và có trình độ chuyên môn cao.
"Ngành xây dựng không chỉ cần nhiều nhân lực mà còn cần nhân lực chất lượng cao. Muốn thu hút người học giỏi theo đuổi lĩnh vực này, cần có những chính sách hỗ trợ đủ mạnh, trong đó miễn học phí là giải pháp tích cực. Chính sách sẽ tạo động lực cho người học lựa chọn ngành và yên tâm theo học, góp phần chuyển dịch các thí sinh thuộc nhóm điểm thi cao vào ngành. Khi có nhiều thí sinh quan tâm hơn đến ngành xây dựng, các cơ sở đào tạo sẽ có điều kiện tuyển chọn được những người học có năng lực tốt, từ đó nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cung cấp cho xã hội" - thầy Thành bày tỏ.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Trung Thành - Trưởng khoa Khoa Xây dựng, Trường Đại học Mỏ - Địa chất. Ảnh: NVCC.
Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội cũng là một trong số những đơn vị có đào tạo ngành xây dựng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hoàng Hiệp - Phòng Đào tạo nhà trường cho hay: "Dự thảo sửa đổi, bổ sung Nghị định số 238/2025/NĐ-CP có nội dung sửa đổi khoản 8 Điều 15, về đối tượng miễn học phí, dự thảo bổ sung đối tượng “người học các ngành, nghề nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, xây dựng, nghệ thuật, thể dục thể thao”. Nếu dự thảo được thông qua và ban hành sẽ có tác động tích cực đến tuyển sinh và đào tạo nguồn nhân lực những ngành này phục vụ phát triển kinh tế, đáp ứng nhu cầu xã hội.
Với ngành Xây dựng, đây là tin vui cho những cơ sở đào tạo tuyển sinh và đào tạo chuyên ngành, cho các doanh nghiệp xây dựng đang khát nhân lực để triển khai các dự án quy mô lớn trên khắp mọi miền về phát triển đô thị, công trình hạ tầng xã hội, hạ tầng kỹ thuật".
Thầy Hiệp thông tin, thực tế tuyển sinh các ngành xây dựng nói chung đang có nhiều thuận lợi, nhưng cũng đan xen khó khăn, đang tồn tại một nghịch lý giữa nhu cầu nhân lực lên cao nhưng chưa mang lại sự quan tâm tương xứng của thí sinh và các gia đình. Về cơ cấu ngành nghề trong nước, nhân lực khối ngành kỹ thuật nói chung, ngành xây dựng nói riêng hiện ở mức tỉ lệ tương đối thấp, mất cân đối so với khối ngành kinh tế, tài chính, ngân hàng và khối ngành dịch vụ, chưa tạo được động lực phát triển kinh tế. Trong khối ngành kỹ thuật, các chuyên ngành mới, hiện đại như AI, bán dẫn… thu hút thí sinh lớn hơn nhiều các ngành kỹ thuật truyền thống như xây dựng, giao thông.
Một phần nguyên nhân kém thu hút thí sinh là chưa nhiều người hiểu đúng về ngành xây dựng. Ngành học có vị trí việc làm đa dạng, ứng dụng công nghệ thông tin, công nghệ xây dựng mạnh mẽ. Ngành xây dựng có nhiều chuyên môn sâu đáp ứng nhu cầu người học, năng lực và sự yêu thích các công việc khác nhau như tư vấn, thiết kế, quản lý dự án, phát triển công nghệ, khởi nghiệp, quản lý nhà nước, đào tạo nhân lực… bên cạnh công việc hay được nghĩ tới là thi công.
"Trong mùa tuyển sinh năm 2026, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội ghi nhận xu hướng lựa chọn các ngành xây dựng của thí sinh tăng đột phá so với các năm tuyển sinh trước. Tỉ lệ tổng số nguyện vọng đăng ký xét tuyển so với tổng chỉ tiêu ở mức 7:1, cao hơn mức trung bình các ngành nghề toàn quốc. Chính sách học bổng Nhà nước dành cho ngành kỹ thuật then chốt được quy định tại Nghị định 179/2026/NĐ-CP đã có những tác động rõ mang lại sức hút cho ngành xây dựng.
Hy vọng cùng với chính sách miễn học phí cho ngành này theo dự thảo sửa đổi, bổ sung Nghị định số 238/2025/NĐ-CP sẽ có tác động kép để phát triển nhân lực xây dựng chất lượng cao đồng đều, hiệu quả hơn tại các vùng miền, khu vực khó khăn đón bắt nhu cầu đầu tư xây dựng, phát triển hạ tầng" - thầy Hiệp cho hay.
Miễn học phí cần được thực hiện trên nguyên tắc học phí được Nhà nước cấp bù đầy đủ
Đề cập đến chi phí đào tạo thực tế của ngành, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Quang Thành chia sẻ, kỹ thuật xây dựng là ngành có chi phí đào tạo tương đối cao. Ngoài đội ngũ giảng viên có trình độ chuyên môn sâu, nhà trường phải đầu tư cho phòng thí nghiệm, thiết bị đo đạc, phần mềm chuyên ngành, máy tính cấu hình cao, mô hình thực hành, vật liệu thí nghiệm, bảo trì thiết bị, tổ chức thực tập và các hoạt động khảo sát thực tế.
Đặc biệt, yêu cầu đào tạo kỹ sư xây dựng hiện nay không chỉ dừng lại ở kiến thức truyền thống mà còn phải tiếp cận BIM, mô phỏng số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ thi công hiện đại, công trình xanh, vật liệu mới và các tiêu chuẩn trong nước, quốc tế. Những yêu cầu này làm gia tăng đáng kể nhu cầu đầu tư thường xuyên của cơ sở đào tạo.
Vì vậy, miễn học phí cho người học là chính sách rất nhân văn, nhưng cần được thực hiện trên nguyên tắc học phí được Nhà nước cấp bù đầy đủ, đúng định mức, đúng thời hạn và phù hợp với chi phí đào tạo thực tế.
Nếu nguồn cấp bù không đầy đủ hoặc chậm được bố trí, nhà trường có thể gặp khó khăn trong việc duy trì phòng thí nghiệm, cập nhật phần mềm, đổi mới thiết bị, tổ chức thực hành, thực tập và mời chuyên gia, doanh nghiệp tham gia đào tạo. Về lâu dài, điều này có thể ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo – trong khi mục tiêu của chính sách là nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
Do đó, thầy Thành đề xuất cơ chế cấp bù cần bảo đảm một số nguyên tắc: Xác định định mức cấp bù theo đặc thù và chi phí thực tế của từng nhóm ngành, không nên áp dụng đồng đều cho tất cả các ngành; Bố trí kinh phí ổn định, kịp thời và có khả năng dự báo để cơ sở đào tạo chủ động xây dựng kế hoạch; Tính đến chi phí thực hành, thí nghiệm, phần mềm và chuyển đổi số; Có cơ chế điều chỉnh định mức theo biến động giá và yêu cầu đổi mới công nghệ; Bảo đảm quyền tự chủ học thuật và trách nhiệm giải trình của cơ sở đào tạo.
Khi nguồn cấp bù được bảo đảm, chính sách sẽ mang lại lợi ích kép: sinh viên được giảm áp lực tài chính, còn nhà trường vẫn có đủ nguồn lực để duy trì và nâng cao chất lượng đào tạo.
Để đào tạo nguồn nhân lực xây dựng chất lượng cao, vị Trưởng khoa chỉ ra, cần có thêm các giải pháp đồng bộ. Nhà nước và doanh nghiệp nên tăng học bổng cho sinh viên giỏi, sinh viên nghiên cứu khoa học và sinh viên có hoàn cảnh khó khăn, bởi ngoài học phí, các em còn phải trang trải nhiều chi phí sinh hoạt, thiết bị học tập và thực tập.
Bên cạnh đó, cần tăng cường liên kết giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp thông qua việc góp ý chương trình, tiếp nhận sinh viên thực tập, cử chuyên gia tham gia giảng dạy, hỗ trợ thiết bị, phần mềm và cung cấp các đề tài thực tế. Đồng thời, nên khuyến khích mô hình doanh nghiệp đặt hàng đào tạo, cấp học bổng gắn với cam kết tuyển dụng sau khi sinh viên tốt nghiệp.
Nhà nước cũng cần quan tâm đầu tư phòng thí nghiệm, công nghệ đào tạo và phát triển đội ngũ giảng viên; tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận các dự án hạ tầng trọng điểm, BIM, công trình xanh và chuyển đổi số. Khi Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp phối hợp chặt chẽ, chính sách miễn học phí mới thực sự chuyển hóa thành nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển hạ tầng và kiến thiết đất nước.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Quang Thành - Trưởng khoa Khoa Xây dựng, Trường Đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: NVCC.
Đi cùng chính sách miễn học phí cho người học, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Trung Thành cho rằng, để nâng cao chất lượng đào tạo nhân lực ngành xây dựng, cần có sự đầu tư đồng bộ cho các cơ sở đào tạo, đặc biệt là hệ thống phòng thí nghiệm, thực hành và đội ngũ giảng viên.
Đặc thù của ngành xây dựng đòi hỏi người học phải được thực hành thường xuyên, tiếp cận với các công nghệ, thiết bị và quy trình thi công thực tế. Để tăng cường tính thực tiễn trong đào tạo, Khoa Xây dựng thường xuyên mời các chuyên gia có nhiều kinh nghiệm thực tế tham gia giảng dạy một số chuyên đề, giúp sinh viên tiếp cận sát hơn với yêu cầu của nghề nghiệp. Cùng với đó, nếu có thêm hệ thống phòng thí nghiệm tốt sẽ nâng cao năng lực thực hành cho sinh viên.
Ngoài ra, cũng cần đẩy mạnh liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp, tạo điều kiện để sinh viên tham gia các dự án thực tế ngay trong quá trình học tập. Một trong những thước đo quan trọng của hoạt động đào tạo và nghiên cứu là khả năng tạo ra các sản phẩm, giải pháp có tính ứng dụng trong thực tiễn sản xuất. Đồng thời, cũng cần quan tâm đến chế độ, chính sách và thu nhập của giảng viên để thầy cô yên tâm giảng dạy, nghiên cứu.
Theo quan điểm của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hoàng Hiệp: "Sự kết nối giữa doanh nghiệp với cơ sở giáo dục đại học là hết sức cần thiết. Chính sách trao học bổng đồng hành, tiếp nhận thực tập của các doanh nghiệp mang lại lợi ích cho cả doanh nghiệp, người học và nhà trường. Để nâng cao hơn nữa mô hình liên kết, cơ sở đào tạo rất mong doanh nghiệp đặt hàng đào tạo, đầu tư mạnh mẽ hơn các công nghệ mới, cơ sở thực hành hiện đại để huấn luyện kỹ thuật, kỹ năng cho sinh viên song song với các kiến thức được trang bị trong trường đại học. Điều này giúp nâng cao khả năng thực chiến cho sinh viên tốt nghiệp, sớm bắt tay, triển khai ngay được chuyên môn tự tin, vững vàng tại doanh nghiệp".
