Câu chuyện thu chi đầu năm học trong các cơ sở giáo dục luôn thu hút sự quan tâm của nhiều người. Bên cạnh nội dung bắt buộc trong chương trình, học sinh còn tiếp cận với nhiều hoạt động giáo dục bổ trợ như STEM, trải nghiệm hướng nghiệp, giáo dục kỹ năng sống… Những nội dung này là hoạt động dịch vụ giáo dục, học sinh tham gia phụ huynh cần đóng tiền, trên tinh thần tự nguyện. Điều đáng bàn là một số nơi yếu tố tự nguyện bị xem nhẹ, mức thu - chi không rõ ràng. Nỗi lo về “thương mại hóa” trong trường học hay nghịch lý “ép buộc trên danh nghĩa tự nguyện” luôn là nỗi băn khoăn của phụ huynh.
Chính vì thế, việc Ủy ban nhân dân tỉnh Tây Ninh ban hành Quyết định số 134/2026/QĐ-UBND ngày 10/9/2026 quy định danh mục các khoản thu, mức thu và cơ chế quản lý thu, chi đối với các dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục tại các cơ sở giáo dục công lập trên địa bàn tỉnh có hiệu lực từ ngày 20/9/2026 đã giải tỏa những băn khoăn ấy. Danh mục các khoản thu, mức thu tối đa đối với dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục cụ thể trong ảnh dưới đây:
Dưới góc nhìn của người trong cuộc là một giáo viên phổ thông trên địa bản tỉnh, người viết cho rằng quyết định trên là một giải pháp quản trị tài chính minh bạch, đặt quyền lợi của người học lên trên, và khẳng định nguyên tắc trường học công lập không đặt mục tiêu lợi nhuận. Điều đó được thể hiện qua 3 nội dung cốt lõi sau:
Thứ nhất, tách bạch đóng góp tài chính với đánh giá học trò, đảm bảo tinh thần tự nguyện thực chất. Thực tế, không ít nơi tinh thần “tự nguyện” chỉ tồn tại trên danh nghĩa. Dễ nhận thấy nhất là đầu năm, phụ huynh thường nhận tờ giấy liệt kê hàng loạt các khoản thu ngoài chương trình như: tiền máy lạnh, nước uống, kỹ năng sống, câu lạc bộ liên kết... và cuối cùng có kèm dòng chữ “Tôi tự nguyện tham gia và đóng góp đầy đủ”. Vì sợ con mình bị phân biệt đối xử nên nhiều phụ huynh đóng tiền trong ấm ức.
Khoản 1 Điều 3 của Quyết định 134 đã giải tỏa nỗi trăn trở này của phụ huynh. Theo đó, các khoản thu dịch vụ quy định bắt buộc là phải thỏa thuận bằng văn bản, trên tinh thần tự nguyện của cha mẹ học sinh. Vì vậy, để được sự đồng thuận, nhà trường phải công khai, giải thích rõ ràng mục đích, hiệu quả của từng hoạt động; không nên đưa ra danh sách đóng tiền cào bằng theo kiểu áp đặt.
Đặc biệt, Khoản 1 Điều 3 còn nghiêm cấm gắn việc học sinh tham gia các dịch vụ giáo dục với việc đánh giá, xếp loại học sinh. Do đó, giáo viên chủ nhiệm sẽ không còn thể "dọa" học sinh, không đi trải nghiệm hoặc không học lớp kỹ năng liên kết thì bị trừ điểm thi đua, hạ bậc rèn luyện. Quy định này tạo tâm lý thoải mái cho người học, đồng thời thể hiện quan điểm đánh giá học sinh phải dựa trên tinh thần chấp hành nội quy nhà trường và mức độ hoàn thành chương trình, chứ không bị ràng buộc bởi các khoản đóng góp.
Thứ hai, minh bạch chi phí đến từng chi tiết, thu theo thời gian học thực tế. Nỗi băn khoăn lớn nhất của phụ huynh từ trước đến nay là sự thiếu minh bạch. Tuy tiền điện, nước, vệ sinh trường học thuộc ngân sách nhà trường, nhưng một số nơi vẫn thu cào bằng từ học sinh.
Khoản 2 Điều 3 của Quyết định số 134 đã giải quyết vấn đề này. Nguyên tắc là cơ sở giáo dục phải rà soát, khấu trừ toàn bộ phần chi phí đã được ngân sách nhà nước chi trả. Chẳng hạn, với phòng học có gắn máy lạnh, nhà trường chỉ được phép thu phần điện năng tiêu thụ vượt hơn thực tế, không tính gộp với tiền điện thắp sáng hay quạt trần, bởi ngân sách nhà trường đã chi trả những khoản đó.
Đồng thời, Khoản 3 Điều 3 quy định cách tính tiền thu là dựa theo thời gian thực học. Học sinh học bao nhiêu ngày thì tính bấy nhiêu tiền; tuyệt đối không được “thu tròn tháng”, “thu trọn gói”. Nếu trong tháng có các kỳ nghỉ Tết, nghỉ lễ hay thời gian tạm nghỉ dài ngày thì cũng trừ giảm theo quy định. Mỗi dịch vụ phải thu và hạch toán riêng, không gom chung các dịch vụ. Có thể thấy, sự chi tiết, minh bạch này chính rất phù hợp trong môi trường giáo dục.
Thứ ba, mức thu linh hoạt tùy theo từng trường nhưng có kiểm soát bằng mức tối đa. Tuy nhiên, để tránh tình trạng mỗi trường tự đặt ra một mức giá dịch vụ quá cao, Điều 4 đã chia rõ làm hai nhóm cụ thể:
Khoản 1 Điều 4 và Phụ lục I đặt ra mức thu trần tối đa đối với các dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục thường xuyên như: dịch vụ bán trú có tổ chức nấu ăn hoặc không nấu ăn, giáo dục kỹ năng sống, cung cấp học liệu phục vụ hoạt động giáo dục STEM, trí tuệ nhân tạo (AI)... Hiểu cơ bản, mức trần là giới hạn cao nhất, không bắt buộc các trường phải thu theo giá trần cho giống nhau. Tùy điều kiện kinh tế của từng vùng, ở đô thị hay vùng biên giới xa xôi, mà hiệu trưởng cùng hội đồng sư phạm và ban đại diện cha mẹ học sinh tính toán mức thu phù hợp, thậm chí không cần thu những nội dung chưa cần thiết. Đây là căn cứ pháp lý nhằm ngăn chặn hiện tượng "lạm thu".
Khoản 2 Điều 4 và Phụ lục II áp dụng phương thức thanh toán theo chi phí thực tế nếu người học có nhu cầu. Chẳng hạn như ngoại ngữ tăng cường, giáo dục nghệ thuật tăng cường, hoặc hoạt động trải nghiệm dã ngoại ngoài trường học. Những nội dung phát sinh này bắt buộc phải có đề án rõ ràng, có sự đồng thuận của phụ huynh và hồ sơ chứng từ hợp lệ theo quy định.
Theo người viết, Quyết định 134 tạo hành lang an toàn để nhà giáo yên tâm đổi mới sáng tạo. Hiện nay, việc thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đòi hỏi sự đổi mới căn bản về phương pháp dạy học. Để rèn luyện năng lực đọc hiểu ngoài sách giáo khoa, tổ chức các buổi tranh biện, hoặc thực hiện dự án khoa học kỹ thuật,.. đòi hỏi kinh phí thực hiện. Vì chưa có quy định cụ thể nên giáo viên rất lúng túng. Nếu giáo viên không thể tự bỏ tiền cá nhân thì không kham nổi bởi nhiều lớp, nhiều tiết học; nhưng nếu vận động phụ huynh đóng góp thì nơm nớp nỗi lo vi phạm kỷ luật tài chính.
Quyết định 134/2026/QĐ-UBND đã tháo gỡ được tâm lý này của giáo viên tại địa phương. Văn bản nêu rõ: Trách nhiệm in ấn đề kiểm tra định kỳ, phiếu học tập thuộc chương trình giáo dục bắt buộc do ngân sách nhà trường chi, tuyệt đối không được thu của phụ huynh. Đồng thời, Phụ lục I và II đã công nhận tính hợp pháp của học liệu chuyên sâu, vật tư thực hành cho các hoạt động trải nghiệm, đổi mới giáo dục theo khung định mức cụ thể.
(*) Văn phong, nội dung bài viết thể hiện góc nhìn, quan điểm của tác giả.
