Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo hiện nay, việc nâng cao trách nhiệm, kỷ luật lao động và hiệu quả làm việc của đội ngũ giáo viên tại các nhà trường công lập là yêu cầu cần thiết.
Theo dự thảo Thông tư quy định chế độ làm việc đối với giáo viên phổ thông, dự bị đại học được Bộ Giáo dục và Đào tạo mới công bố tại điểm b khoản 3 Điều 14: “Trường hợp bảo đảm đủ điều kiện về cơ sở vật chất, trang thiết bị cho giáo viên làm việc tại cơ sở giáo dục thì hiệu trưởng có thể tổ chức cho giáo viên làm việc 40 giờ/tuần, 08 giờ/ngày tại cơ sở giáo dục...” đang được đội ngũ giáo viên đặc biệt quan tâm.
Bởi lẽ, khi đề cập đến việc tổ chức cho giáo viên làm việc đủ 8 tiếng mỗi ngày tại cơ sở giáo dục, theo người viết cần nhìn nhận vấn đề một cách khách quan, toàn diện, xuất phát từ đặc thù nghề nghiệp và thực tế công việc của giáo viên.
Vì sao đa số giáo viên chưa thể làm việc 8 tiếng mỗi ngày tại trường? Đây không đơn thuần là vấn đề thời gian, mà còn liên quan đến cơ sở hạ tầng, cách tổ chức lao động, phân công nhiệm vụ và phương thức quản lý trong nhà trường.
Thứ nhất, đặc thù nghề giáo không đồng nhất với mô hình làm việc hành chính như các ngành nghề khác. Nếu nhiều ngành nghề, người lao động có thể thực hiện phần lớn nhiệm vụ tại cơ quan trong khung giờ hành chính nhưng với giáo viên, công việc không chỉ diễn ra trong lớp học hay tại trường.
Ngoài thời gian lên lớp, giáo viên còn phải chuẩn bị bài dạy, nghiên cứu tài liệu, thiết kế hoạt động học tập, xây dựng đề kiểm tra, chấm bài, nhận xét học sinh và điều chỉnh phương pháp giảng dạy.
Những công việc này đòi hỏi sự tập trung, tư duy độc lập và không gian làm việc phù hợp. Chẳng hạn, một giáo viên Ngữ văn phải đọc, phân tích và nhận xét hàng trăm bài viết của học sinh, bảo đảm vừa đánh giá đúng năng lực, vừa đưa ra những góp ý giúp các em tiến bộ trong cùng thời điểm và giới hạn thời gian.
Công việc ấy đòi hỏi không gian yên lặng, ít xáo trộn để người giáo viên có thể tập trung cao độ cho công việc.
Thứ hai, thời khóa biểu và khối lượng nhiệm vụ của giáo viên hiện nay đang được tính theo định mức tiết dạy/ tuần.
Chẳng hạn, ở cấp trung học cơ sở, giáo viên thường được bố trí giảng dạy theo thời khóa biểu với định mức 19 tiết/ tuần nên không phải lúc nào cũng có đủ tiết dạy liên tục trong ngày.
Có người dạy buổi sáng, có người dạy buổi chiều; có ngày giáo viên chỉ có một số tiết, nhưng cũng có ngày phải dạy nhiều tiết liên tiếp. Khoảng thời gian trống giữa các tiết không phải lúc nào cũng đủ dài để giải quyết những công việc chuyên môn cần tập trung.
Nếu yêu cầu giáo viên có mặt tại trường đủ 8 tiếng mỗi ngày, nhà trường phải giải quyết đồng bộ các vấn đề về thời khóa biểu, không gian làm việc, thiết bị, điều kiện sinh hoạt và nhiệm vụ cụ thể trong từng khoảng thời gian. Nếu không, giáo viên có thể phải chờ đợi nhiều giờ nhưng vẫn không thể hoàn thành tốt những công việc cần thiết.
Đặc biệt, đối với những trường có nhiều điểm trường hoặc giáo viên phải di chuyển giữa các cơ sở, việc tổ chức thời gian làm việc tập trung càng phức tạp.
Thứ ba, cơ sở vật chất, hạ tầng của đa phần các trường phổ thông công lập hiện nay mới cơ bản đáp ứng được các lớp học chính khóa. Đa phần mỗi trường chỉ có 1 phòng hội trường dành cho hội họp, sinh hoạt chung.
Trong khi, mỗi trường có nhiều tổ chuyên môn và theo quy định hiện nay cứ 2 tuần phải sinh hoạt chuyên môn 1 lần. Vì vậy, ngày nào cũng có tổ chuyên môn họp chuyên môn. Các phòng chức năng cũng không dễ để giáo viên bộ môn ngồi làm việc.
Thứ tư: khối lượng công việc ngoài giờ lên lớp đang chiếm nhiều thời gian của giáo viên. Một trong những nguyên nhân quan trọng khiến giáo viên khó đáp ứng yêu cầu làm việc 8 tiếng mỗi ngày tại trường là sự gia tăng của những nhiệm vụ ngoài hoạt động giảng dạy trực tiếp.
Bên cạnh giáo án và chấm bài, giáo viên còn phải xây dựng nhiều loại kế hoạch, cập nhật dữ liệu trên các hệ thống trực tuyến, thực hiện báo cáo, tham gia họp, tập huấn, sinh hoạt chuyên môn, thao giảng và các hoạt động phong trào.
Một số nhiệm vụ có nội dung gần nhau nhưng được triển khai trên nhiều biểu mẫu, hệ thống hoặc yêu cầu báo cáo khác nhau. Khi việc ứng dụng công nghệ chưa đi kèm với tinh giản thủ tục, chuyển đổi số đôi khi không hẳn đã giảm công việc mà có nơi còn khiến giáo viên phải thực hiện song song nhiều hình thức.
Hệ quả là giáo viên có thể đã hoàn thành thời gian lên lớp tại trường nhưng vẫn còn nhiều nhiệm vụ phải tiếp tục giải quyết ở nhà. Nếu chỉ yêu cầu giáo viên hiện diện đủ 8 tiếng tại cơ sở giáo dục mà không giảm bớt những công việc hành chính, giáo viên có nguy cơ phải làm việc kéo dài hơn, dẫn đến mệt mỏi và giảm thời gian dành cho việc nghiên cứu, đổi mới phương pháp dạy học.
Thứ năm, yêu cầu về thời gian hiện diện không đồng nghĩa với hiệu quả lao động. Bởi, chúng ta biết rằng việc giáo viên thực hiện đầy đủ nhiệm vụ, tuân thủ thời gian làm việc và có trách nhiệm với học sinh là điều không thể xem nhẹ. Tuy nhiên, quản lý lao động trong giáo dục không nên chỉ dựa vào số giờ có mặt tại trường.
Một giáo viên có mặt đủ 8 tiếng nhưng phần lớn thời gian chờ đợi, thực hiện thủ tục hoặc tham gia những cuộc họp chưa thật sự cần thiết chưa chắc đạt hiệu quả cao hơn một giáo viên bố trí công việc hợp lý, hoàn thành đầy đủ nhiệm vụ và dành thời gian ngoài trường để nghiên cứu bài dạy, chấm bài cẩn thận.
Thứ sáu, muốn giáo viên làm việc 8 tiếng/ ngày tại trường và phát huy hiệu quả lao động của nhà giáo, chúng ta cần có cách tiếp cận linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế của từng nhà trường.
Trước hết cần rà soát, phân loại các nhiệm vụ chuyên môn và hành chính; loại bỏ những hồ sơ, báo cáo trùng lặp; hạn chế hội họp không cần thiết; thống nhất dữ liệu và biểu mẫu để giáo viên không phải nhập đi nhập lại cùng một thông tin.
Nhà trường cần xây dựng thời khóa biểu hợp lý, bố trí không gian làm việc chuyên môn, thiết bị và đường truyền mạng phù hợp. Đối với những nhiệm vụ có thể thực hiện độc lập ngoài giờ lên lớp, cần tạo điều kiện để giáo viên chủ động sắp xếp thời gian, miễn là hoàn thành đúng tiến độ và bảo đảm chất lượng.
Vì vậy, thay vì hướng đến việc giáo viên làm việc 8 tiếng mỗi ngày tại cơ sở giáo dục, chúng ta cần hướng đến một cơ chế quản lý khoa học, linh hoạt, lấy chất lượng dạy học và hiệu quả công việc làm thước đo.
Khi thủ tục được tinh giản, thời khóa biểu được tổ chức hợp lý, cơ sở vật chất, điều kiện làm việc được bảo đảm và trách nhiệm được xác định rõ ràng, giáo viên mới có thể tập trung tốt hơn vào nhiệm vụ cốt lõi là giảng dạy, giáo dục và phát triển năng lực học sinh.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
