Trong hành trình chuyển đổi số của giáo dục Việt Nam, việc đưa tri thức từ trang sách truyền thống lên môi trường số không chỉ là sự thay đổi về phương thức truyền tải, mà còn là bước chuyển quan trọng trong tư duy tổ chức dạy và học. Điều này hướng đến mục tiêu kiến tạo một hệ sinh thái học liệu số hiện đại, nơi tri thức được lan tỏa hiệu quả, không còn bị giới hạn trong những trang sách in, mà được mở rộng trên không gian số với nhiều hình thức tương tác phong phú. Từ đó, việc học tập trở nên linh hoạt, cá nhân hóa và gần gũi hơn với thế hệ học sinh trong thời đại số. Với nhiều tiện ích, có thể học tập tại bất cứ đâu, học sinh, giáo viên có thể tận dụng để phát huy hiệu quả của học liệu điện tử một cách tốt nhất.
Học liệu điện tử mở rộng không gian học tập mọi lúc mọi nơi
Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, thầy Đàm Thanh Lạc - Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Giồng Riềng (An Giang) cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số, học liệu điện tử ngày càng trở nên phổ biến và có vai trò thiết thực trong quá trình dạy học.
Theo thầy Lạc, một trong những lợi ích rõ nhất của học liệu điện tử là giúp giáo viên giảm đáng kể thời gian và công sức chuẩn bị bài. Thay vì dành nhiều thời gian cho việc biên soạn đầy đủ nội dung, giáo viên có thể khai thác những học liệu đã được xây dựng để tập trung hơn vào việc lựa chọn nội dung phù hợp, thiết kế hoạt động và xác định yêu cầu cần đạt của bài học.
Đối với học sinh, học liệu điện tử giúp mở rộng không gian và thời gian học tập vượt ra ngoài phạm vi lớp học. Các em có thể tiếp cận nội dung bài học, xem lại bài giảng, nghe lại nội dung, làm bài tập, tìm kiếm tài liệu hoặc luyện tập thêm tại nhà.
“Với học sinh tiếp thu chậm, việc có thể học lại, xem lại nội dung nhiều lần giúp các em củng cố kiến thức theo tốc độ phù hợp. Trong khi đó, học sinh khá, giỏi có thể tiếp cận thêm các tài liệu mở rộng, chuyên sâu để đào sâu kiến thức”, thầy Lạc nhấn mạnh.
Hiện nay, các nền tảng học liệu điện tử của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, trong đó có sách giáo khoa điện tử đã đem lại thêm sự thuận tiện cho giáo viên và học sinh. Người dùng có thể truy cập nội dung trên các thiết bị phù hợp tại nhiều thời điểm, địa điểm khác nhau, phục vụ việc chuẩn bị bài, ôn tập hoặc tra cứu mà không nhất thiết phải mang theo sách giấy.
Bên cạnh nội dung tương ứng với sách giáo khoa, các học liệu bổ trợ, trong đó có sản phẩm bằng tiếng Anh, cung cấp thêm nguồn tư liệu để giáo viên tham khảo, lựa chọn khi chuẩn bị bài. Với học sinh, những học liệu này tạo thêm cơ hội luyện tập, mở rộng kiến thức và tăng cường khả năng tiếp cận nội dung bằng ngoại ngữ, nhất là với những em có nhu cầu học tập, tìm hiểu kiến thức ở mức độ cao hơn.
Đối với giáo viên, theo thầy Lạc, nền tảng học liệu điện tử còn cung cấp các video hướng dẫn, tài liệu giảng dạy, học liệu minh họa và nội dung phục vụ triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018.Việc có thể truy cập và xem lại những nội dung này theo nhu cầu giúp giáo viên chủ động hơn trong tự học, bồi dưỡng chuyên môn và tham khảo cách tổ chức bài dạy.
Bên cạnh đó, sự đa dạng về hình thức học liệu cũng tạo thêm lựa chọn cho giáo viên khi tổ chức các hoạt động trên lớp. Giáo viên có thể trình chiếu trực tiếp nội dung sách giáo khoa trên màn hình hoặc bảng tương tác, phóng to hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu để học sinh dễ quan sát, theo dõi.
"Những cách khai thác này giúp nội dung bài học trở nên trực quan hơn, đồng thời tạo thêm sự tương tác và hứng thú trong quá trình học tập", thầy Lạc cho hay.
Đồng quan điểm, cô Nguyễn Thị Vân Hồng - Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Chương Dương (Hà Nội) cũng cho rằng, ưu điểm nổi bật của học liệu điện tử là sự thuận tiện, linh hoạt và khả năng tiếp cận ở nhiều thời điểm, địa điểm khác nhau. Giáo viên có thể chủ động khai thác học liệu khi chuẩn bị bài hoặc sử dụng trực tiếp trong giờ dạy, thay vì phải chuẩn bị và mang theo nhiều tài liệu.
Với học sinh, các em có thể truy cập nội dung bài học, xem lại kiến thức, làm bài tập hoặc khai thác thêm tư liệu khi tự học tại nhà. Phụ huynh cũng có thể tiếp cận học liệu để nắm được nội dung con đang học, từ đó thuận lợi hơn trong việc đồng hành và hỗ trợ con học tập.
Theo cô Vân Hồng, việc học liệu có thể truy cập trên nhiều thiết bị giúp quá trình dạy và học linh hoạt hơn, không hoàn toàn phụ thuộc vào thời gian trên lớp hay việc mang theo sách giáo khoa. Đây cũng là điều kiện để giáo viên, học sinh và phụ huynh khai thác nguồn học liệu phù hợp với nhu cầu của mình trong quá trình dạy, học và ôn tập.
Chưa kể, các học liệu như video, hình ảnh, tư liệu, bài tập hay nội dung tương tác có thể hỗ trợ giáo viên ở nhiều khâu của quá trình dạy học. Thay vì phải tự tìm kiếm, biên soạn toàn bộ tư liệu cho từng bài, giáo viên có thể lựa chọn những học liệu phù hợp để bổ sung vào bài giảng. Đặc biệt, với những nội dung khó hình dung nếu chỉ trình bày bằng lời hoặc qua sách giáo khoa, hình ảnh, video, sơ đồ hay mô phỏng giúp học sinh dễ hình dung và tiếp cận kiến thức trực quan hơn.
Theo cô Vân Hồng, việc có thêm các dạng học liệu này cũng giúp giáo viên đa dạng hóa cách tổ chức hoạt động trên lớp, chẳng hạn sử dụng video để dẫn nhập vấn đề, hình ảnh và tư liệu để học sinh quan sát, phân tích, hoặc bài tập tương tác để kiểm tra và củng cố kiến thức. Sau giờ học, học sinh có thể tiếp tục khai thác bài tập, tư liệu hoặc nội dung bổ trợ để ôn tập và tự học theo nhu cầu.
Tuy nhiên, cô Vân Hồng cũng cho rằng học liệu điện tử cần được sử dụng có chọn lọc, tránh biến công nghệ thành mục tiêu thay vì công cụ hỗ trợ dạy học. Giáo viên cần căn cứ vào nội dung bài học, độ tuổi và khả năng tiếp nhận của học sinh để lựa chọn học liệu phù hợp, sử dụng đúng thời điểm và đúng mục đích.
“Việc ứng dụng công nghệ không nên làm giảm những hoạt động quan trọng như đọc, viết, suy luận, thực hành, trao đổi và giao tiếp trực tiếp giữa học sinh với giáo viên, bạn bè”, cô Hồng cho hay.
Từ kho học liệu đến đổi mới cách tổ chức dạy học
Không chỉ giúp giáo viên có thêm nguồn tư liệu, học liệu điện tử còn mở ra nhiều cách thức mới trong việc minh họa kiến thức và tổ chức hoạt động học tập. Hình ảnh, video, mô phỏng, sơ đồ, bản đồ tư duy, câu hỏi tương tác hay ngân hàng bài tập giúp giáo viên lựa chọn hình thức thể hiện phù hợp với từng nội dung, thay vì chỉ truyền đạt kiến thức qua văn bản.
Theo thầy Đàm Thanh Lạc, việc khai thác những học liệu này giúp giáo viên linh hoạt hơn trong tổ chức dạy học, từ dạy học trực tiếp, trực tuyến đến kết hợp; từ hoạt động cá nhân, theo nhóm đến giao nhiệm vụ trước, trong và sau giờ học. Giáo viên có thêm điều kiện chuyển từ việc tập trung truyền đạt nội dung sang thiết kế các hoạt động để học sinh tự tìm hiểu, thực hành, trao đổi và vận dụng kiến thức.
Điều này cũng tạo điều kiện để các hoạt động trên lớp trở nên đa dạng hơn. Với những nội dung khó hình dung nếu chỉ đọc trên sách, giáo viên có thể sử dụng hình ảnh, video hoặc mô phỏng để minh họa. Với những nội dung cần thực hành, củng cố, học sinh có thể tiếp tục làm bài tập, trả lời câu hỏi hoặc thực hiện nhiệm vụ trên môi trường số.
Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Giồng Riềng nhấn mạnh, giá trị của học liệu điện tử không nằm ở việc tạo ra một “phiên bản số” của sách giáo khoa, mà ở khả năng bổ sung những phương thức tiếp cận kiến thức mà sách giáo khoa giấy khó đáp ứng đầy đủ. Nếu sách giáo khoa cung cấp hệ thống kiến thức có cấu trúc và là nền tảng của bài học, học liệu điện tử có thể mở rộng bài học bằng hình ảnh, âm thanh, video, mô phỏng, tương tác và các hoạt động luyện tập.
Còn theo cô Nguyễn Thị Vân Hồng, học liệu điện tử không nên dừng ở việc đưa nguyên nội dung sách giáo khoa giấy lên môi trường số. Giá trị của học liệu điện tử cần được thể hiện ở những lợi thế mà môi trường số có thể mang lại, như hình ảnh, âm thanh, video, mô phỏng, câu hỏi tương tác, khả năng tìm kiếm nhanh và truy cập linh hoạt. Từ đó, giáo viên có thể lựa chọn hình thức học liệu phù hợp với từng nội dung, còn học sinh có thêm cách tiếp cận kiến thức theo khả năng và nhu cầu học tập.
Theo cô, yếu tố quan trọng là xây dựng được kho học liệu số có chất lượng và được tổ chức khoa học. Học liệu trước khi đưa vào sử dụng cần được kiểm chứng về tính chính xác, phù hợp với chương trình, lứa tuổi và yêu cầu sư phạm, đồng thời bảo đảm các quy định về bản quyền.
Kho học liệu cũng cần được phân loại rõ theo cấp học, môn học, chủ đề, bài học và mục đích sử dụng để giáo viên có thể nhanh chóng tìm được nội dung cần thiết thay vì phải mất nhiều thời gian tìm kiếm, sàng lọc.
“Trong hoạt động giảng dạy, không phải càng nhiều học liệu càng tốt, mà quan trọng là học liệu có chất lượng, dễ tìm, dễ sử dụng và thực sự phục vụ bài học. Khi giáo viên có thể nhanh chóng tìm được đúng học liệu mình cần, thay vì mất nhiều thời gian chọn lọc giữa quá nhiều nguồn tài nguyên, học liệu điện tử mới thực sự trở thành công cụ hỗ trợ đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượng dạy học”, cô Vân Hồng nhấn mạnh.
