Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất trong dự thảo quy chế tuyển sinh mới là kỳ thi tuyển sinh lớp 10 trung học phổ thông không chuyên sẽ chỉ còn 2 môn thi Toán, Ngữ văn thay vì 3 môn như trước đây.
Đề xuất tuyển sinh vào lớp 10 theo phương thức thi tuyển chỉ với hai môn Toán và Ngữ văn đang nhận được nhiều sự quan tâm của cán bộ quản lý, giáo viên, phụ huynh và học sinh. Bên cạnh ý kiến lo ngại học sinh sẽ có xu hướng học lệch, bỏ bê các môn khác, nhiều ý kiến cho rằng giảm một môn thi là bước đi phù hợp với tinh thần đổi mới giáo dục, góp phần giảm áp lực thi cử, giảm tình trạng dạy học chạy theo kỳ thi và tạo điều kiện để nhà trường thực hiện đúng mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực học sinh.
Dự thảo thi tuyển sinh vào lớp 10 có 2 luồng ý kiến trái chiều
Dự thảo quy chế tiếp nhận và tuyển sinh học sinh đầu cấp giáo dục phổ thông mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến đã đề xuất một thay đổi đáng chú ý đối với tuyển sinh vào lớp 10. Theo phương án được công bố, địa phương có thể lựa chọn phương thức xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp giữa xét tuyển và thi tuyển; nếu tổ chức thi tuyển vào lớp 10 không chuyên thì số môn thi gồm Toán và Ngữ văn. Đối với tuyển sinh vào lớp 10 chuyên, học sinh tiếp tục phải thực hiện thêm bài thi môn chuyên theo quy định.
Nếu được ban hành, đây sẽ là thay đổi đáng kể so với quy định đang áp dụng. Theo Thông tư 30/2024/TT-BGDĐT, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 gồm Ngữ văn, Toán và một môn thi hoặc bài thi thứ ba do Sở Giáo dục và Đào tạo lựa chọn, công bố theo quy định.
Chính vì vậy, ngay khi phương án chỉ còn hai môn được đưa ra, dư luận giáo dục xuất hiện hai luồng ý kiến tương đối rõ.
Luồng ý kiến thứ nhất cho rằng nên giữ môn thi thứ ba, đặc biệt là Tiếng Anh. Lập luận được đưa ra là trong bối cảnh hội nhập, ngoại ngữ ngày càng quan trọng đối với học tập và nghề nghiệp; nếu không đưa Tiếng Anh vào kỳ thi tuyển sinh, học sinh có thể giảm động lực học tập môn này ở cuối cấp trung học cơ sở. Một số giáo viên và học sinh cũng lo ngại rằng khi kỳ thi chỉ còn Toán và Ngữ văn, áp lực tuyển sinh sẽ dồn vào hai môn, khiến việc học hai môn này trở nên căng thẳng hơn. Những băn khoăn này đã được phản ánh trong các ý kiến gần đây của giáo viên, học sinh và phụ huynh.
Đây là những lo ngại có cơ sở nhất định và không nên xem nhẹ. Bất cứ môn học nào được đưa vào kỳ thi tuyển sinh đều tạo ra tác động rất mạnh đến cách học của học sinh, cách dạy của giáo viên và sự đầu tư của gia đình. Nếu Tiếng Anh được xác định là môn thi bắt buộc, học sinh sẽ dành nhiều thời gian hơn cho môn học này. Ngược lại, nếu Tiếng Anh không còn là môn thi tuyển sinh, nguy cơ một bộ phận học sinh giảm mức độ đầu tư cho môn học cũng là vấn đề cần tính đến.
Tuy nhiên, luồng ý kiến thứ hai – ủng hộ phương án chỉ thi Toán và Ngữ văn – cũng có những cơ sở rất đáng chú ý, thậm chí xét về mục tiêu giảm áp lực thi cử và phù hợp với định hướng đổi mới giáo dục hiện nay, phương án này có nhiều điểm hợp lý.
Trước hết, cần xác định đúng bản chất của kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10. Đây không phải là kỳ thi tốt nghiệp trung học cơ sở, cũng không phải kỳ thi đánh giá toàn diện tất cả những gì học sinh đã học trong bốn năm trung học cơ sở. Mục đích cơ bản của kỳ thi, ở những địa phương có nhu cầu phân loại để tuyển sinh vào các trường trung học phổ thông công lập, là tạo căn cứ để lựa chọn học sinh trong điều kiện số lượng người học có nhu cầu vượt quá khả năng tiếp nhận của một số cơ sở giáo dục.
Nếu hai môn Toán và Ngữ văn được xây dựng đề thi có chất lượng, có khả năng đánh giá kiến thức cốt lõi, tư duy, khả năng đọc hiểu, lập luận, vận dụng và giải quyết vấn đề thì việc sử dụng hai môn này làm căn cứ tuyển sinh hoàn toàn có thể xem xét.
Thực tế, xu hướng đổi mới kiểm tra, đánh giá hiện nay không còn đặt nặng việc kiểm tra học sinh nhớ được bao nhiêu kiến thức. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ cách dạy học thiên về truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực người học. Trong định hướng đánh giá theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, việc đánh giá cũng ngày càng chú trọng năng lực vận dụng, tư duy, lập luận, giải quyết vấn đề thay vì chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ.
Đây chính là cơ sở để nhìn nhận đề xuất giảm môn thi theo hướng tích cực hơn.
Một kỳ thi tuyển sinh lớp 10 không nhất thiết phải càng nhiều môn càng tốt. Ngược lại, điều quan trọng là số lượng môn thi phải tương xứng với mục tiêu của kỳ thi và không tạo ra những tác động ngược đối với quá trình dạy học.
Từ góc độ này, phương án hai môn Toán và Ngữ văn có thể giúp giảm đáng kể áp lực cho học sinh lớp 9, đồng thời giảm áp lực ôn thi đối với giáo viên và nhà trường.
Thêm môn thi thứ ba có thực sự giải quyết được tình trạng học lệch hay không?
Một trong những lý do được nhắc đến nhiều nhất khi bàn về phương án chỉ thi Toán và Ngữ văn là nguy cơ học sinh học lệch.
Đây là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc, nhưng cũng cần đặt trong một câu hỏi rộng hơn: Liệu việc thêm môn thi thứ ba có thực sự giải quyết được tình trạng học lệch hay không?
Giả sử kỳ thi tuyển sinh lớp 10 gồm Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh. Khi đó, học sinh biết chắc ba môn này có ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội vào trường trung học phổ thông công lập. Vì vậy, học sinh sẽ ưu tiên thời gian, công sức và thậm chí cả việc học thêm cho ba môn này.
Nhưng điều đó có đồng nghĩa với việc học sinh sẽ học đều tất cả các môn còn lại?
Rõ ràng là không. Một học sinh có năng lực nổi trội về Vật lý, Hóa học, Sinh học, Lịch sử, Địa lý, Tin học, Công nghệ, Âm nhạc hay Mỹ thuật vẫn có thể phải dành phần lớn thời gian cho Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh vì đây là ba môn quyết định kết quả tuyển sinh.
Nói cách khác, việc thêm một môn thi thứ ba không thể biến kỳ thi tuyển sinh lớp 10 thành một kỳ đánh giá toàn diện tất cả năng lực của học sinh.
Nếu môn thứ ba là Tiếng Anh, học sinh có thế mạnh về khoa học tự nhiên vẫn phải dành thêm thời gian đáng kể cho Tiếng Anh. Học sinh có năng khiếu về nghệ thuật cũng phải ưu tiên ba môn thi. Học sinh có khả năng đặc biệt về lịch sử, địa lý, công nghệ hay tin học cũng không thể sử dụng thế mạnh đó để thay thế điểm số của các môn thi bắt buộc.
Do đó, tranh luận rằng chỉ thi hai môn sẽ làm học sinh học lệch cần được nhìn nhận trong một bối cảnh rộng hơn.
Thực chất, vấn đề không nằm hoàn toàn ở việc kỳ thi có hai hay ba môn, mà nằm ở vai trò mà xã hội đặt lên kỳ thi.
Nếu chúng ta tiếp tục quan niệm rằng điểm thi tuyển sinh lớp 10 là thước đo quan trọng nhất để đánh giá một học sinh, dù thi hai môn hay ba môn, học sinh vẫn có xu hướng tập trung vào các môn thi.
Ngược lại, nếu xác định kỳ thi chỉ là một công cụ tuyển sinh trong một thời điểm, còn quá trình giáo dục phải đánh giá toàn diện học sinh thông qua nhiều năm học, thì việc giảm số môn thi sẽ không nhất thiết làm giảm chất lượng giáo dục.
Đổi mới giáo dục phải bắt đầu từ việc thay đổi tư duy “dạy để thi”.
Đây mới là vấn đề cốt lõi. Nếu giáo viên dạy học chủ yếu để học sinh vượt qua kỳ thi, mỗi thay đổi về môn thi đều có thể kéo theo một cuộc điều chỉnh lớn trong hoạt động dạy học. Khi môn thứ ba là Tiếng Anh, các trường tăng cường ôn Tiếng Anh. Nếu năm sau môn thứ ba được thay bằng một môn khác, hoạt động ôn tập lại tiếp tục chuyển hướng.
Cách làm này dễ tạo ra vòng luẩn quẩn: thi môn nào thì dạy mạnh môn đó; thi gì thì học sinh tập trung vào đó.
Trong khi đó, tinh thần của chương trình giáo dục mới là dạy học sinh có năng lực tự học, biết vận dụng kiến thức, biết giải quyết vấn đề, có khả năng giao tiếp, hợp tác, tư duy độc lập và phát triển những phẩm chất cần thiết.
Nếu tư duy này được thực hiện một cách thực chất, thì kỳ thi tuyển sinh lớp 10 càng nên nhẹ nhàng, vừa sức và gọn hơn, thay vì biến thành một kỳ thi có quá nhiều môn và tạo áp lực lớn cho học sinh.
Một học sinh không thể được đánh giá toàn diện chỉ bằng một vài bài thi. Vì thế, giảm một môn thi không có nghĩa là giảm yêu cầu giáo dục.
Ngược lại, nếu được tổ chức hợp lý, đây có thể là cơ hội để các nhà trường giảm thời gian luyện thi, tăng thời gian tổ chức các hoạt động giáo dục, trải nghiệm, hướng nghiệp, phát triển năng lực cá nhân và giúp học sinh học tập cân bằng hơn.
Nhà trường vẫn phải thực hiện đầy đủ chương trình giáo dục. Giáo viên các môn học khác vẫn phải tổ chức dạy học nghiêm túc. Việc đánh giá thường xuyên, định kỳ trong nhà trường vẫn phải được thực hiện theo quy định. Học sinh vẫn phải học các môn và hoạt động giáo dục khác.
Nói cách khác, giảm môn thi tuyển sinh không đồng nghĩa với giảm môn học trong chương trình hay giảm chất lượng bài học.
Tuy nhiên, nếu nhìn xa hơn, giảm từ ba môn xuống hai môn vẫn chưa phải lời giải cuối cùng cho bài toán tuyển sinh lớp 10.
Giải pháp căn cơ hơn phải là từng bước bảo đảm đủ trường lớp, đủ chỗ học để mọi học sinh hoàn thành trung học cơ sở đều có cơ hội tiếp tục học tập phù hợp sau lớp 9.
Mục tiêu cuối cùng của giáo dục phổ thông không phải là tạo ra một kỳ thi để loại một bộ phận học sinh ra khỏi cơ hội học tiếp. Mục tiêu phải là tạo ra nhiều con đường học tập phù hợp để mỗi học sinh có thể tiếp tục phát triển.
Trong giai đoạn hiện nay, nếu chưa thể bỏ kỳ thi, việc giảm từ ba môn xuống hai môn là một hướng có thể nghiên cứu, thử nghiệm và đánh giá. Nó giúp giảm một phần áp lực nhưng vẫn duy trì được công cụ tuyển sinh cần thiết đối với những địa phương còn thiếu chỗ học.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
