Tại buổi làm việc với Đại học Huế, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng các công trình khoa học xã hội, nhân văn và nghệ thuật cần được nhìn nhận từ những giá trị mà chúng tạo ra cho đất nước và xã hội. Những đóng góp trong tư vấn, phản biện, hoạch định chính sách, bảo tồn văn hóa hay sáng tạo nghệ thuật có thể mang lại giá trị lớn, dù không nhất thiết thể hiện qua số lượng công bố quốc tế.
Lãnh đạo một số cơ sở giáo dục đào tạo văn hóa, nghệ thuật đánh giá đây là hướng tiếp cận phù hợp với đặc thù của lĩnh vực. Theo đó, cần có hệ tiêu chí và phương thức đánh giá riêng, coi trọng giá trị sáng tạo, khả năng lan tỏa và tác động đối với đời sống xã hội, đồng thời ghi nhận những thành quả được tạo ra từ thực hành nghệ thuật.
Giá trị của công trình nghệ thuật cần được đánh giá bằng thước đo phù hợp
Bàn luận về nội dung này, trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Tiến sĩ Trịnh Đăng Khoa - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: "Giá trị của các công trình nghệ thuật không thể chỉ được đo đếm bằng số lượng công bố quốc tế mà cần được nhìn nhận thông qua sự hiện diện, sức lan tỏa và những tác động trong đời sống văn hóa, tinh thần của cộng đồng.
Nghiên cứu khoa học và sáng tạo nghệ thuật có phương pháp tạo tác và sản phẩm đầu ra khác nhau. Sản phẩm cuối cùng của một công trình nghiên cứu khoa học có thể là bài báo hoặc một cuốn sách, thì sản phẩm của hoạt động sáng tạo văn hóa, nghệ thuật chính là những tác phẩm thực hành. Việc xây dựng khung tham chiếu phù hợp không chỉ nhằm ghi nhận đúng giá trị của các công trình, tác phẩm văn hóa, nghệ thuật mà còn góp phần bảo đảm sự công bằng trong đánh giá các loại hình sáng tạo khác nhau".
Theo thầy Khoa, muốn xây dựng một cơ chế đánh giá công trình nghệ thuật một cách phù hợp, trong đó tác động thực tiễn và mức độ đóng góp cho xã hội trở thành tiêu chí quan trọng, trước hết cần xây dựng hệ quy chiếu theo chuẩn mực quốc gia, lấy văn hóa và hệ giá trị của con người Việt Nam làm thước đo.
Bộ khung với các tiêu chuẩn, tiêu chí mang tính quốc gia sẽ là cơ sở để các hội đồng chuyên môn tham chiếu khi đánh giá công trình, tác phẩm văn hóa, nghệ thuật. Hội đồng ở các cấp, các loại hình nghệ thuật có thể có cách tổ chức khác nhau nhưng đều phải tuân thủ khung tham chiếu chung này.
Bên cạnh đó, hệ thống tiêu chí cần bảo đảm sự hài hòa giữa những giá trị có tính phổ quát của quốc gia với đặc trưng riêng của từng vùng miền, khu vực. Bởi văn hóa, nghệ thuật luôn gắn với không gian sáng tạo và cộng đồng tiếp nhận cụ thể.
Dưới góc nhìn của Tiến sĩ Phan Lê Chung - Phó Hiệu trưởng phụ trách Trường Đại học Nghệ thuật (Đại học Huế), các bài báo quốc tế không phải thước đo duy nhất để đánh giá các công trình trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật. Thực tế, nhiều công trình có những đóng góp quan trọng trong việc gìn giữ, lan tỏa các giá trị cộng đồng, xã hội, đồng thời phản ánh đặc trưng văn hóa của từng địa phương, vùng miền. Không ít công trình đi sâu vào những vấn đề chuyên biệt, phạm vi nghiên cứu hẹp và có ít người cùng nghiên cứu.
Lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật còn có tính đa chiều, với nhiều cách tiếp cận, góc nhìn và nhận định khác nhau. Những đặc điểm này đặt ra yêu cầu cần có cách đánh giá phù hợp với đặc thù của từng lĩnh vực, thay vì chỉ dựa vào số lượng công bố để đo lường giá trị.
Khi đánh giá các công trình văn hóa, nghệ thuật cần quan tâm đến những giá trị mà công trình tạo ra, khả năng đóng góp cho cộng đồng, xã hội cũng như giá trị trong việc bảo tồn, phát huy những đặc trưng văn hóa của từng địa phương, vùng miền.
Hình thành một hệ sinh thái để sử dụng kết quả nghiên cứu
Đặc biệt, Tiến sĩ Trịnh Đăng Khoa phân tích, đối với các cơ sở giáo dục đại học, cần xây dựng một hệ sinh thái để định danh, định giá và chuyển hóa những giá trị từ các đề tài, dự án thành sản phẩm phục vụ xã hội. Trong đó, việc kết nối với doanh nghiệp, nhà đầu tư và các đối tác có khả năng đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn là một yếu tố quan trọng.
“Chúng ta phải tìm được các đối tác, doanh nghiệp, nhà đầu tư để có thể tạo ra những sản phẩm trên cơ sở nghiên cứu, từ đó phục vụ đời sống xã hội tốt hơn. Trường đại học không chỉ dừng lại ở việc hoàn thành một đề tài hay dự án nghiên cứu mà cần hình thành một hệ sinh thái sử dụng kết quả nghiên cứu, giúp chuyển hóa giá trị trí tuệ thành một chuỗi giá trị lớn hơn" - thầy Khoa khẳng định.
Theo Tiến sĩ Trịnh Đăng Khoa, việc nhìn nhận giá trị của các công trình nghiên cứu, tác phẩm văn hóa, nghệ thuật từ tác động đối với đời sống xã hội cũng phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.
Nghị quyết 80 nhấn mạnh, phát triển toàn diện văn hoá, con người Việt Nam trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Từ góc độ này, các công trình nghệ thuật không chỉ tạo ra giá trị trong phạm vi học thuật mà còn góp phần hình thành diện mạo văn hóa, bản sắc và hình ảnh con người Việt Nam.
Cùng với đó, việc thúc đẩy các công trình, tác phẩm có khả năng đi vào đời sống còn tác động tích cực đến phát triển công nghiệp văn hóa. Các kết quả nghiên cứu cần được xem như một nguồn tài nguyên tri thức. Khi kết nối với các chủ thể có khả năng khai thác, ứng dụng và phát triển, nguồn tài nguyên này có thể hình thành những chuỗi giá trị mới, đưa sản phẩm nghiên cứu từ phạm vi học thuật vào đời sống và thị trường.
Đối với đề xuất thành lập hội đồng chuyên môn để đánh giá các công trình trên cơ sở tác động thực tế và giá trị mà công trình mang lại, Tiến sĩ Phan Lê Chung cho rằng thành phần hội đồng cần bảo đảm năng lực chuyên môn phù hợp với lĩnh vực nghệ thuật, đồng thời có sự tham gia của nhiều nhóm chuyên gia để việc đánh giá được toàn diện.
Cùng với các chuyên gia có nền tảng chuyên môn chung về nghệ thuật, hội đồng nên có đại diện từ các cơ sở giáo dục và những người đang hoạt động trong lĩnh vực nghề nghiệp, thực hành nghệ thuật. Đối với những chuyên ngành hoặc hướng nghiên cứu chuyên sâu, cần có sự tham gia của các chuyên gia có uy tín nghề nghiệp, am hiểu thực tiễn của lĩnh vực đó.
Việc lựa chọn chuyên gia đánh giá không nhất thiết phải đặt nặng yêu cầu về học hàm, học vị. Với những lĩnh vực chuyên môn hẹp, có thể xem xét cơ chế đặc cách đối với những người có uy tín nghề nghiệp, kinh nghiệm thực tiễn và được giới chuyên môn ghi nhận.
Cách tiếp cận này sẽ giúp hội đồng vừa bảo đảm cơ sở chuyên môn trong đánh giá, vừa phản ánh được đặc thù của từng lĩnh vực nghệ thuật và những giá trị được tạo ra từ thực tiễn sáng tạo.
Ngoài ra, thầy Chung cho rằng, việc thay đổi cách đánh giá theo hướng coi trọng giá trị sáng tạo, giá trị văn hóa và tác động xã hội sẽ tạo ra một cú hích lớn tác động đến động lực nghiên cứu của các giảng viên lĩnh vực nghệ thuật. Khi những giá trị được tạo ra từ nghiên cứu và thực hành nghệ thuật được ghi nhận phù hợp với đặc thù của lĩnh vực, giảng viên sẽ có thêm điều kiện tập trung vào chuyên môn, đầu tư chiều sâu để tạo ra những công trình, tác phẩm có giá trị nghệ thuật và đóng góp cho xã hội.
Định hướng này cũng phù hợp với chủ trương chung về phát triển văn hóa, nghệ thuật. Trong bối cảnh đó, những chỉ đạo, định hướng cụ thể đối với lĩnh vực nghệ thuật có ý nghĩa trong việc góp phần thay đổi nhận thức về giá trị của nghiên cứu, sáng tạo, từ đó nâng cao trách nhiệm và chất lượng đào tạo nhân lực trong lĩnh vực này.
